Текст выступления:

Қазақстандық ғалымдардың соғыс және соғыстан кейінгі кезеңдердегі ғылыми зерттеулері
1. Қазақстандық ғалымдардың соғыс және соғыстан кейінгі ғылыми зерттеулері – негізгі бағыттар мен маңызы

Қазақстанның ғалымдары Ұлы Отан соғысы кезінде және одан кейінгі кезеңде еліміздің ғылыми әлеуетін айтарлықтай дамытып, қоғамның өмір сүру сапасына зор ықпал етті. Соғыс жылдарында ғылыми жаңалықтар қару-жарақтан бастап медицина мен өндіріс салаларына дейін кең ауқымды қолданылып, елдің ерлік дәуірін қолдады.

2. Соғыс кезеңіндегі ғылымның тарихи жағдайы

1941-1945 жылдары Қазақстан соғыстың алқабында маңызды рөл атқарды. Қиын кезеңде елімізге көптеген заңды және эвакуацияланған ғалымдар қоныс тепті. Бұл жаңа ғылыми институттардың құрылуына жол ашып, ғылыми әлеуеттің қарқынды өсуіне негіз болды. Ғылым ресурстары басым бағыттарға шоғырланып, әскери техника мен медицина салаларында маңызды жетістіктерге қол жеткізілді.

3. Соғыс жылдарындағы ғылыми ұйымдардың ерекшеліктері

1941-1945 жылдар аралығында Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылуы – елдің ғылым тарихында маңызды оқиға болды. Бұл ұйым өндірісті ғылыми тұрғыдан қамтамасыз етуде белсенді қызмет атқарды. Химия, биология, геология және медицина салаларында күрделі зерттеулер жүргізіліп, мемлекеттік тапсырмалар кезең талабына сай шешілді. Ғалымдар өндіріс үшін жаңа технологияларды дамытып, өнімділік деңгейін арттыруға ерекше көңіл бөлді.

4. Әлкей Марғұлан – археология мен мәдениеттанудың негізін қалаушы

Әлкей Марғұлан Қазақстанның археология ғылымының негізін қалаушы ретінде танымал. Соғыс кезінде ол тарихи және мәдени құндылықтарды зерттеуді жалғастырып, ұлттық сананың қалыптасуына елеулі үлес қосты. Оның еңбектері қазіргі археологиялық зерттеулер мен музей ісінің дамуына ықпал етті.

5. Дәулетбек Мышықов және медицинаның дамуы

Соғыс жылдарында Дәулетбек Мышықов инфекциялық ауруларды емдеуде жаңа әдістер енгізгісі келді. Ол әскери қызметкерлердің денсаулығын сақтау үшін санитарлық-гигиеналық жүйені жетілдіруге күш жұмсады. Жараланғандарға көрсетілетін алғашқы медициналық көмек оның басқаруымен сапалы түрде дамыды. Медициналық институттардың жұмысы халықтың денсаулық сақтау саласын нығайтып, эпидемиялардың алдын алуға септігін тигізді.

6. Ғылыми кадрлар санының жылдық өсуі (1940-1945)

Соғыс жылдарында Қазақстандағы ғылыми кадрлардың саны 2,5 есеге өсті. Бұл өсім елдің ғылыми зерттеулерге деген сұранысының артуын көрсетті. Бұл динамика еліміздегі ғылыми әлеуеттің жылдам әрі нәтижелі өсуін дәлелдейді, әсіресе, әскери және өндірістік салаларда кадрларды дайындау маңызды болды.

7. Қаныш Сәтбаев және тау-кен өнеркәсібі

Қаныш Сәтбаев соғыс жылдарында тау-кен өнеркәсібінің дамуына елеулі үлес қосты. Оның жетекшілігімен минералдық қазбаларды өндіру мен өңдеуде жаңа технологиялар енгізіліп, ел экономикасының негізі нығайтылды. Сәтбаевтың ғылыми еңбектері Қазақстанның индустриялық дамуына септігін тигізіп, бұл бағыттағы зерттеулердің дамуын жандантты.

8. Соғыс жылдарында ашылған ғылыми институттар мен бағыттары

1941-1945 жылдары елімізде минералдық-қазба, өндірістік және тарихи-зерттеу бағыттары бойынша бірнеше ғылыми институт құрылды. Бұл ұйымдар өнеркәсіп пен білім саласындағы зерттеулердің негізін қалағанымен қатар, соғыс уақытындағы қажеттіліктерге де жауап берді. Әр институттың жұмысы ғылыми жаңалықтарды енгізу және олардың практикалық маңыздылығын арттыруға бағытталды.

9. Ауыл шаруашылығындағы ғылымның рөлі

Соғыс жылдарында ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру үшін ғылымның маңызы зор болды. Жаңа технологиялар мен агротехникалық әдістер енгізіліп, егіншілік пен мал шаруашылығын дамытуға ерекше назар аударылды. Бұл саладағы ғылыми жетістіктер ауыл халқының азық-түлікпен қамтамасыз етілуін жақсартып, оның экономикалық тұрақтылығына үлес қосты.

10. Соғыстан кейінгі ғылыми инфрақұрылым қалыптасуы

1946 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясы толық құрылып, ғалымдардың тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасалды. Жаңа зертханалар мен ғылыми мекемелер еліміздің білім және зерттеу саласының дамуына серпін берді. Партия мен мемлекет тарапынан қолдау күшейіп, ғылым – Қазақстанның стратегиялық даму саласы ретінде анықталды. Бұл кезеңде ғылым саласындағы инфрақұрылымның негізі қаланып, келешектегі жетістіктерге жол ашылды.

11. Өлкетану, этнография және ұлттық тарих зерттеулері

Соғыстан кейінгі жылдары өлкетану мен этнография саласындағы зерттеулер дамыды. Ғалымдар Қазақстанның әр өңірінің тарихы мен мәдениетін зерттеуге баса назар аударды. Бұл бағыттағы зерттеулер ұлттық сана мен бірегейлікті қалыптастыруға зор үлес қосты және тарихи материалдарды жинақтауды жалғастырды.

12. Айша Ғалымбаева – иммунология және жұқпалы ауруларға қарсы зерттеулер

Айша Ғалымбаева иммунотерапия саласында жаңа әдістерді дамытып, жұқпалы ауруларға қарсы тиімді қорғаныс құруға атсалысты. Оның вакцина жасаудағы жетістіктері балалар мен ересектер арасында аурулардың таралуын айтарлықтай төмендетті. Ғалымбaеваның еңбектері денсаулық сақтау жүйесіне инновациялық тәсілдерді енгізу жолдарын ашты.

13. 1945–1955 жылдардағы ғылыми жарияланымдар санының өсуі

1945–1955 жылдар аралығында ғылыми жарияланымдардың саны елеулі өсті. Бұл деректер ғылым саласында білімнің кеңеюі мен зерттеулердің белсенділігін көрсетеді. Жарияланымдардың көптігі әр түрлі салаларда тәжірибе алмасуға, ғылыми жаңалықтарды таратуға мүмкіндік берді.

14. Геология ғылымының соғыстан кейінгі жетістіктері

Қаныш Сәтбаевтың жетекшілігімен Жезқазған кен орнын ашу геология саласындағы үлкен жетістік болды. Қарағанды көмір бассейні еліміздің энергетикалық базасын нығайтты. Екібастұз көмір кені өндірістік қуатын арттырып, экспорттық маңызы бар нысанға айналды. Қазақстан біздің кезімізге дейін түсті және сирек металдар бойынша әлемдік деңгейге көтеріліп, мұнай мен газ саласы қалыптасты.

15. Қазақстандық ғалымдардың 1940-1960 жж. өнертабыстары

1940-1960 жылдар аралығында қазақстандық ғалымдар әр түрлі ғылыми салаларда өздерінің ерекше өнертабыстарын жасады. Бұл жаңалықтар өндірістен бастап медицинаға дейін кеңінен қолданылып, еліміздің ғылымын әлемдік деңгейге көтеруге септігін тигізді. Әрбір өнертабыс ғылыми және практикалық маңызы зор болды.

16. Ядролық зерттеулер және Семей полигонының әсері

XX ғасырдың ортасында Қазақстанның ғылыми зерттеулері мен әскери-өнеркәсіптік дамуы тығыз байланыста болды. Семей полигоны – ядролық қаруларды сынау орны ретінде кеңінен танымал, ол еліміздің ғылым мен технология дамуына ерекше әсер етті. Бұл полигонның құрылысы мен жұмысы көптеген ядролық зерттеулерге және инженерлік шешімдерге жол ашты. Мұндай зерттеулер Қазақстанның ғылыми кадрларын дамытуға, жаңа технологиялар енгізуге септігін тигізді және осы саладағы тәжірибе орталығы болуға мүмкіндік берді. Алайда, ядролық сынақтардың экологиялық және әлеуметтік салдары да қоғамның назарында болды, бұл зерттеулердің маңыздылығын бірқатар мәселелермен қатар қарастыруға мәжбүр етеді.

17. Жоғары оқу орындарындағы ғалымдардың рөлі және білім беру

Соғыстан кейінгі кезеңде жоғары оқу орындары ғылым саласында негізгі орынға айналды. Ғалымдар мұнда жаңа пәндер мен зерттеу бағдарламаларын енгізіп, білім беру жүйесіне жаңаша серпін берді. Мысалы, ҚазҰУ (Қазақ мемлекеттік университеті) мен ҚарПИ (Қарағанды политехникалық институты) сияқты мекемелерде ғылыми тәжірибені таратуға ерекше мән берілді. Бұл оқу орындарында жас зерттеушілерді дайындау жүйесі қалыптасып, әсіресе аспирантура бағдарламалары дамып, олар ғылымға жаңа күш әкелді. Ғылым мен білімнің бірлесуі арқылы жаңа буын дербес зерттеуші ретінде қалыптаса бастады, бұл Қазақстанның ғылыми әлеуетін арттыруда маңызды рөл атқарды.

18. Ғылым мен өндіріс арасындағы өзара байланыс

Соғыстан кейінгі жылдары өндірістегі жаңалықтардың 73%-ы ғылыми зерттеулер нәтижелеріне негізделді. Бұл көрсеткіш Қазақстандағы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы салаларында ғылыми жаңалықтарды кеңінен қолдану деңгейін айқындайды. Ғылым мен өндіріс арасындағы біте қайнасты байланыстың арқасында инновациялық технологиялар енгізіліп, өнімділік пен тиімділік артты. Осындай динамика еліміздің экономикалық дамуына серпін беріп, соғыс кезіндегі ғылыми жетістіктердің өндіріс пен шаруашылыққа тікелей ықпал еткенін көрсетті. ҚР Ғылым министрлігінің 1950 жылғы деректері бұл үрдістің нақты дәлелі болып табылады.

19. Соғыстан кейінгі ғылымда жастардың орны және жаңа ұрпақтың қалыптасуы

Жас ғалымдар ғылыми институттарда белсенді қызмет атқарып, зерттеу салаларын кеңейтуге зор үлес қосты. Соғыстан кейін ғылыми кадрларды жаңарту мақсатында 1950 жылдары аспирантура жүйесі қарқынды дамып, бұл жаңа буынның қалыптасуына септігін тигізді. Жас зерттеушілердің белсенділігі ғылымды жаңғыртып, жаңашыл идеялар мен әдістерді енгізуге мүмкіндік берді. Бұл кезеңде Қазақстандағы ғылыми мекемелер мен білім беру жүйелері өзара тығыз байланысып, тәуелсіздік алдындағы инновациялық дамудың негізін қалады.

20. Қазақстан ғылымының дамуына соғыстың әсері мен болашақ маңызы

Соғыс кезеңі мен оның соңындағы ғылыми жеңістер Қазақстанның индустриялық әлеуетін күшейтіп, білім беру жүйесінің деңгейін арттырды. Бұл сондай-ақ тәуелсіздік алғаннан кейінгі инновациялар мен технологиялық жаңалықтардың негізін қалады. Соғыс барысында жинақталған тәжірибелер мен ғылыми жетістіктер еліміздің ғылыми қауымдастығын нығайтып, жаңа бағыттар мен зерттеулерге жол ашты. Осындай даму Қазақстанның бүгінгі күнгі бәсекеге қабілеттілігі мен әлемдік ғылымдағы орнының нығаюына ықпал етті.

Дереккөздер

Алиев Р.К. Қазақстан ғылымының тарихы. Алматы, 1998.

Сәтбаев Қ.К. Тау-кен ісі туралы еңбектер. Алматы, 1955.

Ғалымбаева А.Иммунология негіздері мен жетістіктері. Алматы, 1960.

Қазақстан Ғылым академиясының жылдық есептері. Алматы, 1946-1956.

Марғұлан Ә. Қазақстан археологиясының тарихы. Алматы, 1970.

Қазақстан Республикасының Ғылым министрлігінің ресми деректері, 1950 жыл.

Әлиев Ә. Ғылыми кадрлар мен жоғары оқу орындары тарихы: Қазақстан. Алматы: Ұлттық университет баспасы, 1998.

Жұмабаев С. Соғыстан кейінгі Қазақстандағы ғылым және өндіріс байланысы. Алматы: Ғылым журналы, 2005, №3.