Текст выступления:

Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы жетістіктер мен қайшылықтар (1920–1930 жылдар)
1. Кеңестік кезеңдегі мәдениет: негізгі бағыттар мен тақырыптар

1920–1930 жылдар аралығында Қазақстанның мәдени кеңістігі түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңде мәдениет әлеуметтік өзгерістердің, идеологиялық қайта құрулардың шынайы айнасы болып, халықтың рухани өмірін жаңартудың басты құралына айналды. Кеңестік биліктің орнауы мәдениетті дамытудың негізін қалап, ұлттық дәстүрлер мен жаңа кеңестік идеологияны ұштастыра түсті.

2. Кеңестік мәдени саясаттың қалыптасу контексі

1917 жылғы Қазан төңкерісінің сәтінен кейін Қазақстанда кеңестік билік өз үстемдігін орнатып, мәдениет әлеуметтік құрылымды түбегейлі жаңартудың құралы ретінде қызмет етті. Құжатталған қазақ қоғамындағы ұлттық дәстүрлер мен тарихи мұраны қайта қарау мәдениеттің басты мақсатына айналды. Мәдени саясат жаңа әлеуметшіл идеологияны бекітіп, халықтың санасын қайта қалыптастыруға бағытталды.

3. Мәдени революцияның негізгі аспектілері

Кеңестік дәуірдегі мәдени революция бірнеше маңызды бағыттарда жүзеге асты. Біріншіден, сауатсыздықты жоюға баса назар аударылып, халықтың оқу мәдениетін арттыруға үлкен күш салынды. Сонымен бірге, ұлттық жазу мен тіл саясаты жаңартылып, араб графикасынан латын әліпбиіне көшу жүзеге асырылды. Бұл өзгерістер халықтың мәдени сауаттылығын арттырумен қатар, кеңестік идеологияның таралуына септігін тигізді.

4. Сауатсыздықты жою қозғалысы: бастамалар мен нәтижелер

1920 жылы қабылданған республикалық декрет негізінде жаппай оқу-ағарту курстары ұйымдастырылып, мәдени сауаттылықты арттыру жұмыстары нәтижелі жүргізілді. Биылғы шаралар халық арасында білім деңгейінің көтерілуіне және кеңестік мәдени саясаттың беріктігіне айқын дәлел болды. Бұл қозғалыстың аясында қоғамдық сананы өзгертуге бағытталған үлкен ауқымды шаралар жүргізілді. Көрсеткішті цифрлармен есептегенде, 1930 жылға қарай үш миллионнан астам адам сауат ашу ісіне тартылып, білім алудың қолжетімділігі артты, бұл халықтың әлеуметтік дамуына айтарлықтай ықпал етті.

5. Сауаттылық деңгейінің өсуі: 1920–1930 жылдардағы динамикасы

1920 және 1930 жылдар арасында Қазақстанда сауаттылық деңгейінде айтарлықтай өзгеріс болды. Оған әйелдердің сауаттылық деңгейінің үш есеге өсуі ерекше үлес қосты, бұл кезеңдегі гендерлік теңдікті жақсартуда маңызды болды. Мәліметтерден көрінетіндей, білім алу саласындағы реформалар халықтың басым бөлігін қамтып, жалпы мәдени деңгейдің айтарлықтай өскендігін көрсетеді. Осылайша кеңестік кезеңде білім мен мәдениеттің деңгейі жоғарылап, жаңа стандарттар қалыптасты.

6. Білім беру жүйесін дамытудың маңызды қадамдары

Кеңестік биліктің алғашқы жылдарынан бастап Қазақстанда білім беру жүйесін арттыруға ерекше көңіл бөлінді. Мектептер мен оқу орындары кеңінен ашылып, білім алудың қолжетімділігі артты. Оқу бағдарламалары мен әдістемелер жаңартылып, жастарға сапалы білім беру жолында жаңа бастамалар қолға алынды. Сонымен қатар, ұлттық кадрларды даярлау мақсатында жоғары оқу орындарының құрылысы мен дамуына да назар аударылды.

7. Қазақстандағы жоғары оқу орындарының өсу динамикасы (1927–1937)

1927 жылдан 1937 жылға дейінгі аралықта Қазақстандағы жоғары оқу орындарының саны айтарлықтай көбейді. Бұл кезеңде кадр даярлаудың алғышарттары берік нығайтылып, ұлттық мамандардың көптеп шығуы қамтамасыз етілді. Статистикалық деректер кеңестік кезең білім саласында қарқынды дамудың нақты көрінісі ретінде қызмет етеді. Осы уақыт аралығында жоғары білімнің кеңеюі мен сапалы кадрлардың қалыптасуы ұлттық экономикалық және мәдени дамуға серпін берді.

8. Латын әліпбиіне көшу: себептері және салдары

1929 жылы қазақ жазуы араб графикасынан латын графикасына өзгертілді. Бұл шешім тілдің бірегей сипатын сақтап қана қоймай, кеңестік жүйеге тез бейімделуге мүмкіндік берді. Латын әліпбиін енгізу аясында жаңа оқулықтар дүниеге келіп, оқыту әдістері елеулі түрде жаңартылды. Бұл шаралар білім беру жүйесінің стандарттарын көтеріп, қоғамдық мәдениеттің дамуында маңызды роль атқарды.

9. Қазақ әдебиетінің дамуындағы жаңа бағыттар мен тұлғалар

Бұл кезеңде Әуезов пен Сейфуллин сияқты көрнекті жазушылар совет идеологиясын негіздейтін қоғамдық-әлеуметтік тақырыптарды әдебиет арқылы кеңінен насихаттады. Еңбек адамының бейнесін алға тартқан социалистік реализм бағытында, коллективтендіру мен индустрияландыруды дәріптейтін шығармалар жазылды. Сонымен қатар, Жансүгіров пен Майлин шығармалары ұлттық мәдениетті социалистік мазмұнмен үйлестіріп, жаңа әдеби формаларды іздестіруге үлкен ықпал етті.

10. Театр өнерінің қалыптасуы мен дамуы

1926 жылы Қызылордада алғашқы қазақ ұлттық драма театры ашылды. Оның сахнасында тарихи және қоғамдық-саяси пьесалар қойыла бастады, бұл кәсіби актерлік мектебінің қалыптасуына жол ашты. Театр өнері халықты мәдени ағартудың негізгі құралдарының біріне айналып, социалистік идеологияны насихаттауда белсенді рөл атқарды. Осылайша театр кеңестік мәдениеттің дамуына маңызды серпін берді.

11. Баспасөз және ақпараттық кеңістіктің кеңеюі

1920–1930 жылдары Қазақстанда мемлекеттік баспасөз құрылымдары қалыптаса бастады. "Еңбекші қазақ", "Жаңа мектеп" газеттері тұрақты жарық көріп, кеңес мәдениетінің насихаттаушысына айналды. "Ауыл тілі" журналы ауыл тұрғындары үшін маңызды ақпарат көзі ретінде қызмет етті және социалистік идеологияның таралуына ықпал етті. Басылымдар партияның идеологиясын қоғамға жеткізіп, қоғамдық сананы қалыптастыруға белсенді әсер етті. Мемлекеттік цензура барлық баспасөз материалдарын партиялық бақылауда ұстады, ақпарат ағыны қатаң реттелді.

12. Музыка өнерінің жаңа жанрлары және кәсіби сала

1934 жылы Алматыда Қазақ мемлекеттік филармониясы құрылып, музыка өнерінің кәсіби дамуына серпін берді. Бұл мекеме халықтың музыкалық мәдениетін кеңейтіп, дәстүрлі халық музыкасын кеңестік эстетикалық талаптарға сәйкестендірді. Өңірлерде музыкалық ансамбльдер құрылып, өнердің жаңа жанрлары пайда болды, бұл музыка саласында кәсіби деңгейдің айқын өскенін көрсетеді.

13. Кеңестік кезеңдегі көркем өнер және алғашқы суретшілер

Кеңестік кезеңде алғашқы суретші шеберханалары мен көркемөнер студиялары ашылып, жастарға жан-жақты шығармашылық орта ұсынылды. Е. Сидоркин мен Ә. Қастеев сияқты суретшілер еңбекті дәріптейтін және социалистік құрылыс тақырыптарын көтеретін шығармалар жасап, ұлттық өнерді жаңартты. Олар коммунистік идеяларды дәріптеп, қоғамдық өмір мен өнердің әлеуметтік мәнін нақты көрсететін, жаңа стильдегі туындылар ұсынды.

14. Ғылым және зерттеу құрылымдарының даму бағыттары

Бұл кезеңде Қазақстанда ғылым мен зерттеу ұйымдарының құрылуы қарқынды жүрді. Жаңа ғылыми институттар ашылып, зерттеу жұмыстары жанданды. Бұл өз кезегінде кеңес идеологиясына сәйкес қоғамдық ғылымдарды дамытуға мүмкіндік берді. Ғылым саласындағы даму халықтың техникалық және мәдени әлеуетін арттыруға ықпал етті, қоғамдағы білім мен ғылыми-білім беру саласының интеграциясын нығайтты.

15. Идеологиялық қысым және цензураның салдары

Кеңестік кезеңнің мәдениет саласында идеологиялық қысым мен цензураның әсері айтарлықтай болды. Бұл жағдай шығармашылық еркіндікті шектеп, кейбір әдеби және өнер туындыларының жарыққа шығуына кедергі жасады. Кейбір өнер қайраткерлерінің шығармалары идеологиялық талаптарға сай болмағандықтан қолдау таппады немесе тыйылды. Дегенмен, цензура мәдениеттің қалыптасуында бірқатар нышандарды сақтауда және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуде де маңызды рөл атқарды.

16. Дінге және дәстүрлі құндылықтарға қатысты қысым шаралары

Кеңес өкіметінің алғашқы кезеңінде Қазақстанның діни институттарына қатты қысым көрсетілді. Мешіттер мен медреселердің көпшілігі жауып тасталып, көптеген діни қызметкерлер саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Олардың мүліктері тәркіленіп, діни қызметтің барлық түрлері заң жүзінде шектелді. Бұл жағдай кез келген дін мен дәстүрлі құндылықтардың еркін дамуына кедергі келтіріп, көп ғасырлық рухани мұраның бүлінуіне әкеп соқты.

Сол кезеңде діни мерекелер мен салт-дәстүрлерді атап өтуге де заңды түрде тыйым салынды. Бұл қоғамдық өмірден дінді толықтай алып тастауға бағытталған атеистік саясаттың бөлігі болды. Атеизмді насихаттау мақсатында көптеген ақпараттық материалдар шығарылып, кең көлемде таратылды. Мұндай материалдар халық арасында діни сенімге күмән келтіру мен діннен теріс айналуға шақырды.

Қоғамда діннің ықпалын барынша төмендету үшін үлкен атеистік кампаниялар ұйымдастырылды. Адамдар діни көзқарастары үшін қысымға ұшырап, сенушілердің жағдайы біртіндеп қиындады. Бұл — Кеңес өкіметінің идеологиялық бағытының маңызды үлгісі болғанымен, қазақ қоғамының рухани, мәдени өміріне ауыр соққы болды. Осы тарихи кезеңнің ауыртпалықтары ұлттық құндылықтардың сақталуы мен дамуында маңызды сабақ ретінде қарастырылуы қажет.

17. Ұлттық зиялы қауымға бағытталған қуғын-сүргін

1930-жылдары қазақ зиялыларына қарсы жүргізілген қуғын-сүргін тарихымыздың ең қайғылы беттерінің бірі. Ұлттық рухани элита өкілдері, соның ішінде Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Дулатов, Жүсіп Аймауытов сияқты көрнекті тұлғалар «халық жауы» деген жаламен айыпталып, қуғынға ұшырады. Бұл азаматтар – қазақ халқының мәдениет пен білім саласындағы опықпайтын көшбасшылары еді.

Оларға тағылған айыптар негізсіз болса да, олар қамауға алынып, көптегене атылды немесе ұзақ мерзімге түрмеге қамалды. Бұл әрекеттер ұлттық мәдениеттің әлсіреуіне және дамуының тоқтауына алып келді. Қуғынның арқасында зиялы қауым қоғамнан шеттетілді, қоғамдық және мәдени өмірден алыстатылды, олардың рухани ықпалы жойылды.

Бұл кезең қазақ халқының ұлттық өзіндік санасын қорғау және дамытуға зор кедергі болды, сондай-ақ тарихи жара болып қалыптасты. Ұлт зиялыларының бұл ауыр тағдыры — өз ұлтының дәстүрі мен мәдениетін қорғау жолындағы қатал сынақ еді. Осы тарихты түсіну қазіргі заман мәдени саясатын қалыптастыруда терең маңызы бар.

18. Мәдениет қайраткерлеріне қарсы репрессиялар деректері (1937–1938)

1937-1938 жылдар — Қазақстан мәдениеті үшін ауыр жылдар болды. Бұл кезеңде Кеңес өкіметі мәдени саладағы қайраткерлерге бағытталған репрессияларын күшейтті. Сақталған мұрағат құжаттарына сәйкес, ондаған мәдениет және өнер саласының өкілдері қудаланды, олардың көпшілігі айыпталып, жазаланды.

Кестеде көрсетілгендей, мәдениет қайраткерлеріне қарсы қысым шаралары кең таралып, олардың шығармашылық қызметі тоқтатылды. Бұл Наурызбайдардың, жазушылардың, суретшілердің, музыканттардың өміріне және шығармашылығына ауыр әсер етті. Көптеген талант иелері жазықсыз жерден үкіметтің саяси күдігіне ілініп, олардың шығармалары цензураға ұшырады немесе жойылды.

Бұл репрессиялар Қазақстан мәдениетінің дамуын ұзақ уақытқа тоқтатты және ұлттық мәдени мұраны қорғау ісіне үлкен зиян келтірді. Көптеген қайраткерлердің шығармашылық потенциалы толық пайдаланылмады. Сондықтан, келешекте мұндай тарихи қайталануларды болдырмау үшін осы кезеңді мұқият зерделеу маңызды.

19. Кеңестік кезең мәдениетінің тарихи мәні мен сабақтары

Кеңестік дәуір Қазақстан мәдениетінде айтарлықтай өзгерістер әкелгенін атап өту керек. Бұл кезең мәдениеттің жаңа бағыттардың пайда болуына мүмкіндік берсе де, көбіне идеология мен партиялық бақылау аясында болды. Осы уақытта мәдениет қоғамды тәрбиелеу құралы ретінде қаралып, ұлттық өнер мен әдебиетке мемлекеттік саясаттың ықпалы күшейді.

Алайда, бұл кезеңнен алынатын маңызды сабақ — мәдениеттің еркін дамуы мен ұлттық ерекшеліктерін сақтау аса маңызды. Кеңестік идеологияның қатал бақылауы мәдениет саласында өзіндік даралық пен жаңашылдықтың өсуіне кедергі келтірді. Ал қоғамның рухани байлығын сақтау мен дамыту үшін мәдениет қайраткерлерінің еркіндігі мен шығармашылыққа қолдау көрсету қажет.

Осылайша, Кеңес кезеңінің мәдени тарихы - мәдени дамудың күрделі және көпқырлы кезеңі. Оның оң және теріс жақтарын зерттеу бүгінгі мәдени саясатқа терең мағына береді және ұлттық сана қалыптастыруда маңызды.

20. Кеңестік мәдениет кезеңінің ұлы құндылықтары мен сын-тегеуріндері

Кеңестік кезең Қазақстан мәдениетін жаңа деңгейге көтергенімен, ол идеологиялық қысым мен репрессиялармен қатар жүрді. Бұл жағдай ұлттық мәдениеттің еркін дамуына, рухани және шығармашылық өрлеуге кері әсер етті. Кеңестік мәдениет құндылықтарының үнемі идеологиялық бақылауда болуы — бұл кезеңнің ұлы сын-тегеуріні болды.

Бірақ та, осы қиыншылықтарға қарамастан, сол дәуірден шыққан көптеген шығармалар мен мәдени жетістіктер бүгінгі ұлттық мәдениетіміздің негізін қалауда. Кеңестік кезеңнің тарихы қазіргі мәдени саясатты дұрыс түсінуде және ұлттық мәдениетті дамытуда маңызды сабақ болып табылады. Бұл сабақтарды есте сақтап, болашақта ұлттық рух пен мәдени дәстүрлерді сақтап қалу міндеті тұр.

Дереккөздер

Қазақ КСР халық ағарту комиссариатының құжаттары. – Алматы, 1930.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік архиві. – 1920–1930 жылдар.

Бірінші бесжылдық қорытындылары. – Алматы, 1938.

Панов С. И. Советский культурный проект в Казахстане. – Алматы, 2001.

Медведева А. В. История советской культуры Казахстана. – Алматы, 2010.

История Казахстана в XX веке: коллективная монография / под ред. И.А. Иванова. - Алматы, 2010.

Агаджанян А. История политики религиозных репрессий в Советском Казахстане // Вопросы истории. - 2015. - №12.

Мәдениет және өнер қайраткерлеріне қарсы репрессиялар мұрағаты. Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты.

Коростелев, В. А. Советская культура: проблемы и перспективы // Культурология. - 2009. - №3.

Мусин, Ж. С. Ұлттық зиялы қауым және қуғын-сүргін – тарихи фактілер мен сабақтар // Қазақ әдебиеті. - 2008. - №7.