Текст выступления:

Ақпараттық кеңістіктегі киберқауіпсіздік негіздері
1. Ақпараттық кеңістіктегі киберқауіпсіздіктің маңызы және негізгі ұғымдар

Қазіргі ақпараттық дәуірде киберқауіпсіздік – бұл стратегиялық маңызы зор сала ретінде танылып отыр. Бағдарламалар, мәліметтер, цифрлық инфрақұрылым – барлығы күнделікті қолданылып, мемлекеттің, қоғамның әрі жеке тұлғалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін басты құралға айналды. Осы орайда, киберқауіпсіздік – ақпараттық кеңістіктің тұрақтылығы мен сенімділігін сақтау үшін маңызды бағыт.

2. Киберқауіпсіздік: тарихы мен қазіргі кезеңі

Ақпараттық технологиялардың жылдам дамуы жаңа қауіпсіздік талаптарын туындатты. Қазақстанның цифрландыруындағы ілгерілеу цифрлық трансформацияның алғышарты болды. Бұрын әскери мақсатта шоғырланған қауіпсіздік мәселелері қазір қоғамның барлық саласын қамтиды. Киберқауіпсіздік қоғамдық тұрақтылық пен азаматтардың құқықтарын қорғауда басты орынға ие болды.

3. Ақпараттық кеңістік және оның құрамдас бөліктері

Ақпараттық кеңістік – бұл технологиялық және техникалық жүйелердің күрделі жиынтығы. Негізгі инфрақұрылымға интернет, жергілікті желілер және бұлттық сақтау технологиялары кіреді, олар мәліметтердің үздіксіз қозғалысын қамтамасыз етеді. Серверлер мен компьютерлік жабдықтар осы жүйенің негізі болып табылады. Ақпарат алмасу құралдары ретінде смартфондар, планшеттер және компьютерлер маңызды объектілер. Әлеуметтік желілер мен мемлекеттік ақпараттық жүйелер осы ағынды басқарып, қорғайды, қауіпсіздік деңгейін арттырады.

4. Киберқауіпсіздіктің негізгі қағидаттары

Киберқауіпсіздіктің негізгі үш қағидаты: Құпиялылық – ақпараттың тек уәкілетті тұлғаларға ғана қолжетімді болуы; Тұтастық – деректердің өзгермей және бұзылмауы; Қолжетімділік – қажетті уақытта және көлемде ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі. Бұл қағидаттар қоғамдағы ақпараттық жүйелерді сенімді әрі тұрақты етудің іргетасы.

5. Киберқауіптердің әскери және азаматтық түрлері

Киберқауіптер айтарлықтай екі негізгі салаға бөлінеді: әскери және азаматтық. Әскери киберқауіптер күрделі, мақсатты болып, ұлттық қауіпсіздікке тікелей әсер етеді. Олар әдетте инфрақұрылымдарды бұзуға, ақпаратты ұрлауға бағытталған. Азаматтық қауіптер қаржылық алаяқтық, жеке деректерді ұрлау секілді масштабта болады. Осы қауіптердің арақатынасы технологиялық даму мен қоғамдық электрондық қызметтердің кеңеюіне байланысты өсуде.

6. Кибершабуылдардың әсері және ұлттық қауіпсіздік

Кибершабуылдар салдарынан мемлекет қаржылай шығынға ұшырайды, сондай-ақ құпия деректердің заңсыз шыққан оқиғалары жиі кездеседі. Инфрақұрылымның бұзылуы экономикалық және әлеуметтік салаларға теріс ықпал етеді. Қоғамның ақпараттық сенімін жоғалтуы әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Әскери объектілерге бағытталған кибершабуылдар ел қорғаныс қабілетін әлсіретеді, бұл стратегиялық маңызы бар қауіптер қатарында.

7. Кибершабуыл түрлерінің салыстырмалы сипаттамалары

Төрт негізгі кибершабуыл түрі: фишинг, әлеуметтік инженерия, рансомвар және DDoS. Фишинг пен әлеуметтік инженерия кең таралған, олар адамдардың сенімін пайдаланады. Рансомвар қаржылық шығын жағынан алдыңғы қатарда тұр және көбінесе маңызды компанияларды нысанаға алады. Бұл мәліметтер киберқауіптің күрделілігін және қаржылық шығынның ауқымын айқындайды.

8. Жеке деректерді қорғаудың әскери-техникалық қырлары

Әскери және жеке қызметкерлердің биометриялық және байланыс деректері ерекше қорғалуы тиіс. Бұл ақпараттар жаһандық ауқымда жоғары құпиялы және қауіпсіздікті талап етеді. Қауіпсіздік шараларының әлсіздігі алаяқтық пен шантажға жағдай береді. Арнайы регламенттер мен технологиялар әскери ақпараттың қауіпсіздігін арттыруға бағытталған, бұл мемлекеттік қауіпсіздіктің мызғымас негізі болып табылады.

9. Қазақстандағы киберқауіпсіздік ахуалы мен шаралар

Қазақстан киберқауіпсіздік саласында жүйелі шаралар қабылдап келеді. Мемлекеттік бағдарламалар ұлттық қауіпсіздікті арттыруға, ақпараттық инфрақұрылымды жетілдіруге бағытталған. Оқыту курстары мен арнайы комитеттер жаңа қауіптерге жауап қайтару деңгейін көтеруде. Эксперттер елдің сандық жүйелерінің сенімділігін арттыру үшін заманауи шешімдер қажет екенін айтады.

10. Киберқауіпсіздіктің техникалық құралдары мен тәсілдері

Киберқауіпсіздіктің техникалық қорғаныс құралдарына антивирус бағдарламалары мен брандмауэрлер жатады, олар зиянды бағдарламаларды жоюға бағытталған негізгі қорғаныс құрамы. Деректерді шифрлау және екіфакторлық аутентификация құпиялылық пен қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Желілік трафикті бақылау жүйелері және IDS, IPS әскери мекемелерде шабуылдарды жылдам анықтап, алдын алуда маңызды.

11. Киберқауіпсіздік бойынша ҚР заңнамасы мен халықаралық стандарттар

Қазақстан Республикасының «Ақпаратты қорғау туралы» заңнамасы ақпараттық ресурстарды қорғауда құқықтық негіз болып табылады. Мемлекеттік стратегиялар ұлттық қауіпсіздікке бағытталып, құқықтық және технологиялық талаптарды нығайтады. Халықаралық стандарттар, оның ішінде GDPR және ISO/IEC 27001, азаматтық секторда кеңінен қолданылып, ақпараттық қауіпсіздікті үйлестіреді. Әскери секторда заңдар мен стандарттар арнайы талаптарға сәйкестендіріліп, қорғаудың сенімділігін арттырады.

12. Әскери бөлімде қауіпсіздік шараларын ұйымдастыру үдерісі

Әскери бөлімдерде қауіпсіздік шараларын ұйымдастыру бірнеше кезеңнен тұрады: қауіптерді анықтау, бағалау, қорғаныс құралдарын таңдау, енгізу және мониторинг. Бұл үдеріс жүйелі және тәуекелдерді азайтуды мақсаттайды. Қауіптерді алдын ала анықтағаннан кейін тиімді қорғаныс шаралары қабылданып, олардың әсері үнемі бағаланады. Әрбір сатының маңыздылығы әскери күштірдің сенімділігін арттыруға септігін тигізеді.

13. Әлеуметтік инженерия әдістері және оқушыларға әсері

Әлеуметтік инженерия — адамдардың психологиялық сеніміне негізделген алдау тәсілі. Бұл әдіс арқылы жеке ақпаратты алу үшін психологиялық қысым көрсетіледі. Оқушылар арасында бұл әдіс жалған хаттар, зиянды сілтемелер арқылы кең таралған. Фейк ұтыс хабарламалары сандық сауатсыздыққа негізделген алаяқтықтың бір түрі. Бұл құбылыстарға қарсы ақпараттық гигиенаны сақтау, күмәнді ресурстарды тексеру және ресми ақпаратқа сүйену ұсынылады.

14. Жасанды интеллект: Қауіп пен қорғаныс мүмкіндіктері

Жасанды интеллект (AI) киберқауіптерді күрделендіріп, шабуылдардың тиімділігін арттырады. AI негізіндегі автоматтандырылған боттар кең ауқымды және жылдам шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Алайда, AI сонымен қатар қорғаныс жүйелерінде болжау және аномалияны анықтау құралдары ретінде қолданылады. Қазақстандық IT-салада AI технологиялары ұлттық қауіпсіздікті нығайту, киберқауіптерге қарсы жаңа тәсілдерді дамыту үшін тиімді қолданылады. Осы екі қолдану жағы — қауіп пен қорғау — жасанды интеллекттің болашағын сыни тұрғыдан бағалауды талап етеді.

15. Кибершабуылдардың динамикасы: 2018–2023 жылдар

2018–2023 жылдар аралығында кибершабуылдар саны тұрақты өсім көрсетті, бұл цифрлық инфрақұрылымның кеңеюі мен технология дамуының нәтижесі. Деректер бойынша, бұл өсім киберқылмыстың күрделенуін және жиілігінің жоғарылауын көрсетеді. Сондықтан тиімді қорғаныс шараларының маңызы күннен-күнге артып келеді, бұл салада жүйелі даму қажет.

16. Киберқауіпсіздік мәдениеті және мектеп практикасындағы орны

Қазіргі заманда сандық технологиялардың қарқынды дамуы қоғамымыздың барлық саласына өзгешеліктер алып келеді. Осы бағдарламалар мен құрылғыларды қауіпсіз пайдалану үшін мектептерде ақпараттық гигиена қағидаларын қалыптастыру аса маңызды. Оқушыларға құпия сөздерді үнемі жаңартып, ақпараттық ортада жауапкершілікпен әрекет етуді үйрету арқылы олардың сандық кеңістіктегі қауіпсіздігін қамтамасыз етуге болады. Бұл мәдениетті дамыту жастарды болашақта интернеттегі киберқауіптерден қорғаудың алғашқы және шешуші қадамы болып табылады.

Сонымен қатар, "Цифрлық сауаттылық" элективті курстары мен арнайы тренингтер оқушылардың киберқауіптерден қорғану дағдыларын жетілдіруге зор мүмкіндіктер береді. Бұл курстардың мазмұнында ақпаратты қауіпсіз пайдалану, жеке және қоғамдық деректерді қорғау сияқты маңызды аспектілер қамтылады. Осылайша, мектеп қабырғасынан басталатын киберқауіпсіздікке қатысты білім мен біліктіліктер еліміздің жалпы қауіпсіздігіне ықпал етпек.

17. Халықаралық киберқауіпсіздік ынтымақтастығы

Киберқауіпсіздік мәселелері мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты талап етеді, өйткені киберқылмыстар мен шабуылдардың ауқымы халықаралық деңгейде кеңейіп келеді. Бірлескен халықаралық іс-шаралар және келісімдер кибершабуылдарды келтірумен күресуде тиімді құрал болып табылады. Мысалы, БҰҰ, НАТО және Еуропалық Одақ сияқты ұйымдар дамыған елдердің тәжірибесін бөлісуге және ортақ стандарттарды орнатуға ат салысады.

Жалпы алғанда, халықаралық серіктестік құпия ақпараттардың қорғалуы мен киберқылмыстардың алдын алу үшін өзара ақпарат алмасуды жақсартады және бұл жастардың цифрлық қауіпсіздік туралы кеңінен хабардар болуын қамтамасыз етеді. Мұндай ынтымақтастықты нығайту елдің ақпараттық қауіпсіздігі мен экономикалық дамуына айтарлықтай ықпал етеді.

18. Киберқауіпсіздік бойынша кадр даярлау және іріктеу

Қазақстанда киберқауіпсіздік саласында мамандар дайындау жүйесі кезең-кезеңімен дамып келеді. Бастапқыда жоғары оқу орындарында арнайы мамандықтар ашылып, білім беру бағдарламалары жасалды. Мысалы, 2010-жылдардан бастап бірнеше университеттерде ақпараттық қауіпсіздік бағытындағы курстар кіріктірілді.

Кейінгі жылдарда мемлекеттік бағдарлама мен жеке сектордың ынтымақтастығы арқылы практикалық дағдыларды жетілдіретін тренингтер мен сертификаттау жүйелері енгізілді. Қазіргі таңда іріктеу процесі салаға мамандық бойынша терең негізделген, киберқауіптерді алдын алу және оларға төтеп беру қабілетін бағалайды.

Бұл шаралар еліміздегі киберқауіпсіздікті қамтамасыз етуде нақты қадам болып, кадрлардың сапасын арттыра отырып, ақпараттық қауіпсіздік саласында әлемдік деңгейде бәсекеге қабілетті мамандарды даярлауға бағытталған.

19. Жеке және қоғамдық деңгейде қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру

Жеке адамдар құрылғыларының қауіпсіздігін арттыруда құпия сөздерді тұрақты өзгерту мен екіфакторлы аутентификацияны қолданысқа ендіру арқылы маңызды рөл атқарады. Бұл ақпараттық қауіпсіздіктің негізгі қағидаларының бірі болып табылады және кибершабуылдардың алдын алу тиімді тәсілі саналады.

Ұйымдар, соның ішінде мектептер, ақпараттық қауіпсіздік тренингтерін үнемі өткізіп, қызметкерлер мен оқушылардың білім деңгейін арттырады. Бұған қоса, қоғамдық сауаттылықты көтеруге бағытталған түрлі бағдарламалар мен шаралар ұйымдастырылып, қоғамның ақпараттық қорғанысы күшейтіледі.

Әлеуметтік желілерде белсенділік танытып, волонтерлік жобаларға қатысу арқылы азаматтық позиция қалыптастыру қоғамдық қауіпсіздік мәдениетінің дамуына ықпал етеді. Бұл шаралар Қазақстандағы ақпараттық қорғанысты нығайтып, қауіпсіз және сенімді цифрлық қоғам түзуге жол ашып отыр.

20. Киберқауіпсіздік: Білім мен әрекет арқылы сенімді болашақ

Киберқауіпсіздікке терең түсінік қалыптастыру мен практикалық дағдыларды дамыту – Қазақстанның ақпараттық қоғам ретінде тұрақты әрі сенімді дамуының негізі. Бұл бағытта жас ұрпаққа құқығы мен жауапкершілігі анықталған цифрлық грамоталық дағдыларды үйрету аса маңызды.

Білім мен іс-әрекетті үйлестіре отырып, еліміз киберқауіптерге төтеп бере алатын, заманауи технологияларды тиімді пайдаланып, қауіпсіз ақпараттық инфрақұрылымды нығайта алатын қоғамға айналады. Ұлы Абайдың сөзімен айтсақ, "Ғылым таппаса, ғылым жоққа жұғысты" – дегендей, білім мен білімді іске асыру бүгінгі қауіпсіздіктің кепілі.

Дереккөздер

Ақпараттық қауіпсіздік. Қазақстандық зерттеулер жинағы / Ред. М.А. Сұлтанов – Алматы, 2021.

Киберқауіпсіздік стратегиялары: халықаралық тәжірибе және Қазақстан. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Global Cybersecurity Index 2023, International Telecommunication Union (ITU).

Statista. Cyberattack Statistics 2018–2023, 2023.

ISO/IEC 27001 Information Security Management Standards, 2023.

Казахстанская академия информатизации и связи. Кибербезопасность в цифровую эпоху: Учебное пособие, 2021.

Официальный сайт Министерства цифрового развития, инноваций и аэрокосмической промышленности РК. Доклады и программы кибербезопасности, 2023.

Терещенко В.В. Международное сотрудничество в области кибербезопасности. Журнал «Информационная безопасность», №4, 2020.

Асанов Н.С., Байтасова Л.А. Роль образования в формировании культуры кибербезопасности у школьников. Вестник педагогики и психологии, №2, 2022.

Панова Т.П. Подготовка кадров по информационной безопасности: современный подход. Информационные технологии и безопасность, 2019.