Текст выступления:

Терроризм актісінің қаупі кезінде жеке қауіпсіздікті қамтамасыз ету
1. Терроризм қаупі кезіндегі жеке қауіпсіздік: негізгі ұғымдар мен мазмұнды шолу

Терроризм – әлемнің көптеген мемлекеттері үшін ұзақ уақыт бойы қолға түспеген қатерлі құбылыс. Бүгінгі таңда терроризмнің әртүрлі түрлері мен олардың жеке тұлғаларға, қоғамға тигізер зардаптары кеңінен зерттелуде. Қазақстанда адам өмірі мен қоғам тыныштығын қорғауға бағытталған шаралар маңызды орын алады. Осы презентацияда терроризмнің анықтамасы, түрлері, Қазақстандағы нақты қауіптер және жеке қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолдары қарастырылады.

2. Терроризмнің заманауи қауіптері және бейбіт қоғамға әсері

XXI ғасыр – ақпарат дәуірі ғана емес, сондай-ақ терроризмнің жаһандық сипатқа ие болған кезеңі. Әлемнің көп елдері, оның ішінде Қазақстан елімізде тұрақтылық пен қауіпсіздікті сақтау үлкен сынға түсті. Терроризм тек қана физикалық зиян келтіріп қоймай, азаматтардың психологиялық жай-күйін де бұзып, әлеуметтік құрылымның тұрақтылығына қатер төндіреді. Сондықтан бұл мәселені түсіну және оны шешудің тиімді жолдарын іздеу – бүгінгі заман талабы.

3. Терроризм ұғымы және негізгі белгілері

Терроризм – белгілі бір саяси, діни немесе әлеуметтік мақсаттарды алу үшін қорқытып-үркіту әдістерін қолдану. Ол халық арасында үрей туғызу арқылы билікті немесе қоғамдық жүйені өзгертуге тырысады. Әдетте, террористік актілерге жарылыстар, адамдарды кепілге алу, қоғамдық орындарда шабуыл жасау жатады. Бұндай әрекеттер қоғамда дүрбелең туғызып, тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Террористік топтар көбінесе иерархиялық құрылымды, жасырын қызмет жасайды әрі өздерін қорғайтын ерекше стратегияға ие.

4. Терроризм түрлері және жиі нысанаға алынатын орындар

Терроризмнің әртүрлі түрлері бар: саяси, діни, этникалық негізделген терроризм сияқты. Осылардың ішінде саяси терроризм мемлекет саясатын өзгертуге бағытталса, діни терроризм көп жағдайда радикалды топтардың мақсаттарына қызмет етеді. Қоғамдық орындар – әуе кемелері, теміржол вокзалдары, сауда орталықтары – жиі террорлық шабуылдарға ұшырайды. Мысалы, 2004 жылы Ресейдің Беслан қаласында мектепте болған оқиға халықаралық терроизмнің қасіретті бетінің айқын көрінісі болды. Қазақстанда да әлеуметтік нысандар мен көлік инфрақұрылымдары ерекше назарда ұсталады.

5. Әлемдегі террорлық актілердің динамикасы (2010-2023 жылдар)

2010 жылдан бастап әлемдегі террорлық актілердің саны әрқилы өзгерістерге ұшырады. 2014 жылы осы көрсеткіш ең жоғары деңгейге жетті, бұл әсіресе Сирия мен Ирактағы экстремистік әрекеттердің күшеюіне байланысты. Соңғы жылдары халықаралық қауымдастықтың белсенді қауіпсіздік шараларының арқасында террорлық актілердің саны біртіндеп төмендеуде. Барлық бұл тенденция – террормен күрестің маңызды нәтижесі және халықаралық ынтымақтастықтың тиімділігін көрсетеді.

6. Қазақстандағы терроризм қаупі және нақты оқиғалары

Қазақстан тәуелсіз ел ретінде терроризмге қарсы күресті жүйелі түрде жүргізіп келеді. 2011 жылы Алматыда террористік актінің алдын алу туралы ірі операция өткен болатын, бұл оқиға қауіптің нақты көрінісі әрі мемлекеттің қауіпсіздік шараларын күшейту қажеттігін көрсетті. Сонымен қатар, 2016 жылы еліміздегі кейбір аудандарда экстремистік ұйымдар қызметі анықталып, оларды жою жұмыстарын жүргізу маңызды болды. Бұл оқиғалар терроризм қаупінің елімізде де бар екенін, бірақ оған қарсы күрестің белсенді жүріп жатқанын дәлелдейді.

7. Жеке қауіпсіздік принциптері: әлеуметтік қырағылық пен жауапкершілік

Әлеуметтік қырағылық – кез келген азаматтың қауіпті жағдайды уақтылы байқауы және тез әрекет етуі. Бұл қасиет қоғамның тұрақтылығын сақтап, террорлық қауіптің алдын алуда маңызды рөл ойнайды. Өзін-өзі қорғау ережелері де бірдей маңызды: күдеу туғызатын адамдарға немесе заттарға назар аударып, жедел байланыс құралдарын меңгеру қажет. Қауіпті жағдайда жүйелі түрде әрекет етіп, көпшіліктің тыныштығын сақтап, үйлесімді болу арқылы тек жеке өмірің ғана емес, жалпы қоғамның қауіпсіздігіне де үлес қосуға болады.

8. Қауіпті белгілер мен әрекет ету алгоритмі: салыстырмалы талдау

Бұл кесте қауіпті белгілерді білу мен оларға сәйкес әрекет ету жолдарын салыстырады. Мысалы, белгісіз заттардың жанында күдік тудыратын тұлғалар байқалса, дереу қауіпсіздік қызметіне хабарласу ұсынылады. Ал сенімді ақпарат болмаған жағдайда мәселені тыныш әрі жылдам шешу үшін сақтық шарасын қолдану маңызды. Мұндай алгоритмдер төтенше жағдайларда жылдам әрі дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі, яғни азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған.

9. Терроризм қаупі кезінде жеке іс-әрекет тізбегі

Қауіпті жағдайларда жеке құжаттарды әрқашан өзіңізбен алып жүру маңызды, себебі бұл көмек көрсетудің жеделдігін арттырады. Күдік туғызатын затты байқасаңыз, оқиға орнынан тез әрі тәртіппен алысыңыз. Қызметкерлерге, яғни полиция мен төтенше жағдай қызметтеріне дереу хабарласып, бар ақпаратты толық жеткізу қажет. Сонымен қатар, қоғамдық орындарда дүрлікпе туғызбай, тыныштықты сақтау – әр азаматтың міндеті. Осы іс-әрекеттердің бәрі қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз етуде шешуші мәнге ие.

10. Террорлық акт кезінде әрекет ету: сатылы алгоритм

Террорлық акт кезінде тиімді әрекет ету үшін алдын ала белгіленген алгоритмдер бар. ҚР ІІМ және ТЖК ұсынымдары бойынша, бірінші кезекте қауіптің нақты түрі мен деңгейін анықтау қажет. Егер қауіп жоғары болса, бірден эвакуация жоспары іске қосылады. Қауіпсіздік шараларын сақтау, байланыс арналарын пайдалану және қарапайым сақтық ережелерін орындау өмірді сақтап қалудағы басты факторлар болып табылады. Алгоритмнің орындалуы қоғамдық тәртіпті сақтауға және адам шығынын азайтуға көмектеседі.

11. Белгісіз заттар және олардың қауіптілігін бағалау

Қоғамдық орындарда белгісіз заттарды көру кез келген адамды алаңдатады. Мұндай кезде заттарға жақындауға қатаң тыйым салынады, әсіресе жанында бөгде адамдар жоқ болса. Күдік туғызатын сөмке немесе құрылғыны қозғамау, көз ұшында ұстау және қауіпсіздік қызметіне шұғыл хабарлау аса маңызды. Мұндай сақтық шаралары қосымша төтенше жағдайлардың алдын алып, қауіпті жағдайлардың тез әрі дұрыс шешілуіне ықпал етеді.

12. Террористердің тұлғаны бүркемелеу (маскировка) тәсілдері

Террористер кейде өздерін заңды тұлға ретінде көрсетіп, арнайы киім кию, жалған құжаттар дайындау сияқты әдістерді қолданады. Мысалы, кейбір топтар курьер қызметкерлері немесе әкімшілік қызметкерлер ретінде әрекет етуі мүмкін. Олар сондай-ақ қоғамдық орындарда бейбіт халықтың ішінде еркін араласып, өз миссияларын орындауға тырысады. Осындай маскировка тәсілдері қауіптің айқын көрінбеуіне себеп болып, терроризмге қарсы күресті қиындатады.

13. Террор актісі қаупін есту: эвакуация және тәртіп сақтау

Террорлық актінің қаупі туралы хабарламалар адамдар арасында дүрбелең тудыруы мүмкін. Сондықтан эвакуация тәртібін сақтау аса маңызды. Мысалы, ірі сауда орталықтарында өрт сигналдары мен қауіпсіздік дабылдары іске қосылғанда, халықты сабырлы түрде, ретімен эвакуациялау қажет. Қоғамдық орындарда тәртіпті сақтау және қызметкерлердің нұсқауларын орындау оқыс оқиғалардың алдын алады және адамдарды қауіпсіз жерге жеткізуге септігін тигізеді.

14. Террорлық актіден кейін алғашқы минуттардағы іс-қимыл

Жарылыс болған жағдайда алғашқы минуттардағы әрекет маңызды. Бұл кезде негізгі міндет – жарақат алғандарға медициналық көмек көрсету және қайталама жарылыстар мен басқа да қауіптерден қорғану. Төтенше жағдайлар комитетінің ұсынымдарына сәйкес, адамдарды қауіпсіз аймаққа эвакуациялау, бейбітшілікті сақтау және радиобайланыспен ақпарат алмасу қажет. Ұйымдастырылған іс-қимыл апаттық жағдайлардың салдарын азайтуға мүмкіндік береді.

15. Мектептегі және қоғамдық мекемелердегі қауіпсіздік ережелері

Мектептер мен қоғамдық мекемелерде төтенше жағдайларға дайын болу үшін арнайы эвакуация жоспарлары жасалады. Оқу орнында осы жоспарды жүйелі түрде пысықтау, сигнализация жүйелерін тексеру – оқушылар мен мұғалімдердің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, жаттығу сабақтары арқылы әрбір қатысушы өз орны мен іс-қимылын біледі, бұл дағдарыс кезінде тез әрі дұрыс әрекет етуге ықпал етеді. Бөгде адамдардың кіруін бақылау – қауіпсіздік жүйесінің ең негізгі элементі болып табылады.

16. Төтенше жағдайларда оқушылардың белсенді рөлі

Қоғамдағы төтенше жағдайлардың алдын алу және оларды тиімді басқару – әрбір оқушының белсенді қатысуын талап ететін жауапты міндет. Оқушылар қауіпсіздік дағдыларын тек теориялық деңгейде емес, өз өмірінде жүйелі түрде игеріп, топ ішінде өзара жауапкершілік пен қолдауды қалыптастыруға тиіс. Осылайша, олар кіші бауырларына, құрбы-құрдастарына үлгі болып, қауіпті белгілері мен жағдайларды өз уақытында ересектерге және тиісті мекемелерге хабарлау арқылы білім мен тәрбие жауапкершілігін арттырады. Мұндай іс-әрекеттер төтенше жағдайлардың салдарларын азайтуға үлкен септігін тигізеді.

Қауіпті жағдайлар туралы уақытылы және дәл хабарлау мінез-құлық мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігі саналады. Бұл – сенім мен жауапкершіліктің белгілері, сондай-ақ оқушылар арасында қауіпті жағдайларды болдырмау үшін ынтымақтастықты арттыратын негізгі фактор. Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін әрбір жасөспірім өзінің және сыныптастарының амандығына деген қамқорлықты ұстануы керек. Тұтастай алғанда, оқушылардың белсенділігі – болашақ қауіпсіз қоғамның іргетасын қалап, төтенше жағдайларға дайындығын күшейтудің ең тиімді жолы.

17. Медиа және қоғамдық ақпарат құралдарының маңызы

Қоғамдық қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуде медиа мен ақпарат құралдарының рөлі зор. Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі, Ұлттық қауіпсіздік комитеті және Төтенше жағдайлар комитетінің ресми мәлімдемелері кризистік кезеңдерде жалған ақпараттың таралуына тосқауыл қоюда негізгі сенімді дереккөз болып табылады. Қоғамдық сенімнің жоғары деңгейде болуы жауапты журналистиканың нәтижесі және ақпараттың дұрыстығын дәлелдейді.

Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 85% халық ресми ақпаратты тексерілген және сенімді дереккөздерден алудың маңыздылығын мойындайды. Бұл – ақпараттың шынайылығы қоғамның қауіпсіздігі мен тұрақтылығын сақтау үшін шешуші фактор екенін білдіреді. Ақпараттық технологиялар дәуірінде жалған немесе манипуляцияланған ақпарат адамдардың үрейін туғызып, әлеуметтік шиеленістерге әкелуі мүмкін. Сондықтан да, қоғамдық ақпарат құралдары тексерілген дереккөздерге сүйеніп жұмыс істеуі шарт.

18. Қазақстандағы терроризмге қарсы мемлекеттік шаралардың нәтижелері

2010 жылдан бері Қазақстанда терроризмге қарсы күрес жүйелі түрде күшейтіліп, кешенді алдын алу шаралары қабылданды. Бұл бағытта құқық қорғау органдарының бірлескен күш-жігері, мемлекеттік бағдарламалар және халықаралық серіктестіктердің ықпалы зор болды. Нәтижесінде терроризм қауіпі айтарлықтай төмендеп, қоғамдағы тұрақтылық пен қауіпсіздік деңгейі артты.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігінің ашық деректеріне сүйенсек, терроризмге қарсы шаралардың тиімділігі құқық қорғау органдары мен азаматтардың ынтымақтасуының арқасында көрініс тапты. Бұл үрдіс тұрақты қырағылықтың және жүйелі әрекеттердің арқасында қол жеткізілген. Қауіпсіздік жүйесінің үздіксіз дамуы еліміздің дамуы мен оның азаматтарының бейбіт өмір сүруіне кепілдік береді.

19. Жастарға арналған қауіпсіздік бойынша ұсыныстар және дағдылар

Жастардың төтенше жағдайларда қауіпсіздік дағдыларын меңгеруі – олардың өміріне тікелей әсер ететін маңызды мәселе. Бірінші мақалада: Жасөспірімдердің өздерінің және айналасындағы адамдардың қауіпсіздігін қалай қамтамасыз етуге болатыны туралы мысалдар келтіріледі. Мысалы, ұжымдық эвакуацияның дұрыс ұйымдастырылуы, төтенше жағдайларда бір-біріне қолдау көрсету жолдары қарастырылады. Екінші мақалада: Қауіпті жағдайларда алғашқы медициналық көмек көрсету дағдылары мен олардың маңыздылығын үйретуге ерекше көңіл бөлінеді. Бұл дағдылар жастарға қиын жағдайларда батыл әрекет етіп, зардап шеккендерге көмек көрсетуге мүмкіндік береді. Осылайша, жастардың қауіпсіздігіне қатысты теория мен практика бірігіп, жауапкершілікті саналы түрде қабылдауға мүмкіндік туындайды.

20. Жеке және ұжымдық қауіпсіздіктің басымдығы

Терроризмге қарсы күресте әрбір азаматтың жеке жауапкершілігі аса маңызды. Өзі мен айналасындағы адамдардың қауіпсіздігін қорғау – бұл тек құқық қорғау органдарының ғана міндеті емес, сонымен бірге қоғамның әр мүшесінің белсенді қатысуы қажет болатын жалпы мақсат. Қауіпсіз қоғам құру – тұрақтылықтың, бейбітшіліктің және даму негізі. Сонымен қатар, ұжымдық қауіпсіздік жүйесі әр адамның тәртібі мен ұстанымына байланысты қалыптасады. Сондықтан жастар арасында жауапкершілікті қалыптастырып, қауіпсіздік мәдениетін дамыту – болашақтың тұғыры.

Дереккөздер

ҚР Ішкі істер министрлігі, «Терроризм және экстремизмге қарсы күрес» оқу құралы, Алматы, 2020.

Нұрбаев Е. А., «Жаһандық терроризм мәселелері», Астана, 2019.

Global Terrorism Database, START, 2023 жылғы мәліметтер.

ҚР Төтенше жағдайлар комитетінің ресми нұсқаулықтары, 2022.

Смелов А.П., «Қоғамдық қауіпсіздік және терроризмге қарсы шаралар», Мәскеу, 2021.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің ресми статистикалық мәліметтері, 2023 ж.

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің терроризмге қарсы іс-шаралар туралы есебі, 2023 ж.

Төтенше жағдайлар комитетінің қоғамдық ақпарат және қауіпсіздік саясаты туралы баяндамасы, 2023 ж.

Жастар арасында қауіпсіздік мәдениетін дамыту тақырыбына арналған ғылыми мақалалар жинағы, Алматы, 2022 ж.