Текст выступления:

Дүниежүзілік мұхиттың проблемалары және оны қорғау
1. Дүниежүзілік мұхиттың проблемалары және оны қорғау: Кіріспе және негізгі тақырыптар

Бүгінгі таңда адамзат баласы үшін ең маңызды әрі аса қажетті табиғи байлықтардың бірі — дүниежүзілік мұхит екені даусыз. Мұхит — жанымызға қажетті ауа мен судың қайнар көзі ғана емес, сонымен бірге планетамыздың өмірінің негізгі тірегі. Бұл алып сулы әлем планетамыздың 70%-дан астамын алып, оның экологиялық жүйесін тұрақтандыруда аса маңызды рөл атқарады. Алайда, өскелең адамзаттың әрекеттері мен индустрияландыруы мұхитымыздың табиғи тепе-теңдігіне қауіп төндіріп отыр. Қорғауды талап ететін мұхиттың қазіргі жағдайы бізге жауапкершілікті сезінуді қажет етеді.

2. Мұхиттың маңызы және қазіргі жағдайы

Мұхит — Жер шарының ең үлкен су қоры, ол климат жүйесінің негізі болғанымен қатар, оттегінің басты өндірушісі болып табылады. Мұхиттағы тіршілік етіп жатқан флора мен фаунаның кең әлемі адамзаттың азық-түлігіне және экономикасына зор үлес қосады. Соңғы жылдары адам әрекеттерінің салдарынан мұхит экожүйесінің құрылымы бұзылып, оның тұрақтылығы қатты сынаққа түсті. Әсіресе, өнеркәсіптік қалдықтар мен пластиктер мұхит суларына түсіп, оның табиғи қасиетіне зиян келтіріп, теңіз жануарлары мен өсімдіктерінің өміріне қауіп төндіруде.

3. Пластик қалдықтардың таралуы және әсері

Бүгінде әлемдік мұхитқа жыл сайын шамамен сегіз миллион тонна пластик қалдықтар түседі, бұл оның экологиясына ауыр зиян келтіреді. Мұндай қалдықтар көптеген теңіз жануарлары үшін өлім қаупін арттырып, оларды жұтып қою немесе онымен жарақаттану жағдайларын жиілетеді. Сонымен қатар, пластик қалдықтар теңіздегі тағам тізбегіне еніп, оның ластануы мен биологиялық алуан түрліліктің төмендеуіне себеп болады. Бұл жағдай мұхит экосистемасының тепе-теңдігін бұзып, экологиялық дағдарыстарға алып келуі мүмкін.

4. Артық балық аулау және оның салдары

Қазіргі таңда коммерциялық маңызы бар балық түрлерінің үштен бірі шектен тыс ауланып, кейбір түрлерінің жойылу қауіпі төнген. Осы шектен тыс пайдаланудың салдарынан теңіз экожүйесінің табиғи балансы бұзылады. Бұл жағдай балық қорларының қалпына келуін күрделендіріп, экожүйенің тұрақтылығына қатер төндіреді. Сонымен қатар, тиімді балық аулау саясаты мен заңнамалық негіздер болмаса, мұның зардабы ұзаққа созылады және адамның азық-түлік қауіпсіздігіне әсер етеді. Сондықтан тұрақты ресурстарды сақтау мен басқару маңызды мәселе болып отыр.

5. Мұхиттың ластану көздері және олардың үлесі

Мұхитты ластаудың басты себептері арасында пластик қалдықтар ең үлкен үлесті алады. Алайда, ауыл шаруашылығынан шыққан қалдықтар да маңызды фактор ретінде қарастырылуда. Бұл деректер бұл мәселеге кешенді қарауды талап етеді. Қалдықтар мұхиттың әр түрлі аймақтарына таралып, теңіз экожүйесіне қысқа және ұзақ мерзімді зиян келтіруде. Сондықтан бұл экологиялық мәселелерді шешуде барлық саланың ынтымақтастығы қажет.

6. Мұхит температурасының көтерілуі және салдары

1901 жылдан бері дүниежүзілік мұхит температурасы шамамен 0,8 градус Цельсийға көтерілді. Бұл өзгеріс, әсіресе, маржан рифтерінің ағаруына себеп болып, теңіз организмдерінің тіршілік ортасын қиындатып отыр. Температураның көтерілуі теңіз жануарлары мен өсімдіктерінің мекендейтін аумағын өзгертіп, олардың тіршілік етуін қиындатады. Сонымен қатар, мұндай өзгерістер дауылдар мен стихиялық апаттардың жиілігі мен қарқындылығын арттырып, жағалауларға қатер төндіруде. Бұл біртіндеп мұхит экожүйесіне және адам өмірінің сапасына да кері әсер етеді.

7. Мұхиттағы қышқылдану процесі және салдары

Атмосферадағы көмірқышқыл газының деңгейінің артуы мұхиттың қышқылдық деңгейін 30 пайызға арттырды. Бұл әсіресе маржан мен моллюскалардың қабығының бұзылуына алып келеді. Мұндай жағдай теңіз организмдерінің тіршілік ортасын бұзып, олардың өсуі мен көбеюін қиындатады. Қышқылдану теңіз экосистемасының тұрақтылығына кері әсер етіп, биоалуантүрлілікті төмендетуі ықтимал.

8. Мұхит ластануының өсу динамикасы: 1980-2020 жж.

1980 жылдан 2020 жылға дейін мұхитқа түсетін ластаушы заттардың көлемі шамамен 58 миллион тоннаға жетті, бұл экологиялық қауіптің орасан зор екенін көрсетеді. Әр жыл сайын пластик және химиялық қалдықтардың ұлғаюы теңіз экожүйесіне ауыр зиян келтіріп, оның тіршілік ету қабілетін төмендетуде. Бұл жағдай біздің ғаламшарымыздың болашағына үлкен қатер төндіріп отыр және жаһандық әрекеттер арқылы шешімін талап етеді.

9. Теңіз жануарларына қауіп төндіретін факторлар

Теңіз жануарлары үшін ең үлкен қауіптердің қатарында ластаушы заттар, артық балық аулау, климаттық өзгерістер және үйіршіктік пайда болу факторлары бар. Осы барлық факторлар теңіз тұрғындарының табиғи тіршілік ету ортасын бұзып, олардың санының азаюына себеп болады. Бұл өз кезегінде теңіз экожүйесінің тепе-теңдігін әлсіретіп, адамзаттың азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Бұған қоса, теңіз жануарларының тіршілік етуін қолдау үшін жаһандық ынтымақтастық қажет.

10. Мұхит ластану процесінің негізгі кезеңдері

Қалдықтар құрлықтан мұхитқа ағылып, бірінші кезекте суға түседі, одан кейін олар теңіз экожүйесінің әр түрлі деңгейіне әсер етеді. Бұл процесс бірнеше кезеңнен тұрады: қалдықтардың пайда болуы, оларды суға шығару, теңіздер мен мұхиттар арқылы таралуы, теңіз организмдеріне зиян келтіруі және экожүйенің бұзылуы. Әр кезеңнің өзінде табиғатқа және адамзатқа бірнеше деңгейдегі зиян бар. Осының бәрі мұхит ластану проблемасын кешенді түрде шешуді талап етеді.

11. Маржан рифтерінің жойылуы және себептері

Маржан рифтері — теңіздегі биологиялық әртүрліліктің маңызды орталығы. Соңғы жылдары олардың жойылуы қоршаған ортаның ластануы, су температурасының көтерілуі және мұхиттың қышқылдануы салдарынан жылдамдауына себеп болды. Рифтердің жойылуы теңіз тіршілігінің азаюына және су экожүйесінің тепе-теңдігінің бұзылуына әкеледі. Бұл мәселе бүкіл ғаламдық деңгейде қаңғыбас балдырлар мен көптеген теңіз жануарларының тіршілігіне қатер төндіруде.

12. Мұхиттағы «өлі аймақтардың» көбеюі

Қазіргі таңда мұхиттағы жансыз, яғни оттегі аз «өлі аймақтардың» жалпы саны 500-ден асып отыр. Мұндай аудандарда теңіз жануарлары мен өсімдіктердің тіршілік етуі мүмкін емес. Бұл құбылыс судың ластануы мен артық қоректік заттардың түсуінен туындап, теңіздердің биологиялық тепе-теңдігіне айтарлықтай қатер төндіреді. Бұл көлем жыл сайын артып, теңіз экожүйесінің тұрақтылығын және биоалуантүрлілікті қауіпке ұшыратуда.

13. Кеме және мұнай тасымалының мұхит экожүйесіне әсері

Жыл сайын мұнай өнімдерінің шамамен екі миллион тоннасы теңізге төгіліп, оның 10%-ын құрайды. Бұл мұқият бақыланбаған тасымал салдарынан мұхит экожүйесіне ауыр зиян әкеледі. Сонымен қатар, кемелердің қозғалысы теңіз түбіндегі экожүйелерге ықпал етіп, тұрақты шу деңгейінің көбеюіне себеп болады, бұл теңіз жануарларының тіршілігін қиындатады. Кеме соқтығыстары нәтижесінде жарақат алған немесе адасқан теңіз жануарларының саны артқанын да атап өту қажет, бұл олардың популяциясына қауіп төндіреді.

14. Климаттың өзгеруі мен мұхит арасындағы байланыс

Мұхит — климаттың қалыптасуында маңызды рөл атқаратын табиғи жүйе. Ол атмосферадан парниктік газдардың көп бөлігін сіңіріп, жаһандық жылынудың алдын алуға тырысады. Алайда, бұл тепе-теңдік бұзылған сайын климаттың тұрақтылығы нашарлап, жылыну үдейді. Мұхит суының температурасының көтерілуі булану процесін және дауылдардың жиілігі мен қарқындылығын арттырып, экожүйелерге айтарлықтай өзгерістер әкеледі. Бұл құбылыстар теңіз және құрлықтағы тіршіліктің болашағына әсерін тигізетіні анық.

15. Қауіпсіз балық аулау мен ресурстарды басқару

Тұрақты балық аулау мен теңіз ресурстарын тиімді басқару — экожүйені қорғаудың және адамзаттың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің басты шарты. Бұл шараларға заңнамалық реттеу, квоталар мен қорларды қалпына келтіру жұмыстары кіреді. Уақытылы қабылданған шешімдер арқылы артық балық аулаудың алдын алу және теңіз ресурстарын сақтау мүмкін болады. Сонымен қатар, ғылыми зерттеулер мен жергілікті қауымдастықтардың қатысуы тұрақты дамуға септігін тигізеді.

16. Мұхитты қорғау шараларының салыстырмалы тиімділігі

Мұхиттарды ластанудан қорғау мәселесі ғалымдар мен экологиялық ұйымдардың басты назарында. WWF мәліметтері бойынша, бұл күресте әртүрлі әдістердің тиімділігі айқын көрінеді. Ең жоғарғы нәтиже қалдықтарды өңдеу әдісіне тән, себебі қайта өңдеу табиғатқа тасталатын зиянды заттардың мөлшерін едәуір азайтады. Қалдықтарды тиімді басқару мұхит экожүйелерінің тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік береді, сонымен қатар пластик пен химиялық қалдықтардың түсуін азайтады. Ал ағарту бағдарламалары, өкінішке орай, тиімділік жағынан төмен деңгейде болуы мүмкін, себебі бұл шаралар әдетте білім беруге бағытталғанымен, практикалық нәтижелерге келгенде көп жағдайда жеткіліксіз қалады. Мұндай салыстырмалы бағалау бізге қай бағытқа көбірек көңіл бөлу керектігін айқын көрсетеді, әрі сақтандыру шараларын тиімді үйлестіруге жол ашады.

17. Жаһандық халықаралық келісімдер мен бастамалар

Мұхит экологиясын сақтау тек жергілікті деңгейде ғана емес, әлем бойынша халықаралық ынтымақтастықты талап етеді. Соғыс уақытында да ұмытылмағандай, мұхиттар – тыныштық пен бірлік символы. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен басқа да халықаралық ұйымдар мұхиттарды қорғау бағытында маңызды келісімдер жүргізуде. Мысалы, 1982 жылы БҰҰ теңіз құқықтары конвенциясы қабылданды, ол теңіздегі құқықтарды анықтап, қоршаған ортаға зиян келтіруді болдырмауды көздейді. Сонымен қатар, «Мұхитты сақтау» бастамалары аясында көптеген елдер бірлесіп, пластик қалдықтармен күресу мен теңіздегі биоәртүрлілікті қорғау шараларын жүзеге асыруда. Бұл келісімдердің табысы мұхиттардағы ластануды азайту, теңіз қорларын орнықты басқару және ғаламдық экожүйелердің тепе-теңдігін сақтау болып табылады.

18. Жастардың және қоғамның рөлі

Жастардың экологияға қарым-қатынасы – болашақтың тұрақты дамуы үшін аса маңызды фактор. Бүгінде мектептер мен жоғарғы оқу орындарында экологиялық білім беру кеңінен дамып, жас ұрпақтың қоршаған ортаны қорғауға деген қызығушылығы артуда. Олар әлеуметтік желілер мен қоғамдық бастамалар арқылы табиғатқа қамқорлық жасауға үлес қосуда. Сонымен қатар, еріктілік ұйымдары мен қоғамдық топтар жергілікті жерде мұхиттарды қорғау жөніндегі жобаларды жүзеге асырып, нақты нәтижелерге қол жеткізуде. Бұл тек қана бастама емес, болашақтағы ғаламдық ынтымақтастық пен қоршаған ортаға жауапкершілік сезімінің негізі болмақ. Қоғамның белсенділігі мен ақпараттық мәдениеті артқан сайын, жалпы экологиялық мәселелерге түсіністік пен қолдау күшейеді.

19. Әр адам үшін қарапайым қадамдар

Мұхит экологиясын сақтау – әр адамның іс-әрекетімен басталады. Пластик пакеттер мен бөтелкелерді қолданбау арқылы мұхитқа түсетін ластануды айтарлықтай төмендетуге болады. Қоқысты сұрыптап, қайта өңдеуге жіберу табиғи ресурстарды үнемдеуге және тұрмыстық қалдықтардың мұхитқа түсуін азайтуға ықпал етеді. Сонымен қатар, экотуризмнің дамуы – табиғатты зиянсыз тамашалап, қоршаған ортаны сақтау тәсілі ретінде танылған. Жауапты тұтыну әдеттерін қолдау арқылы экожүйелердің денсаулығын сақтау оңайырақ болады. Ақырында, күнделікті қолданылатын экологиялық таза өнімдерді таңдау және суды үнемдеу – қарапайым, бірақ пайдалы қадамдар қатарында. Әрбір адамның ұқыпты әрі саналы әрекеті қоршаған ортаны жақсартуға нақты үлес қосады.

20. Дүниежүзілік мұхитты қорғау – ортақ міндетіміз

Мұхиттардың экологиясын сақтау – бұл тек бір елдің ғана емес, бүкіл әлемнің ортақ міндеті. Мұхит – адамзат өмірінің негізі, ол ауа құрамын реттеп, климатты тұрақтандырады. Сол себепті, ақпараттандырылған, сауатты шешімдер қабылдау және халықаралық ынтымақтастықты нығайту тұрақты дамуға апаратын басты жол болып табылады. Әрқайсымыз өз үлесімізді қосып, осы үлкен міндеттің атқарылуына қатысуымыз керек. Тек осылай ғана әлемдік мұхиттың байлығын келешек ұрпаққа аман-есен жеткізе аламыз.

Дереккөздер

United Nations Environment Programme (UNEP). Global Environment Outlook, 2022.

IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate, 2019.

World Wildlife Fund (WWF). Living Blue Planet Report, 2020.

Jambeck JR et al. Plastic waste inputs from land into the ocean. Science, 2015.

FAO. The State of World Fisheries and Aquaculture, 2020.

Федеральное агентство научных организаций. Глобальное изменение климата и роль океанов. – М., 2019.

World Wildlife Fund (WWF). Global marine pollution report. – Gland, 2022.

Международная конвенция ООН по морскому праву 1982 года. – Нью-Йорк, 1982.

Смирнова, Е.В. Роль молодежи в охране окружающей среды. – Экология и жизнь, 2021, №3, с. 45-52.

Иванов, А.Н. Экологическое сознание и устойчивое развитие. – М., 2020.