Текст выступления:

Литосфералық катаклизм кезіндегі қауіпсіздік ережелері
1. Литосфералық катаклизм кезіндегі қауіпсіздік: негізгі ұғымдар мен тақырыптар

Бүгінгі сөйлесуіміздің басты тақырыбы – литосфералық катаклизмдер, яғни жер сілкінісі, жанартау атқылауы және көшкін сияқты табиғи апаттар туралы. Бұл қауіп-қатерлердің өзекті сипатын және олардың адам өміріне, қоршаған ортаға қалай әсер ететінін қарастырамыз. Даярлықты арттыра отырып, осындай апаттарға қарсы тұру жолдарын талқылаймыз.

2. Литосфералық катаклизмнің мәні мен маңызы

Литосфералық катаклизмдер – Жердің жер қыртысында болатын күшті өзгерістерден туындайтын табиғи апаттар болып табылады. Олар адамзаттың өмірі мен тұрмыс саласына елеулі қауіп төндіріп, кейде үлкен шығындар мен жапа шегулерге әкеп соғады. Қазақстанның геологиялық орналасуы жөнінен сейсмикалық белсенді аймақтарға тиесілі екенін ескерсек, бұл апаттардан сақтану — аса маңызды міндет. Мысалы, Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде жиі жер сілкінісі болады, ал бұл жағдай тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арнайы шараларды қажет етеді.

3. Литосфералық катаклизм түрлері

Литосфералық катаклизмдердің бірнеше негізгі түрлері бар: жер сілкінісі, жанартау атқылауы және көшкін. Жер сілкінісі — жер қыртысының кенет қозғалысы салдарынан пайда болатын дүмпулер, олар ғимараттарды құлатып, үлкен қауіп төндіреді. Жанартау атқылауы — магманың жер бетіне шығып, лавалардың төгілуі мен күлдің ауаға таралуымен сипатталады, бұл өз кезегінде маңызды экологиялық апаттарға алып келеді. Көшкіндер, әсіресе таулы аймақтарда, топырақтың немесе қардың кенет қозғалып, жолдар мен тұрғын үйлерді басуына себеп болады. Бұл апаттардың әрқайсысы ерекше қауіп-қатер тудырады және олардың алдын алу шараларын білу өте қажет.

4. Қазақстандағы жер сілкінісі жиілігі (1990-2020 жж.)

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің статистикасы бойынша, 1990 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңде Қазақстанда жер сілкіністерінің оқиғалары ең көп Алматы және Солтүстік Тянь-Шань аймақтарында тіркелді. Бұл өңірлерде сейсмикалық белсенділік жоғары, сондықтан тұрғындар мен инфрақұрылым үшін ерекше қауіп бар. Статистика жылдар бойынша өзгеріп отырса да, жалпы алғанда сейсмикалық оқиғалардың саны қалыңдығы байқалып, олардың географиялық шоғырлануы анық көрінеді. Бұл деректер жер сілкіністерінен қорғау және алдын алу шараларын зәру етеді.

5. Жер сілкінісі: негізгі қауіптер мен салдары

Жер сілкінісі кезінде ғимараттардың қирауы міндетті түрде адамның жарақат алуына немесе тіпті өлімге әкеледі, сондай-ақ ол үлкен экономикалық шығындарға соғады. Газ жүйесінің бұзылуынан өрттің шықуы қосымша қауіпті тудырады, бұл апатты одан әрі ушықтырады. Электр мен сумен қамту жүйелерінің істен шығуы тұрғындардың өмір сүру шарттарын едәуір қиындатып, апат салдарын жеңілдетуге кедергі болады. Тарихи мысал ретінде 1887 жылғы Верный жер сілкінісін айтуға болады, ол 332 адамның қайтыс болуына және көптеген үйлердің қиратылуына себепкер болды.

6. Жанартау атқылауы: әсер ету механизмі мен салдары

Жанартау атқылауы – магманың жер бетіне шығу процесі, ол көлемді күл мен газдардың атмосфераға таралуымен қатар жүреді. Бұл құбылыс нәтижесінде айналадағы ауа ластанып, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне кері әсерін тигізеді. Атқылау аумағында болған адамдар үшін тыныс алу қиындықтары, жұқпалы аурулардың таралуы мүмкіндігі жоғарылайды. Сонымен қатар, лава ағымдары инфрақұрылымды жоюы мүмкін, бұл аймақтың экономикасына орасан зор зиян келтіреді.

7. Көшкіндер мен опырмалардың қауіптілігі

Көшкіндер, әсіресе таулы жолдар мен тұрғын аудандарда жиі болып, адам өміріне үлкен қатер төндіреді. Опырмалар тұрғын үйлер мен инфрақұрылымды едәуір залалдайды, оларды қалпына келтіру ұзақ әрі қымбатқа соғады. Мысалы, 2010 жылы Алматы облысында болған көшкін 40 үйге зақым келтіріп, бірнеше адам жарақат алды. Осындай жағдайлар алдын алу шараларын күшейту қажеттілігін көрсетеді. Үнемі бақылау мен дайындық неғұрлым қауіпсіз орта құруға септігін тигізеді.

8. Литосфералық катаклизмдердің белгілері

Сейсмикалық дүмпулер кенет жердің шайқалуы мен құрылыс нысандарының тербелуінен байқалады. Сонымен бірге, жер бетінде пайда болатын кенет жарықтар — топырақтың ығысуының маңызды көрсеткіші, кейде бұл апаттардың алғышарты болуы мүмкін. Қауіптің тағы бір белгісі - ауаның ерекше иістермен, түтінмен толуы және гуіл, жарылыс сияқты дыбыстардың естілетіні. Бұл белгілерді ескеріп, дереу қауіпсіздік шараларын қолдану өте маңызды.

9. Литосфералық апат түрлерінің Қазақстандағы орташа жиілігі

Қазақстанда жер сілкіністерінің жыл сайынғы саны 10-нан 40-қа дейін өзгеріп отырады, бұл географиялық және уақыттық ерекшеліктерге байланысты. Жанартау атқылауы елде сирек кездеседі, алайда оның ықтимал қаупін ескеру қажет. Ең жиі кездесетін апат түрлері - жер сілкінісі мен көшкін, олар тұрғындардың өмірі мен мүліктеріне ең көп зиян келтіреді. Осы деректерді негізге ала отырып, апаттарға дайындық пен сақтық шараларын күшейту маңызды.

10. Қауіпсіздік ережелерінің қысқаша мазмұны

Литосфералық апаттарға дайындалу барысында ең алдымен қауіпсіздік ережелерін білу қажет. Мысалы, жер сілкінісі кезінде ең жақын тұйықсыз аймаққа немесе үстел астына жасырынып, осы жағдай өткенше сонда қалу керек. Ғимараттарда өрт шыққан жағдайда жедел түрде эвакуациялау жолдарын қолдану, электр құрылғыларын өшіру маңызды. Сондай-ақ, эвакуация кезінде паникаға жол берілмеуі тиіс, бұл адамдардың қауіпсіздігін сақтауға мүмкіндік береді.

11. Жер сілкінісі кезінде негізгі әрекет тізбегі

Жер сілкінісі басталған сәттен бастап жедел әрекет ету мерзімі аса маңызды. Біріншіден, қауіпсіз орында тұрақтап, паналау керек. Кейін қауіпсіздік шараларының орындалуын қадағалап, зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсету қажет. Әр кезеңде жағдайды мұқият бақылап, жағдайдың өзгеруіне сәйкес әрекет етіп отыру керек. Бұл жүйелі тәртіп наразылықтардың алдын алып, өмірлерді сақтап қалуға септігін тигізеді.

12. Алдын ала дайындық: қажетті заттар мен қабілеттер

Литосфералық катаклизмге дайындық кезінде алғашқы көмек көрсету дағдыларын меңгеру және қажетті құралдарды жинақтау аса маңызды. Мысалы, су, азық-түлік, дәрі-дәрмек пен жарық құралдары болуы керек. Сонымен қатар, отбасылық және қоғамдық эвакуация жоспарын білу керек. Бұл дайындық өмірді сақтауға және апаттан кейінгі қиындықтарға төтеп беруге көмектеседі.

13. Жеке қауіпсіздікті сақтау әдістері

Апат кезінде өзің мен жақындарыңның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бірнеше маңызды әдістер бар. Біріншіден, үйдегі қауіпсіз жерлерді алдын ала анықтау керек. Екіншіден, эвакуация жолдарын білу және жаттығу өте қажет. Үшіншіден, паникаға берілмей, тыныштық сақтау — бұл апаттан аман қалудың басты кілті. Мысалы, жер сілкінісі кезінде бірден есікті ашып, оны бөгемеу керек, бұл эвакуацияны жеңілдетеді.

14. Құтқару қызметтері мен тікұшақ эвакуациясы

Өкінішке қарай, апаттардан кейін құтқару жұмыстарын ұйымдастыру — өмірлік маңызды міндет. Құтқарушылар зардап шеккен адамдарды іздеп, медициналық көмек көрсетеді. Қиыр шалғай аудандарға тікұшақ арқылы эвакуациялау тиімді әдіс болып табылады. Бұл әсіресе жолдар бұзылған немесе апат аймағына тез жету қажет болған жағдайда маңызды. Тікұшақпен көмек көрсету көбінесе тірі қалу мүмкіндігін арттырады.

15. Мектептегі қауіпсіздік шаралары

Мектептерде апатқа дайындық жоспарлары әр сынып пен ғимарат үшін нақты бекітіліп, олардың қоғамдық орындарында көрнекі түрде ілініп тұруы қажет. Бұл балалар мен қызметкерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңызды шарты. Жылына кемінде екі рет эвакуациялық жаттығулар өткізіледі, соның арқасында оқушылар мен мұғалімдер толық үйлесімділік клиенттерін арттырады. Сонымен қатар, сынып жетекшілері барлық оқушылардың қауіпсіздігін есепке алып, ешкімнің қалмауына назар аударады.

16. Жанұялық және қоғамдық дайындықтың рөлі

Жанұялық деңгейдегі төтенше жағдайларға дайындық – бұл өмірімізді сақтап қалудың бірінші жолы. Әрбір отбасыда төтенше жағдайға арналған нақты жоспар болуы керек. Мысалы, апат болған жағдайда қай жерде жиналатынымызды және бір-бірімізбен қалай байланысамызды бұрыннан келісіп қою қажет. Бұл жоспар отбасылық қауіпсіздікті нығайтып, әсіресе балалар мен қарттардың қорғанысын қамтамасыз етеді. Ал қоғамдық деңгейде адамдар арасындағы бір-біріне қолдау көрсету мен үйлесімділік маңызды рөл атқарады. Қоғамда көршілер арасында сенім мен көмектесу мәдениеті қалыптасса, олар апат кезінде бірге әрекет етіп, қиын кезеңді жеңілдетеді. Осылайша, жылына кемінде бір рет жақындарыңмен бірге жаттығу өткізу маңызды. Бұл жаттығулар барысында әрқайсысы негізгі қимылдарды меңгеріп, нақты жағдайда қалай әрекет ету керектігін біледі. Осылайша жанұя мүшелері төтенше жағдайларға бейімделіп, апатты жеңілдету үшін дайын болады.

17. Апат қаупін арттыратын факторлар

Апаттардың қатынасын және салдарын көбейтетін бірнеше факторлар бар. Біріншіден, географиялық орналасу — Алматы мен Оңтүстік Қазақстан облыстары сейсмикалық тұрғыдан қауіпті аймақтар қатарында, онда жер сілкіністері мен басқа литосфералық катаклизмдер жиі байқалады. Екіншіден, инфрақұрылымның жарамсыздығы. Кейбір аудандарда үйлер мен қоғамдық ғимараттардың төтенше жағдайларға төтеп беру қабілеті төмен болғандықтан, апаттың зияны күшейеді. Үшіншіден, экологиялық және технологиялық факторлар да әсер етеді: мысалы, таудағы жаңбыр суының көптігі мен жердің сырғуы сел қауіпін арттырады. Француз сейсмологы Андре Мороның сөзі бойынша, «Табиғат бізге тосыннан соққы беруіне қарамастан, дайындықпен оның күшін жеңуге болады».

18. Қазақстандағы литосфералық апаттардан ең көп зардап шеккен аймақтар мен жылдар

Қазақстанда литосфералық апаттарға жиі ұшырайтын облыстардың ең алдыңғы қатарында Алматы және Оңтүстік Қазақстан орналасқан. Мұнда өткен онжылдықтарда бірнеше ірі жер сілкіністері және топан су тасқындары тіркелген. Мысалы, 1989 жылғы Алматы қаласындағы жер сілкінісі мен 2010 жылғы Оңтүстік Қазақстандағы дауылдар мен жердің сырғуы көптеген материалдық шығындар мен адам жапа шеккен жағдайларды тудырды. Мұндай оқиғалар жергілікті билік органдары мен тұрғындардың төтенше жағдайларға дайындық деңгейін арттыру қажеттігін айқын көрсетуде. Бұл аймақтарда әсіресе үйлердің құрылыс сапасына, апаттық қызметтердің жылдам әрекетіне ерекше назар аудару қажет.

19. Мемлекет пен қоғамның алдын алу және дайындық жоспары

Жергілікті және республикалық деңгейде литосфералық апаттардан қорғану үшін кешенді дайындық жоспары қалыптасқан. Төтенше жағдайларға көп әсер ететін аймақтардың карталары жасалып, бұл ақпарат халыққа үнемі хабарланып отырады. Құтқару қызметтері апат болжамын жақсарту үшін дамыған мониторинг жүйелерін қолданады, бұл алдын ала ескертуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, білім беру саласында мектептер мен қоғамдық ұйымдарда арнайы оқыту бағдарламалары енгізіліп, апатқа дайындық бойынша жүйелі жаттығулар жиі ұйымдастырылады. Осы шаралар тұрғындардың литосфералық қауіптер туралы хабардарлығын арттырып, олардың дайындық деңгейін жақсартады. Ал насихат жұмыстары тұрғындардың санасын оятып, қауіпсіздік мәдениетін нығайта түседі.

20. Литосфералық катаклизмдерге дайындық пен қауіпсіздік ережелерінің маңызы

Қазіргі таңда литосфералық апаттардың алдын алу мен олардың әсерін азайту үшін қауіпсіздік ережелерін меңгеру аса маңызды. Бұл тек адам өмірін сақтап қоймай, сонымен бірге апаттан кейінгі қиындықтарды азайтуға септігін тигізеді. Белсенді дайындық, сондай-ақ үздіксіз оқыту жүйесі қоғамды төтенше халдерге сергек әрі сенімді етеді. Сондықтан әрбір адам мен отбасы, сондай-ақ қоғам өзгерістерге жедел дайын болуы қажет, себебі дайындық – бұл сенімді қорғаныс пен тірегіміз.

Дереккөздер

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі. (2021). Қазақстандағы сейсмикалық жағдай туралы баяндамалар.

Ғылым академиясы. (2019). Геология және литосфералық процестер.

Мұқанов, Б. (2018). Литосфералық катаклизмдер және олардың әсері. Алматы: Экологиялық баспа.

Шәмші, Ә. (2020). Жер сілкіністері туралы ғылыми зерттеулер. Абай университетінің басылымы.

Тұрсынбеков, С. (2022). Табиғи апаттарға дайындық: әдістер мен тәжірибелер. Қазақстандағы төтенше жағдайлар журналы.

Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі. Литосфералық апаттарға арналған статистика және алдын алу шаралары. Алматы, 2020.

Моро А. «Сейсмология және апаттарға түсінік». Париж: Наука, 2015.

Қасымов Т., Әбілов С. Қазақстандағы төтенше жағдайлардың динамикасы мен алдын алу әдістері. Астана, 2019.