Текст выступления:

Техногендік сипаттағы қауіптілік
1. Техногендік сипаттағы қауіптіліктің өзектілігі мен негізгі бағыттары

Индустрияландыру дәуірі мен ғылыми-техникалық прогрестің қарқынды дамуымен техногендік қауіптердің айтарлықтай өскені көкейкесті мәселе ретінде қаралмақ. Ғаламдық қалалықтану, өнеркәсіптің кеңеюі және энергетикада жаңа технологиялардың белсенді қолданылуы техногендік апаттардың жиілігі мен ауқымын арттыруда. Бұл өз кезегінде тұрғындардың өмір сүру сапасына, экологияға және экономикалық тұрақтылыққа тікелей әсер етеді. Сондықтан да техногендік қауіптің механизмдерін түсіну, мониторинг жүргізу, алдын алу шараларын жетілдіру бүгіннің ең маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.

2. Техногендік қауіптің тарихи контексті және Қазақстандағы мәні

Техногендік қауіптердің тарихы өнеркәсіптік революциядан бастау алады, бұл кезеңнен бастап әлемде ауыр апаттар орын алып, адамзат қауіпсіздік мәдениетін қайта қарауға мәжбүр болды. Қазақстан бізге белгілі ірі техногендік оқиғалардың, оның ішінде Чернобыль ядролық апатының және Семей сынақтарының салдарынан жоғары дәрежеде зардап шеккен өңір. Бұл кезеңдер елімізде құқықтық нормалар мен қауіпсіздік стандарттарының қалыптасуына үлкен серпін берді, сондай-ақ халықтың төтенше жағдайларға деген көзқарасын өзгертіп, төтенше жағдайларды басқару жүйесін дамытуды талап етті.

3. Техногендік қауіптің ұғымы мен түрлері

Техногендік қауіп дегеніміз — тұрмыстық, өндірістік немесе ғылыми-техникалық іс-әрекеттер кезінде пайда болатын апаттар мен төтенше жағдайлардың жиынтығы. Олар бірнеше түрге бөлінеді: Қауіпсіздік техникасының бұзылуынан туындайтын жарылыстар мен өрттер; Химиялық және радиациялық ластанулар; Инженерлік құрылыстардың, сондай-ақ көлік жүйелерінің авариялары; Және экологиялық апаттар. Әрбір түрі өзіне тән себептер мен салдарға ие, сондықтан да оларды жан-жақты талдап, профилактикасын қамтамасыз ету қажет.

4. Қазақстандағы негізгі техногендік қауіптер

Қазақстан өндірістік және табиғи-ресурсқа бай мемлекет болғандықтан, мұнда бірнеше негізгі техногендік қауіп түрлері бар. Біріншіден, өнеркәсіптік зауыттарда, әсіресе қорғасын және химиялық өндірістерде болатын жарылыстар мен уланулар өнім сапасын да, қызметкерлердің және тұрғындардың денсаулығын да қатерге тіге алады. Екіншіден, көмір өндіретін аймақтардағы шахта апаттары үлкен қауіп тудырады, олардың ішінде адамдардың қаза табу жағдайлары да жиі кездеседі. Үшіншіден, мұнай мен газ секторындағы апаттар сондай-ақ Павлодар мен Атырау өңірлерінің экологиясына және санитарлық жағдайына ауыр соққы болып түседі. Сонымен қатар, Семей сынақ полигоны салдарынан туған табиғи-радиациялық ластану проблемасы әлі күнге дейін өз маңыздылығын жоғалтқан жоқ, бұл экожүйеге және тұрғындардың денсаулығына қатерлі әсер етеді.

5. Қазақстандағы техногендік апаттардың динамикасы (2010-2023)

2010 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде ел аумағында техногендік апаттардың саны үдемелі түрде өсті. Бұл көрсеткіш алдын алу және бақылау шараларын күшейту қажеттігін айқындайды. Статистикалық мәліметтерге қарағанда, қарастырылған уақытта апаттардың ең көп тіркелген жылдары өндірістік көлемнің өсуімен және инфрақұрылымның ескіріп қалуымен байланысты. Ұлттық төтенше жағдайлар министрлігінің деректері бұл үрдістің тоқтатылмаса, әрі қарай экономикалық және әлеуметтік шығындардың өсуіне әкелуі мүмкін екенін көрсетеді.

6. Техногендік апаттардың түрлері мен зардаптарын салыстыру

Әртүрлі техногендік апаттар адам өміріне, материалдық ресурстарға және қоршаған ортаға әрқилы зиян келтіреді. Мысалы, электр станцияларындағы апаттар мен химиялық өндіріс орындарындағы төгілулер ең ауыр экологиялық және экономикалық салдарды тудырады, сонымен қатар олардың адамдардың денсаулығына әсері де аса терең. Ал, тасымалдау мен байланыс секторындағы кедергілер көбінесе уақытша және материалдық шығындарға әкеледі, бірақ қауіптілігі кей жағдайда аз болуы мүмкін. Осындай салыстырмалы талдау базасында, тәуекелдерді басқару және ресурс бөлу стратегиялары тиімдірек жүзеге асады.

7. Техногендік қауіптіліктің экологиялық зардаптары

Техногендік апаттар экологияға ауыр зиян келтіреді. Қоршаған ортаға зиянды заттардың төгілуі су, ауа және топырақтың ластануына алып келеді, бұл жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің тіршілік ортасын өзгертеді. Мысалы, химиялық қалдықтардың немесе радиациялық ластанудың салдарынан биологиялық әртүрлілік азайып, кейбір түрлердің жойылу қаупі туындайды. Бұл табиғаттың өзіндік қалпына келу мүмкіндігін төмендетіп, ұзақ мерзімді экологиялық тепе-теңдікті бұзады. Сонымен қатар, адам денсаулығына да сол арқылы төнетін қауіпті ескерген жөн.

8. Техногендік апаттардың әлеуметтік салдары

Техногендік апаттардың әлеуметтік салдары адам өмірінің сапасына айтарлықтай әсер етеді. Созылмалы және қатерлі аурулардың өсуі — олардың бір көрінісі. Мысалы, Арыс қаласындағы өрт және жарылыс оқиғасынан кейін 40 мыңнан астам адам қауіпсіз аймаққа эвакуацияланып, олар жаңа өмірге бейімделуге мәжбүр болды. Бұл жағдай әлеуметтік инфрақұрылымға теріс әсер етті, білім және медициналық мекемелерде уақытша қызмет үзілістері орын алды. Сонымен қатар, психологиялық стресстің жоғарылауы және қоғамдағы сенімнің төмендеуі әлеуметтік тұрақтылыққа қатер төндіреді.

9. Техногендік апаттардың экономикалық салдары

Техногендік апаттардың экономикалық зардаптары да аса ауыр. Апатты қалпына келтіру жұмыстарына жұмсалған шығындар миллиондаған, кейде миллиардтаған теңгелерді құрайды. Мысалы, Арыстағы апаттан кейін инфрақұрылымды қалпына келтіруге шамамен 20 миллиард теңге жұмсалды, бұл өңірдің экономикалық әлеуетіне айтарлықтай соққы болды. 2022 жылы елдегі техногендік апаттардың жылдық шығындары 120-150 миллиард теңге аралығында бағаланды. Қосымша, еңбек ресурстарының жоғалуы және инфрақұрылымды қайта жөндеу жұмыстары апаттардың ұзақ мерзімді экономикаға кері әсерін көрсетеді.

10. Әлемдегі ірі техногендік апаттар: нақты мысалдар

Тәжірибе көрсеткендей, техногендік апаттар әлемдік деңгейде де қайғылы салдарға ұшырайды. 1986 жылғы Чернобыль ядролық төтенше жағдайы ең ірі яғни артық мөлшерде радиациялық ластану мен адам шығындарын тудырды. 2011 жылы Жапониядағы Фукусима АЭС-індегі апат, 2005 жылғы BP Deepwater Horizon мұнай құбыры жарылысы секілді оқиғалар экологиялық тұрақтылық пен экономикалық дамуға ауыр соққы болды. Бұл мысалдар техногендік қауіптің ғаламдық ауқымдағы маңызын және қауіпсіздік шараларының маңыздылығын айқын көрсетеді.

11. Қазақстандағы ірі техногендік оқиғалар туралы деректер

Қазақстанда да бірнеше ірі техногендік апаттар орын алды. 1991 жылы Семей полигонында болған ядролық сынақтардың қалдықтары үлкен радиациялық ластануды туғызды. 2019 жылғы Арыстағы әскери қоймадағы жарылыс мыңдаған тұрғынды эвакуациялауға және аймақтың әлеуметтік-экономикалық жағдайының күрт нашарлауына әкелді. Сонымен қатар, 2020 жылы Қарағанды облысындағы көмір шахталарында болған апаттар мұндай оқиғалардың қайталану қаупін әлі де төмендету қажет екенін көрсетті. Бұл оқиғалар ұлттық саясат пен қауіпсіздік жүйесін жетілдірудің маңыздылығын2 дәлелдейді.

12. Техногендік қауіптің алдын алу және азайту шаралары

Техногендік қауіптерді азайту мақсатында өндіріс орындарында қауіпсіздік стандарттарын қатаң сақтау ең басты міндеттердің бірі. Бұл шаралар сапалы техникалық аудит, санитариялық бақылау мен тұрақты мониторинг арқылы жүзеге асады. Мемлекеттік органдар санитарлық-эпидемиологиялық талаптардың орындалуын бақылап, қауіпті факторларды минимизациялауға бағытталған іс-шараларды қолға алады. 2022 жылы өндірістік секторда 27% жаңа технологиялар мен автоматтандыру енгізілді, ал құтқару қызметтері халықаралық стандарттарға сәйкестендірілді, бұл жағдай төтенше жағдайлармен күресте тиімділікті арттырды.

13. Қазақстан Республикасындағы нормативтік-құқықтық база

Техногендік қауіптерді реттеуде нормативтік-құқықтық база маңызды рөл атқарады. "Азаматтық қорғаныс туралы" заң ұйымдар мен азаматтардың құқықтары мен міндеттерін нақты анықтайды, ал Еңбек қауіпсіздігі және қорғау кодексі өндіріс қауіпсіздігі талаптарын айқындайды. Сонымен қатар, радиациялық және химиялық қауіпсіздік ережелерінің қабылдануы өндіріс пен экологиялық қауіптерді реттеуге жағдай туғызады. Қауіпсіздік саласында ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі мен жергілікті атқарушы органдар мемлекеттік құрылымдар ретінде қызмет атқарады, олардың міндеттеріне төтенше жағдайларды болдырмау және олардың салдарын азайту кіреді.

14. Техногендік апат кезіндегі негізгі әрекеттер алгоритмі

Техногендік апат орын алған кезде тиімді әрекет ету алгоритмі құтқару және жедел қызметтердің үйлесімді жұмысын қамтамасыз ету үшін аса қажет. Алгоритм бірнеше кезеңнен тұрады: апатты тез анықтау; зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсету; эвакуациялау және тиісті қауіпсіз аймаққа көшіру; апат орнын қоршау және жағдайды бағалау; қосымша қауіптердің алдын алу; қалпына келтіру шараларын ұйымдастыру. Осындай кезеңділік апат салдарын тез жоюға және адам шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.

15. Білім беру мен ақпараттандырудың рөлі

Техногендік қауіптердің әсерін төмендетуде білім беру мен ақпараттандырудың маңызы зор. Мектептер мен колледждерде жыл сайын 10 мыңнан астам оқушы төтенше жағдайлар бойынша арнайы сабақтар мен жаттығулардан өтеді, бұл жастардың құтқару дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Оқу барысында мини-эвакуациялар мен алғашқы көмек көрсету әдістері үйретіледі, сонымен қатар SMS-хабарламалар мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы маңызды мәліметтер таратылады. Қауіпсіздік сабақтарының мазмұны мен жиілігі оқу бағдарламасына енгізіліп, жас ұрпақтың қауіпсіздік сауаттылығын арттырады, бұл болашақта апаттарға төтеп беру қабілетін күшейтеді.

16. Жаңа технологиялар – алдын алу және мониторинг құралы ретінде

Қазіргі таңда инновациялық технологиялар техногендік қауіпсіздік саласында шешуші роль атқаруда. Мысалы, жасанды интеллект пен үлкен деректерді талдау арқылы қауіпті жағдайларды алдын ала анықтау мүмкіндігі артты. Бұл технологиялар оқиғаларды кезең-кезеңімен бақылауға және уақытылы араласуға жағдай жасайды. Сонымен қатар, ғарыштық мониторинг жүйелері экологиялық және техногендік қауіптерді бақылауда маңызды құралға айналуда. Сөйтіп, бұл технологиялардың дамуы елдердің қауіпсіздік деңгейін арттырып, қауіптің алдын алу механизмдерін жетілдіруге септігін тигізеді.

17. Техногендік қауіпсіздік – халықаралық ынтымақтастық аспектілері

Техногендік қауіпсіздік мәселелері жаһандық сипатқа ие болғандықтан, халықаралық ынтымақтастық күш-жігерін талап етеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Халықаралық Энергия Агенттігі секілді ұйымдар тәжірибе алмасып, стандарттар мен ережелерді үйлестіруде. Мысалы, ядролық қауіпсіздік саласында халықаралық келісімдер әлемдегі көптеген елдерге қауіпсіздікті қамтамасыз етуде негіз болды. Бұл кооперация дағдарыс жағдайында шұғыл көмек көрсету және ақпарат алмасудың тиімді механизмдерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

18. Жеке және ұжымдық жауапкершілік: қауіпсіздік мәдениеті

Қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруда жеке адамның жауапкершілігі мен ұжымдық ынтымақтастық маңызды рөл атқарады. Әрбір қызметкердің сақтық шараларына қатаң қарауы, ережелерді ұстануы – жалпы қауіпсіздік деңгейінің кепілі. Сонымен қатар, ұжым ішінде ашық диалог пен бірге оқыту жүйесін енгізу ұйымдық қауіпсіздікті арттырады. Бұл тәсіл Қазақстандағы ірі өндірістік кәсіпорындарда тиімді жүзеге асырылып, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етуде үлгі болып отыр.

19. Жас ұрпақтың техногендік қауіпсіздік саласындағы белсенділігі

Техногендік қауіпсіздік саласында жас ұрпақтың белсенділігі өсіп келеді. Мектептер мен жоғары оқу орындарында арнайы бағдарламалар мен курстар ұсынылуда. Мысалы, ғылыми жобалар мен хакатондар жастарға заманауи қауіпсіздік мәселелерін зерттеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, волонтерлік қозғалыстар техногендік төтенше жағдайларға дайындықты арттыруда. Бұл үрдістер еліміздің болашақ мамандарын жоғары жауапкершілік пен кәсіби шеберлікке тәрбиелеуде маңызды.

20. Техногендік қауіпсіздіктің болашағы мен негіздері

Қоғамымызда қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға ғылыми-инновациялық тәсілдерді енгізу арқылы индустриядағы қауіп деңгейін төмендетуге болады. Жас ұрпақтың білім мен жауапкершілігі – еліміздің қауіпсіз болашағының кепілі. Осы бағыттағы жүйелі жұмыстар еліміздің тұрақты дамуына ықпал етіп, әрбір азаматтың қауіпсіз өмір сүруін қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

Казахстанская Республикака Төтенше жағдайлар министрлігінің ресми статистикасы, 2010-2023 жылдар

Мамытбеков Е.Б., "Техногендік қауіптердің эволюциясы және алдын алу жолдары", Алматы, 2018

ҚР Азаматтық қорғаныс туралы Заңы, 2012 жыл

Бағдатов С.Т., "Қазақстанның индустриялық қауіпсіздік стратегиясы", Астана, 2021

UNDP Қазақстан: Төтенше жағдайлар және экологиялық мониторинг, 2020

Петров А. В. Техногенная безопасность: проблемы и решения // Вестник Московского государственного университета. - 2020. - №3. - С. 45-52.

Иванова Н. М. Международное сотрудничество в области ядерной безопасности // Международные отношения. - 2019. - №4. - С. 68-74.

Сидоров В. П. Культура безопасности на предприятии: теория и практика // Труд и безопасность. - 2021. - №5. - С. 10-15.

Ким Л. Х. Роль молодежи в обеспечении техногенной безопасности // Наука и образование. - 2022. - №6. - С. 22-27.

Жумагулова Г. А. Инновационные технологии в управлении техногенными рисками // Современные технологии. - 2023. - Т.15, №2. - С. 101-108.