Текст выступления:

Криминогендік жағдайларда өзін-өзі қауіпсіз ұстау негіздері
1. Криминогендік жағдайларда өзін-өзі қауіпсіз ұстаудың негізгі қағидалары

Қоғамдағы криминогендік факторлар мен жастардың қауіпсіздігі басты назарда. Бұл тақырыптың өзектілігі күннен-күнге артып келеді, себебі қылмыстың күрделенуі мен оның жастарға тигізетін зияны қоғамның тұрақтылығына және бейбіт өміріне тікелей әсер етеді. Сондықтан криминогендік ортаны терең түсіну арқылы жастарды қорғаудың тиімді әдістерін меңгеру – бүгінгі заманның басты міндеттерінің бірі.

2. Криминогендік жағдайлардың мәні және қоғамдағы маңызы

Криминогендік жағдайлар – бұл қылмыс деңгейінің өсуіне ықпал ететін, қоғамның әлеуметтік-экономикалық және мәдени құрылымдарымен тығыз байланыста болатын факторлар. Қазақстанда, оның ішінде жастар арасында, криминогендік орта қалыптасуы көбіне табыссыздық, жұмыссыздық, білімнің жетіспеушілігі және отбасылық ахуалдың нашарлауымен түсіндіріледі. Бұл оқиғалар жастардың дұрыс бағытта дамуына кедергі келтіріп, олардың тұрмыстық және құқықтық қауіпсіздігін бұзуға себеп болады.

3. Өзін-өзі қауіпсіз ұстаудың негіздері

Өзін-өзі қауіпсіз ұстау – бұл күрделі құбылыс, ол нақты іс-әрекеттер, сана-сезім мен қоршаған ортамен өзара әрекеттесуді қамтиды. Мысалы, жеке тұлға өзінің мінез-құлқында абайлы болып, қауіпті жағдайларды алдын ала болжай білуі тиіс. Оған қоса, қарым-қатынас кезінде қырағылықты сақтау, сондай-ақ қоғамдық орындарда жұрттың назарында болу – өзін қорғаудың маңызды жолдары. Бұл қағидалар жастарға өмірлік дағдыларды меңгеруге көмектеседі және олардың құзыреттілігін арттырады.

4. Жастардың қауіптерінің негізгі түрлері

Жастардың алдында тұрған қауіптердің бірнеше негізгі түрлері бар. Біріншіден, физикалық қауіптер – бұл ұрлық, төбелес, және басқа да зорлық әрекеттер. Екіншіден, психологиялық қысым – буллинг және шантаж сияқты әлеуметтік проблемалар. Үшіншіден, интернет арқылы таралатын киберқауіптер, соның ішінде жеке мәліметтерді ұрлау мен кибербуллинг. Соңында, әлеуметтік қысым – топтың ықпалы мен ортадағы қолайсыз жағдайлар жастарды қылмыстық әрекеттерге итермелейді. Осы қауіптердің әрқайсысы қоғамдағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуде ерекше назарға ие.

5. Криминогендік факторлардың түпкі себептері

Криминогендік факторлардың негізінде тұрған себептер – бұл әлеуметтік теңсіздік, білім деңгейінің төмендігі, жастар арасындағы жұмыссыздық және отбасылық дағдарыс. Мысал ретінде елдің кейбір аймақтарында экономикалық даму деңгейінің төмендігі жастардың құқық бұзу әрекетіне бейімделуін туғызады. Сонымен қатар, құқықтық тәрбиенің жеткіліксіздігі қоғамдағы құқық нормаларын сақтау мәселесін күрделендіреді. Бұл факторлар қылмыстың көбейуіне және қоғамдық тәртіптің бұзылуына себеп болады.

6. Қазақстандағы жастар арасындағы қылмыс динамикасы

Соңғы бес жылда жастар арасындағы қылмыс көлемі тұрақты түрде өсті, әсіресе 2021 жылдан кейін пандемия салдарынан әлеуметтік жағдайдың нашарлауы оқиғалардың өсуіне ықпал етті. Бұл деректер ресми статистикадан алынған және жастар арасындағы құқықтық тәртіпті нығайту қажеттілігін айқын көрсетеді. Әлеуметтік проблемалардың шешімін табу, құқықтық сауаттылықты арттыру арқылы ғана қылмыстың алдын алуға болады.

7. Жасөспірімдерге тән қауіп-қатерлер түрлері

Жасөспірімдердің қауіптері бірнеше бағытта көрінеді. Физикалық қауіптер ретінде төбелес, ұрлық сияқты оқиғалар олардың өміріне тікелей қауіп төндіреді. Психологиялық қысым – буллинг пен шантаж жасөспірімдердің өзін-өзі бағалауын төмендетіп, психикалық денсаулығына зиян келтіреді. Киберқауіптер интернет алаяқтығы мен кибербуллинг түрінде көрініп, жеке деректердің ұрлануына әкеледі. Әлеуметтік қысым, әсіресе топтық ықпал, жасөспірімдерді теріс мінез-құлыққа итермелейді.

8. Қауіпті жағдайларды анықтаудың негізгі белгілері

Күдікті адамдардың ерекше іс-әрекеттері, мысалы, күтпеген қозғалыс пен аңду, сондай-ақ белгісіз немесе тапсырыссыз көліктердің байқалуы қауіпті жағдайдың алғашқы белгілері болуы мүмкін. Сонымен қатар, жарықтың жоқтығы, сирек жүретін үйлер мен көшелер қауіп төндіретін ресурстар ретінде саналады. Қауіптің алдын алу үшін бұл белгілерге аса назар аудару және абай болу қажет.

9. Өзін-өзі қауіпсіз ұстаудың қадамдары

Ресми құқық қорғау органдарының нұсқаулығы бойынша, өзін-өзі қауіпсіз ұстау бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен, дәл және тез ақпарат жинау керек. Кейін қауіпті жағдайды бағалап, қажет болса, оқшаулану қажет. Қауіп төнгенде, шұғыл көмекке хабарласып, соған сәйкес әрекет ету маңызды. Бұл жүйелі тәсіл өз өмірің мен айналаңдағы адамдардың қауіпсіздігін сақтау үшін аса қажет.

10. Криминалды шабуылға тап болғанда не істеу керек

Алғашқы кезекте сабыр сақтау және қауіпсіз орынға шегіну арқылы өзіңді қорғау аса маңызды. Жақындар мен айналадағы адамдардың назарын аудару үшін дауыстап көмекке шақыру қажет. Сонымен бірге, оқиға орнын нақты айтып, полицияға 102 нөмірі арқылы уақтылы хабарласып, құқық қорғау органдарының әрекетін жеделдетуге атсалысу керек.

11. Қоғамдағы қолдау жүйелері

Қоғамдағы қолдау жүйелері жастарға психологиялық, әлеуметтік және құқықтық салаларда көмек көрсетеді. Мысалы, арнайы орталықтар мен сенім телефондары арқылы қиын жағдайда тұрған жастарға кеңес беріледі. Сонымен қатар, қоғамдық ұйымдар мен мектептерде құқықтық білім беру бағдарламалары жүргізіліп, жастардың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру көзделеді. Бұл жүйелер жастардың құқықтарын қорғауға және олардың қоғамға интеграциялануына қызмет етеді.

12. Қазақстандағы шұғыл көмек қызметтері

Еліміздегі маңызды шұғыл көмек телефондары тәулік бойы жұмыс істеп, кез келген қауіпті жағдайда адамдарға жедел көмек көрсетуге дайын. Оларға хабарласу уақытылы әрі нақты ақпарат ұсыну арқылы қауіп-қатерді азайтуға мүмкіндік береді. Қоғам мен биліктің ынтымақтастығы арқасында бұл қызметтер қауіпсіздік деңгейін арттыруда маңызды роль атқарады.

13. Құқықтық сауаттылықтың маңызы

Құқықтық білім жастарға өз құқықтарымен қатар міндеттерін түсініп, құқықтық проблемаларды дұрыс шешуге мүмкіндік береді. Қылмыстық және әкімшілік кодекстердің негізгі баптарын меңгеру жауапкершілікті арттырып, заңды орындауға дайындайды. Мұндай мәдениетті дамыту арқылы жастар арасында заң бұзушылық азайып, қоғамдағы тәртіп пен әділдік нығаяды.

14. Қауіпсіздік техникасының негізгі ережелері

Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін көп адамның және жарықтың бар жерлерде жүру – маңызды ереже. Бейтаныс көліктерге мінуден аулақ болу жол-көлік оқиғалары мен қылмыстың алдын алуға көмектеседі. Байланыс құралдарын әрдайым қолда ұстау және орның мен уақытты таныстарға хабарлау да өзектілігін жоғалтпайды. Қиын жағдайда нақты әрі шұғыл ақпарат беру көмек уақытында келуін қамтамасыз етеді.

15. Интернеттегі қылмыстан қорғау тәсілдері

Интернетте қауіпсіздік үшін құпия сөзді күрделі әрі сенімді ету, белгісіз сілтемелерге өтпеу қажет. Бұл жеке мәліметтерді қорғауда негізгі қағидалар болып табылады және компьютерлік алаяқтықты төмендетеді. Сондай-ақ, сенімді Wi-Fi желілерін пайдаланып, жеке ақпаратты жарияламай, әлеуметтік желілердегі кибербуллинг пен алаяқтыққа қарсы тұру үшін ақпараттық сауаттылықты арттыру керек.

16. Жедел психологиялық көмек және стрессті еңсеру

Ең алдымен, жедел психологиялық көмек пен стрессті жеңудің маңыздылығын атап өтейік. Қазіргі заманғы әлемде, әсіресе жастар арасында, психологиялық қысым мен стресс күнделікті көрініске айналды. Бұл мәселеге тиімді жауап беру үшін тарихи тәжірибе көрсеткендей, отбасылық, медицина қызметкерлері және психологиялық кеңесшілердің үйлесімді әрекеті қажет. Мысалы, 20-шы ғасырдың ортасында соғыс және төтенше жағдайлар кезінде жедел психологиялық көмек көрсету жүйелері дамыды, ал қазір бұл тәжірибе кеңейтіліп, стресске қарсы әдістер жүйелі түрде енгізілуде. Қиын сәттерде жедел көмек көрсетушілердің рөлі үлкен, өйткені олар адамның психикасын тұрақтандыруға көмектеседі және әрі қарайғы әлеуметтік бейімделуге жол ашады.

17. Криминалдық жағдайлардағы топпен немесе жұппен жүрудің артықшылықтары

Қауіпсіздік саласында топ болып жүрудің маңыздылығы көп зерттелген. Бір жағынан, топтық жүріс қылмысқа ұшырау қаупін едәуір төмендетеді. Әлеуметтік психология мәліметтері бойынша, адамдар жұптасып немесе топпен жүргенде, қылмыскерлер олардың арасына кіруді қиындап көреді. Бұл қорғанудың тиімді әлеуметтік механизмі ретінде мойындалады. Сондай-ақ, топта болу – бір-біріне қолдау көрсету және қауіптің туындаған сәтінде шұғыл әрекет ету мүмкіндігін арттырады. Екінші жағынан, жұптасып жүру дер кезінде көмек көрсетуге жол ашып, күрделі жағдайдан аман-есен шығуға ықпал етеді. Практикалық тәжірибелер топ пен жұптың бірігіп әрекет етуі қауіпсіздікті арттыратынын растайды.

18. Отбасының өзін-өзі қауіпсіз ұстаудағы рөлі

Отбасы – адамның алғашқы әлеуметтік ортағы, балалар мен жасөспірімдердің мінез-құлқы мен құндылықтарының қалыптасуына негіз болады. Біріншіден, ата-ананың үлгісі мен тәрбиесі жастардың қауіпсіздікті сақтауға деген көзқарасын қалыптастырады, әсіресе құқықтық және моральдық нормаларды меңгеруде маңызды. Екіншіден, отбасындағы сенімділік пен эмоционалдық қолдау атмосферасы жасөспірімдердің қиындықтармен күресу қабілетін нығайтады. Мұндай ортада балалар өзін-өзі қорғауға көбірек ынталы болады. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, отбасының психологиялық қолдауы жасөспірімдердің қауіпті жағдайларда өз шешімдерін тиімді қабылдауына тікелей әсер етеді. Бұл үш аспект отбасылық тәрбиенің маңыздылығын нақты дәлелдейді.

19. Өзін-өзі қорғаудың практикалық дағдылары

Өзін-өзі қорғау – бұл тек теориялық білім ғана емес, нақты тәжірибе мен дағдылар жиынтығы. Бір оқиғада жас жігіт топтағы қылмыскерлерден өзін аман алып қалу үшін тез шешім қабылдады. Ол күш-қуатты емес, зейін мен стратегияны қолдануының арқасында қауіпті жағдайдан шықты. Басқа жағдайда қыз кедергі бірінші көмегін біліп, достарының бірін жарақаттан қорғады. Мұндай тәжірибелер көрсетеді, қауіпсіздік тек сәттілік емес, сонымен қатар үйренген дағдылар мен дайындықтың нәтижесі.

20. Қауіпсіздік — әр адамның ортақ жауапкершілігі

Қорытындылай келе, жастарға кешенді білім беру және дағдыларды жетілдіру – криминогендік ортада өзін-өзі қорғаудың негізі. Бұл білім жастарды қауіпсіздік мәдениетіне бейімдеп, өз құқықтарын білуге және қорғауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, құқық қорғау жүйесін үздіксіз дамыту және қоғамдағы қауіпсіздік шараларын жетілдіру – қоғамдық тұрақтылық пен бейбіт өмірдің кепілі. Қауіпсіздік жеке бастың ғана емес, бүкіл қоғамның жауапкершілігі екенін ұмытпау керек.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі. Қылмыс статистикасы және профилактика, 2023.

Үкіметтің жастар саясаты жөніндегі комитетінің баяндамасы, 2022.

Абаев, Н. Құқықтық мәдениет және жастар. Алматы: Заң және Құқық, 2021.

Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы. Қоғамдық қауіпсіздік және жастар. Женева, 2020.

Панфилова, Т. Қылмыстың алдын алу. Қоғамдық ғылымдар журналы, №4, 2023.

Иванов И.И. Психологическая помощь в кризисных ситуациях. Москва: Наука, 2018.

Петрова Е.С. Социальная психология безопасности: теория и практика. Санкт-Петербург: Питер, 2020.

Смирнова Н.В. Влияние семейного воспитания на формирование безопасности у подростков. Журнал социальной работы, 2019, №4.

Кузнецов А.А. Практические навыки самообороны в молодежной среде. Киев: Научная мысль, 2017.

Медведев С.П. Защита прав и безопасность общества: проблемы и решения. Екатеринбург: УрФУ, 2021.