Текст выступления:

Асқар таудың өлгені
1. «Асқар таудың өлгені» өлеңінің негізгі тақырыбы мен идеясы

«Асқар таудың өлгені» өлеңі қазақ поэзиясының көрнекті туындыларының бірі және Мұқағали Мақатаевтың терең философиялық пайымынан туған шығармасы. Бұл өлең табиғаттың күшін, әкенің маңызын және баланың рухани күйзелісін шебер көркемдеген. Тау — тек географиялық нысан емес, ол адамның өмірлік тірегі, сенім мен күштің символы ретінде бейнеленеді. Сонымен қатар, өлеңде баланың ішкі жан дүниесі мен оның әкесінен айырылуы арқылы туған қайғы мен жалғыздық сезімі айқын баяндалады. Осының барлығы өлеңнің негізгі тақырыбы мен идеясын тереңінен ашады, оқырманды рухани толғаныстарға жетелейді.

2. Мұқағали Мақатаев және өлеңнің жазылу тарихы

Мұқағали Мақатаев — қазақ әдебиетінде кеңінен танылған ақын, 1931 жылы дүниеге келген және 1976 жылы өмірден өткен. Оның шығармашылығы 1960-70 жылдары қазақ поэзиясында жаңа тыныс ашып, өмірдің күрделі жайларын, адамның ішкі әлемін, сондай-ақ табиғат пен қоғам арасындағы байланысты шебер суреттеді. 1970 жылдары Мұқағалидың шығармашылығы ерекше танымалдылыққа ие болды, оның өлеңдерінде табиғат пен адамның қайшылықтары, жеке адамның тағдыры мен рухани ізденістері көрініс тапты. «Асқар таудың өлгені» өлеңі осы кезеңге тән аса шебер туынды болып табылады, онда автор табиғат пен адамзат арасындағы күрделі қарым-қатынасты ашуда.

3. Асқар тау – күш пен рухтың символы

Асқар тау өлеңде күш-қуат пен биіктік, рухтың қайсарлығының бейнесі ретінде танылады. Бұл таудың тұрақтылығы мен биіктігі қазақ халқының рухани өміріндегі маңыздылығын көрсетеді. Қазақ әдебиетінде көбінесе тау — мәңгілік, дана және өмірдің тірек нүктесі ретінде сипатталады, яғни ол халықтың мәдени және рухани өмірінің айнасы. Мұқағали бұл асқар тауды баланың әкесіне теңеп, оны қорғаушы, әрі тірек ретінде ұсынады. Осындай теңеу тұрғысынан қарағанда, асқар тау мен әке бейнесі рухтың күш-қуаты мен сенімділігінің символы ретінде маңыздылана түседі.

4. Табиғаттың сұлулығы мен көркем бейнелері

Өлең табиғаттың әсемдігі мен көркемдігін шебер суреттеп, оқырманды қазақ даласының кең айдынында сезінуге мүмкіндік береді. Мұқағали мазмұнды және әсерлі табиғат көріністерін пайдалана отырып, оқырманның көз алдына аңғарлық бейнелерді әкеледі. Бұл тәсіл поэзиядағы табиғат тақырыбының маңызын арттырады және табиғат арқылы адамның ішкі жан толғанысын ашып көрсетеді. Даланың кеңдігі мен таудың биік жотаулығы аспектілері өлеңнің көркемдігі мен мәнерін жетілдіреді. Мұндай табиғат бейнелері шығарманың жалпы идеясымен үйлесімді кездеседі.

5. Әке – тірек пен пана ретіндегі бейне

Өлеңдегі әке бейнесі – балаға қуат пен мейірімнің қайнар көзі, жылулық пен сенімнің бастауы болып табылады. Әке – өмірлік тірек, оның қамқорлығы баланың жаһандық тыныштығы мен рухани қорғанысы ретінде қызмет етеді. Мұқағали ақын бұл бейнені асқар тау секілді тұрақты әрі мызғымас нысанға теңейді, ол тек физикалық емес, рухани жақтан да баланы қорғайтын тұлға. Әкесіздік балада рухани әлсіздік пен жалғыздық сезімінің пайда болуына себепші болады. Сондықтан да өлеңде әкенің рөлі ерекше маңызды мағынаға ие болып, оның болмауы баланың психологиялық күйзелісіне әкелетіні ашып көрсетіледі.

6. «Өлгені» сөзі: рухани қаза мен бос қалған тіреу сезімі

1970-ші жылдары жазылған бұл өлеңде «өлгені» сөзі тек физикалық қайғылы жағдайды емес, рухани жоғалтуды білдіреді. Яғни бұл ұғым балаға өмірлік тірегі болған әкесінен айырылу арқылы туған ішкі мұң мен терең қайғыны суреттейді. Мұқағали Мақатаев шығармаларының зерттеулері көрсеткендей, осындай рухани жоғалту баланың әлемге деген көзқарасын түбегейлі өзгертеді, адамға сенім мен тірек маңызды екенін айқын жеткізеді. «Өлгені» сөзінің қолданылуы өлеңнің философиялық мағынасын күрделендіріп, баланың ішкі жан дүниесіндегі жасырынып қалған ауыртпалықты ашады.

7. Түстердің символдық мәні мен жарық-көлеңке образдары

Өлеңде түстер мен жарық пен көлеңкенің контрасттары ерекше тәсілмен қолданылады. Мұқағали ақын түстер арқылы көңіл-күйді, эмоцияны жеткізеді және оның символдық мағынасын ашады. Мысалы, ашық жарық – үміт пен жаңа өмірдің көрінісі болса, көлеңке уайым мен мұңның бейнесі ретінде беріледі. Мұндай жарық-көлеңке композициясы баланың ішкі күйін жан-жақты көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл тәсіл арқылы поэзияда сезім мен образдардың үйлесімділігі орнап, оқырман шығарманың эмоционалдық тереңдігін сезінеді.

8. Бала кейіпкердің психологиялық күйін ашу

Бала кейіпкердің психологиялық әлемі өлеңде нәзік әрі шынайы суреттеледі. Әкесінен айырылу баланың жүгі ауыр қайғы мен жалғыздық сезінуіне себеп болады. Бұл сезімдер өлең мәтіні арқылы терең жеткізіліп, оның ішкі қорғансыздығы ашылып көрсетіледі. Сонымен қатар бала өзінің рухани күйзелісін және өмірлік тіректердің маңызын терең түсінуге ұмтылады. Мұндай суреттеу оқырманға баланың жан дүниесіне енуге, оның өмірдегі ауыртпалықтарын түсінуге мүмкіндік береді.

9. Өлең құрылымы мен көркем тілдік құралдар таңдау

«Асқар таудың өлгені» өлеңі төрт жолдық шумақтардан құралған, классикалық ұйқас үлгісінде жазылған. Бұл құрылым өлеңнің ырғақтылығын және көркем бірлігін қамтамасыз етеді. Мәтінде эпитеттер, метафоралар кеңінен қолданылып, табиғат пен адам арасындағы байланысты нәзік әрі әсерлі түрде ашады. Теңеу, ассонанс және аллитерация сияқты тілдік құралдар баланың рухани күйін одан әрі тереңдетеді, тыңдаушы мен оқырманға поэзия жалауымен сезімдерді жеткізеді. Осындай көркемдік тәсілдер өлеңнің эмоционалды күшін арттырып, оның мағынасын түсінуді жеңілдетеді.

10. Қазақы дүниетаным мен әлеуметтік маңыз

Өлең ұлттық мәдениет пен отбасының рухани құндылықтарына негізделген. Онда үлкендерге деген құрмет, жас ұрпаққа тәрбие беру мәселелері айқын көрініс табады. Әке – отбасының тірегі, тәрбие басшысы ретінде ерекше маңызға ие. Бұл өлең ұрпақтар арасындағы байланысты, отбасының ұлттық бірлігін және рухани тұрақтылығын бейнелейді. Сондай-ақ, шығарманың тақырыптары қоғамдағы әлеуметтік қарым-қатынастар мен отбасы институтының маңыздылығын ашып көрсетеді, балаларды отбасылық құндылықтарға баулуға ықпал етеді.

11. Қазақ поэзиясында табиғат пен адам тақырыбы

Тақырыптық талдаулар көрсеткендей, қазақ поэзиясында табиғат пен адам арасындағы өзара байланыс – басты бағыттардың бірі. «Асқар таудың өлгені» өлеңі бұл байланыстың айқын көрінісі болып табылады. Табиғат бейнелері мен адамның ішкі әлемі бір-бірімен тығыз байланысты, поэзияның рухани және мәдени негізін құрайды. ҚР бойынша 2023 жылғы зерттеулер қазақ поэзиясында табиғаттың адам өміріндегі рөлі ерекше әрі маңыздылығын тағы бір мәрте дәлелдейді. Бұл поэзияның ұлттық рухани байлығын жаңғыртуға септігін тигізеді.

12. Тау мен адамның үйлесімі және байланысы

Асқар таудың бейнесі адам өмірінің рухани тірегі ретінде баяндалады. Оның беріктігі мен мейірімділігі адамға сенім мен күш береді. Мұқағалидың өлеңінде таудың жоғалуы адам жан дүниесіндегі терең күйзеліске алып келеді, бұл табиғат пен адамның арасындағы өзара әсердің күрделілігін көрсетеді. Табиғаты тұрғысынан асқар тау – ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәстүр мен әдет-ғұрыптың құндылығы болса, адамның тұрғысынан ол өмірдің моральдық бағыт-бағдарын анықтайтын белгі болып табылады. Осының бәрі өлеңнің философиялық мазмұнын аша түседі.

13. Негізгі кейіпкерлер мен тақырыптар

Бұл кесте арқылы өлеңдегі негізгі кейіпкерлер мен басты тақырыптар жүйелі түрде қарастырылады. Отбасылық құндылықтар, әсіресе әке мен бала арасындағы байланыс – өлеңнің орталық тақырыбы. Сондай-ақ табиғатпен адамның үйлесімділігі, рухани тіректердің маңыздылығы мазмұнда ерекшеленеді. Кестедегі мәліметтер баланың рухани дамуы мен эмоциялық әлемінің құрылымын түсінуге көмектеседі. Сонымен, отбасы мен табиғат арасындағы терең байланыс баланың өсіп-өркендеуінің негізі ретінде көрсетіледі.

14. Психологиялық және эмоциялық суреттеу тәсілдері

Өлеңде баланың психологиясын жан-жақты ашу үшін мұң, сағыныш, жалғыздық секілді сезімдер шынайы әрі көркем суреттеледі. Мұқағали баланың ішкі күресін, әсіресе өмірінен маңызды адамынан айырылғандағы рухани күйзелісін ұқыпты әрі терең жеткізеді. Бұл тәсіл оқырманға эмоционалдық түсінік қалыптастырып, өлеңнің тәрбиелік маңызын арттырады. Сондықтан баланың жан дүниесіне терең ену – шығарманың негізгі артықшылықтарының бірі болып саналады.

15. Фольклорлық сарындар мен бейнелік астарлар

Өлеңнің кейбір образдары мен мотивтері қазақ фольклорының сарындары мен мәнерлерімен үндеседі. Мұқағали өзінің шығармаларында халық әдебиетінің метафораларын және дәстүрлі бейнелерін қолдана отырып, терең мағыналар астарын жасайды. Бұл әдіс өлеңге әрі ұлттық бояу қосады, әрі оқырманға қазақ мәдениеті мен салт-дәстүрін түсінуге жақындатады. Мысалы, асқар таудың тұрақтылығы мен рухани мәнін төл фольклорлық символдармен байланыстыра қарастырсақ, өлеңнің көркемдік және идеялық мәні одан әрі байи түсетіні анық.

16. Мәтіндегі нақыл сөздер және астарлы ойлар

"Асқар таудай әкем еді" деген сөздер қазақ халқының ұрпақтан ұрпаққа аманат болған ұлы даналығының нақты бейнесі ретінде қабылданады. Бұл афоризм, яғни нақыл сөздер халықтың тәрбиелік және моральдық құндылықтарын бейнелеп, оларды сабақтастырып жеткізетін жан-жақты құрал болып табылады. Кең мағынада мұндай сөздер арқылы ұрпақтар өздерінің тарихын, әдет-ғұрпын және отбасының қадірін сақтап қалады. Өлеңдегі нақылдар оқушыларға ұлттық дәстүрлерді құрметтеуді, өткен мен бүгіннің сабақтастығын түсінуді үйретеді. Сонымен қатар, автордың астарлы ойлары оқырманды терең рухани толғанысқа жетелеп, өмірлік маңызды құндылықтарға деген көзқарасты қалыптастырады. Осылайша, өлеңдегі даналық сөздер рухани тәрбиенің негізін құрайды.

17. Өлең желісінің даму кезеңдері

Өлеңнің желісі бірнеше кезеңнен тұрады, олар шығарманың сюжеттік және идейлік құрылымын анықтайды. Әуелі оқырманға әкеге деген батыл, сенімді әрі шексіз сүйіспеншілік сезімі беріледі. Келесі кезеңде тағдырдың ауыртпалықтары мен қайғылы оқиғалар суреттеледі, бұл автордың ішкі әлемін аша түседі. Үшінші кезеңде адамның рухани төзімділігі мен отбасы құндылықтарының маңыздылығы ерекше көрсетіледі. Соңғы кезеңде өлеңнің негізгі идеясы — өмірдің өткіншілігі мен өкінудің мағынасы ашылады. Бұл кезеңдер бір-бірімен тығыз байланысып, шығарманың толық мағынасын қалыптастырады. Өлеңнің даму кезеңдерін түсіну арқылы оқырман оның жалпы идеясын тереңірек сезіне алады.

18. Тәрбиелік әрі рухани маңызы

Бұл өлең баланың сенімін нығайтып, ата-анаға деген құрметтің қажеттілігін айқын көрсетеді. Мұндай құрмет – мейірімділіктің, адамдар арасында сыйластықтың және патриотизмнің басты негізі болып табылады. Сонымен қатар, шығарма жас ұрпақтың өмірлік құндылықтарды түсінуіне ықпал етіп, олардың рухани жетілуіне жол ашады. Осылайша, өлең тәрбиелік мәнімен ғана шектелмей, оның рухани әрі адамгершілік жағы да маңызды рөл атқарады. Бұл құндылықтар жастарды дұрыс бағытқа жетелеп, олардың рухани кемелденуіне әсер етеді.

19. Қазіргі заманмен үндестігі мен жаңашылдығы

Мұқағали ақын поэзиясы әсіресе жастарға отбасының маңыздылығын түсіндіруде ерекше орын алады. Оның шығармашылығында рухани құндылықтарға, адалдық пен шынайылыққа баса назар аударылады. Бұл өлеңде отбасының қоғамдағы орны мен жас ұрпақтың өз бетімен өмірлік мақсаттарын іздеуі айқын бейнеленеді, бұл бүгінгі заманның басты мәселелерімен үндеседі. Сонымен бірге, өлеңнің рухани сабақтары қазіргі уақыттың тәрбиелік талаптарына сай келетін жаңашыл шешімдерді ұсынады. Осы аспектілердің бәрі шығарманың заманауи маңызын арттырады.

20. «Асқар таудың өлгені» – ұрпаққа рухани мұра

Бұл өлең адамгершілік пен табиғат арасындағы терең байланыс туралы сыр шертеді. Онда әке мен отбасының өмірдегі маңызды мәні ерекше көрсетіліп, бұл құндылықтарды ұмытып қалмай, ұрпақ санасына сіңірудің маңыздылығы айтылады. Шығарманың негізгі идеясы — өмірлік бағыт пен рухани мұраның сақталуы, бұл болашақ ұрпаққа өмірдің мәні мен маңызын ұғындырады. Осылайша, «Асқар таудың өлгені» тек әдемі поэтикалық шығарма ғана емес, сонымен бірге ұрпақты рухани тәрбиелеудің маңызды құжаты.

Дереккөздер

Мақатаев М. Тұтас таңдар. Алматы, 2003.

Қазақ поэзиясында табиғат пен адам тақырыбы: ғылыми зерттеу, А.Байжанов, 2023.

Қазақ әдебиеті және мәдениеті: энциклопедиялық анықтамалық, Алматы, 2010.

Абай Құнанбаевтың шығармашылығы және қазақ поэзиясының дамуы, Т.Жұманова, 2015.

Фольклорлық дәстүрлер мен модернистік поэзия: қазақ поэзиясындағы сәйкестік, Нұр-Сұлтан, 2018.

Айтқұлова, Ә. Қазақ әдебиетіндегі нақыл сөздердің ролі // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2019.

Қасымов, Ж. Мұқағали Мұқаметқазы: өмірі мен шығармашылығы. Алматы, 2021.

Рақымова, С. Рухани тәрбие және қазақ поэзиясы. Шымкент, 2020.

Сидоренко, Л. Поэзия и духовность в казахской литературе // Вопросы литературы, 2018.