Текст выступления:

«Біржан – Сара» айтысы туралы
1. «Біржан – Сара» айтысы: негізгі тақырыптар мен маңызы

Қазақтың айтыс өнерінде ерекше орын алатын «Біржан – Сара» айтысы – руханиятымыздың таң қарлығашы, өнер мен философияның көрінісі. Бұл туынды – халқымыздың ежелгі дәстүрі мен тарихының жазылмаған кітабы іспетті, онда өлең мен сөз үйлесімінің тамаша шеберлігі көрініс тауып, ұрпақ санасында терең із қалдырды.

2. Айтыстың шығу тегі мен тарихи контексті

Айтыс – қазақ халқының рухани қазынасы, XVII-XIX ғасырлардағы көшпенділердің ауыз әдебиетінің асыл талаптары данышпандықпен өрілген. XIX ғасырдың соң басында елде әлеуметтік-саяси толқулар белең алып, қоғамдағы өзгерістер жаңа өлең мұрасын туғызды. 1895 жылы Балқаш өңірінде Біржан сал мен Сара Тастанбекқызы арасында өткен айтыс қазақ поэзиясының шынайы айнасы болып, сол дәуірдің ауырлығын және халықтың мұң-мұқтажын жырмен жеткізген маңызды оқиға ретінде сақталды.

3. Біржан сал – халықтың әнші әрі ақыны

Біржан салдың шығармашылығы – қазақ музыкасы мен жыр өнерінің дүлдүлі. Ол халық жүрегіне жақын, қарапайым әрі терең мағыналы өлеңдерді жырға қосып, өз дәуірінің әлеуметтік және рухани күресі туралы сөз қозғады. Оның айтысындағы халықтық нақыш пен қара сөздің үйлесімі бүгінге дейін өнер сүйер қауымға үлгі. Оның шығармаларында ұлттық салт-дәстүр мен елге деген шексіз махаббат көрініс тапқан.

4. Сара Тастанбекқызы – ержүрек батыр ақын

Сара – теңдессіз айтыскер әрі батыл ақын. Өзінің өткір сөзімен әйелдік теңсіздік пен әлеуметтік әділетсіздікке қарсы шықты. Айтыс өнерінің шебері ретінде Сара көпшіліктің тағдырына алаңдаушылық танытып, қоғамдағы проблемаларды ашық сөйлеп, халықтың мұңын сан қырлы өлең арқылы жеткізген. Оның айтысқа қосқан үлесі – әйел нәзіктігі мен батылдығының таңқаларлық үйлесімі.

5. Айтыстың негізгі тақырыптары мен әлеуметтік астары

«Біржан – Сара» айтысы бірнеше маңызды тақырыпты қамтыған. Біріншіден, әйелдерге қатысты әділетсіздік мәселелері кеңінен көтеріліп, теңдік пен құрмет талап етілді. Екіншіден, әлеуметтік әділетсіздік пен тұрмыс жағдайының қиындықтары нақты және көркем тілмен баяндалып, халықтың ауыр мұң-мұқтажы ашық айтылды. Үшіншіден, махаббат пен адамгершілік ішкі эмоцияларға толы, осы арқылы адамзаттық құндылықтар жырланды.

6. Біржан мен Сараның өмірбаяны салыстыруы

Бұл кестеде екі ұлы ақынның өмір сүрген уақыттары, туған жерлері және шығармашылық мұралары салыстырылады. Біржан сал қайратты, ұлттық музыка мен сөз өнерін жаңа деңгейге көтерсе, Сара батыл әрі шешен сөздерімен әлеуметтік теңдік жолында күресті. Олар қазақ мәдениетін баурап алған ұлы тұлғалар ретінде танылды. Қазақ энциклопедиясының мәліметтеріне сәйкес, олардың мұрасы ғасырларға жалғасуда.

7. Айтыстың өткізілу орны мен тарихи мәні

Айтыстың өткен жері – Балқаш өңірі, бұл талай тарихи естеліктер мен мәдени байлықтың мекені. Ол кезеңде елдегі әлеуметтік өзгерістер айтыстың тақырыбына белсенді әсер етті. Қазақтың салт-дәстүрін, халықтың мұң-мұқтажын айтыскерлер жарқын бейнелеп, ұлттық рухты асқақтатқан. Бұл айтыс қазақ қоғамындағы демократиялық ой-пікірлердің қалыптасуына жол ашты.

8. Айтыс барысы — басты сәттер

Айтыс бірнеше сағатқа созылып, Біржанның тапқыр әзілдері мен шеберлігі көрермендерге үлкен әсер қалдырды, оның шығармашылығы айтыс өнеріне ерекше жан-дүниелік қуат берді. Сараның батылдығы мен әділдікке шақырған сөздері қоғамдағы әйелдердің мәселесін ашық көтере білді. Осылайша, айтыс көрерменнің көңіліне ұялып, тарихи шынайылығымен ерекшеленді.

9. Айтыстағы өнер сайысының ерекшеліктері

Айтыстың көркемдік ерекшелігі экспромттық өнерде көрініс тапты: ақындар орындарында отырып, ойларын тез әрі мәнерлі жеткізді. Тапқырлық пен шешендік қазақтың ұлттық сөз өрнегін жаңа деңгейге көтерді. Поэтикалық құрылымның байлығы мен тіл бейнесі ерекше байқалып, қазақ тілінің мол лексикасы мен образды сөздері айтыстың көркемдігін арттырды, тыңдаушыларды терең ойға бастады.

10. Айтыста көтерілен тақырыптардың пайыздық үлесі

Диаграмма «Біржан – Сара» айтысында тақырыптардың теңгерімді әрі ауқымды түрде таралғанын айқын көрсетеді, әсіресе әйел теңдігі мәселесі басты назарда тұр. Бұл айтыстың әлеуметтік әділеттілік туын көтеруде қаншалықты маңызды құрал болғанын дәлелдейді. 2023 жылғы зерттеулер айтыстың қоғамдық санаға әсерін нақтылап, оның ұлттық мәдениеттегі рөлін айқындады.

11. Біржан мен Сара арасындағы айтыс — диалог үзінділері

Диалогтарда Сара Біржан өнеріне тәнті болғандығын «Біржаным, өнеріңе бас иемін» деген сөздерімен жеткізеді, бұл айтыстың достық әрі құрметке негізделген атмосферасын паш етеді. Біржан болса, «Сара қыз болсам да, ерге теңмін» деп әйелдердің қоғамдық орнын қорғады, әділдік пен теңдік жолындағы сенімділігі мен сенімі орасан үлкен. Айтыс тілінің көркемдігі мен синтаксисінің шебер қолданылуы тыңдарманды терең ойға батырады.

12. Айтыстың құрылымы — негізгі кезеңдері

Қазақ айтысының дәстүрлі форматында құрылған бұл айтыстың құрылымы бірнеше негізгі қадамдардың через жүйеленген. Әуелі, тақырып жалпылама баяндалып, көңіл аударылады. Одан кейін екі ақын арасында сұхбат пен пікір алмасу басталып, өзара дебат өрбиді. Ақырында, қорытынды тұжырымдар мен көркем сөздермен айтыс аяқталады. Бұл кезеңдер айтыстың көркемдік пен мағыналық тұтастығын сақтап, тыңдармандарды баурайды.

13. Екі ақынның айтыс өнеріндегі рөлі мен әсері

Біржан сал ұлттық рух пен жаңашылдықтың үйлесімін орнатып, қазақ музыкасы мен поэзиясында ұлы із қалдырды. Сара Тастанбекқызы батыл көзқарасы арқылы әйел теңдігін және әлеуметтік күрделі мәселелерді өткір айтыстар арқылы ашты. Екеуінің шығармашылығы қазақ айтысының көркемдік деңгейін айтарлықтай көтеріп, ұлттық поэзиямызға мол үлес қосты, болашақ ұрпаққа өнеге болды.

14. Айтыстың әдеби-көркемдік құндылығы

Айтыста қолданылатын эпитеттер, метафоралар мен теңеулер ұлттық тілдің байлығын кеңінен ашып, поэзияның суреткерлік күшін арттырды. Сонымен қатар, өлеңнің музыкалық әуені мен үйлесімді құрылымы тыңдаушыларға ерекше эстетикалық ләззат сыйлап, шығарманың әсерін күшейтеді. Бұл қасиеттер айтыстың әдеби және көркемдік құндылығын айрықша етеді.

15. Айтыстың қазақ мәдениетіндегі орны мен ықпалы

«Біржан – Сара» айтысы – қазақ ұлттық рухының айнасы, мәдениет пен өнердегі аса зор құбылыс. Ол қазақ әдебиеті бағдарламасына енгізіліп, жас ұрпақты патриоттық сезімге тәрбиелеуде маңызды рөл атқаруда. Айтыс арқылы ұлттық салт-дәстүр мен құндылықтар сақталып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан рухани мұраға айналды.

16. Айтыстың кейінгі ұрпаққа әсері мен мәні

Айтыс - қазақ халқының жыршылық өнерінің ең көрнекті үлгісі ретінде ұлттық рухани мұраның ажырамас бөлігі болып табылады. Бұл мәдени құбылыс ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа ауысып, қазақ тілінің байлығын, халықтың дүниетанымын, тапқырлық пен шешендік шеберлігін көрсетіп келеді. Айтыстың кейінгі ұрпаққа әсері тек әдебиет пен өнер саласында ғана емес, сондай-ақ қоғамдағы патриоттық сезімді қалыптастыруда айтарлықтай маңызды. Айтыс арқылы ұрпақтар өздерінің ұлттық тарихын, салт-дәстүрлерін терең меңгеріп, өз елінің мәдениетін мақтан тұтады. Бұл өнердің мәні – халықтың айбынын, тілдік дәстүрін және адамгершілік қағидаларын сақтап қалуда жатыр.

17. Айтыстың зерттелуі мен жариялануы

Қазақ айтысы алғаш рет 1925 жылы «Айқап» журналында жарияланып, халыққа кеңінен таныла бастады. Бұл оқиға ұлттық поэзия мен фольклорды зерттеу ісінде жаңа дәуірдің бастауы болды. Бұдан соң қазақ әдебиеттанушылары И.Жансүгіров пен М.Әуезов айтыстың мәні мен құндылығын ғылыми тұрғыдан зерттеп, оның тарихи, мәдени аспектілерін жинақтады. Олар айтысты тек сөз өнері ретінде ғана емес, ұлт рухының айнасы ретінде бағалап, оның әдебиеттегі орнын нақты көрсетті. Осы зерттеулер айтыстың ұлттық поэзиядағы маңызды саты екенін анықтап, оның әдеби мұраға енгенін дәлелдеді. Сонымен қатар, бұл еңбектер қазақ тілінде айтыс дәстүрін сақтап, болашақ ұрпаққа жеткізуге негіз болды.

18. Айтыстың қазіргі кездегі маңыздылығы

Қазіргі кезде айтыс қазақ жастары арасында ұлттық рухани құндылықтарды сақтап қалудың маңызды әдісіне айналды. Жастардың бойында ұлттық тіл мен мәдениетке деген құрмет осы арқылы дамып, жаңаша форматта көрініс табуда. Сонымен қатар, республикааралық және халықаралық айтыс жарыстарында «Біржан – Сара» сияқты дәстүрлі айтыстар жиі айтылады, олардың мазмұны үнемі жаңарып, қоғамның өзекті мәселелеріне сай толыға береді. Айтыстың тәрбиелік мәні өзгермей, ол шығармашылық, шешендік қабілеттерді дамытып, жас ұрпаққа патриоттық рух пен эстетикалық талғам береді. Осылайша, айтыс қазақ халқының мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып қала бермек.

19. Тұлға мен өнер — Біржан мен Сараның мұрасы

Қазақстанда бірнеше мектептер мен мәдени орталықтар Біржан мен Сара есімін иеленген, бұл олардың қазақ халқының санасында ерекше мәртебеге ие екендігін көрсетеді. Бұл тұлғалар – қазақтың рухани өнерінің символы, олардың есімдері көпшілік арасында құрметпен аталады. Айтыстары ұлттық мәдениет пен өнердің алтын қазығы ретінде саналып, ұрпақтан ұрпаққа өтіп келе жатқан рухани құндылықтар қатарына енгізілген. Біржан мен Сараның шығармалары халықтың рухани әлемін байытумен қатар, әділдік пен патриотизм сияқты құндылықтарды насихаттап, жастарға өнеге болып отыр.

20. «Біржан – Сара» айтысы — мәңгілік рухани мұра

«Біржан – Сара» айтысы – қазақ ұлттық әдебиетінің шыңы саналатын рухани мұра. Бұл айтыста әділдік пен махаббаттың, ойлы тұлғаның бейнесі көрініс тауып, ол қазақ халқының рухани дамуына айрықша үлес қосқан. Айтыстың мазмұнындағы тереңдік пен шеберлік ұрпаққа өнеге болып, мәңгілік құндылық ретінде сақталып келеді. Осындай өнер туындылары қазақтың мәдени мұрасын байытып, ұлт тарихындағы орны ерекше болатынын айғақтайды.

Дереккөздер

Айтыс өнері және қазақ поэзиясы. Алматы, 2018

Қазақ энциклопедиясы. Алматы, 2004, Т.1

Ермек Құмар, «Біржан мен Сара айтысы: тарихи және әдеби аспекті», Астана, 2020

Руководство по истории казахского народа. Алматы, 2016

Қазақ ұлттық мәдениеті: тарих және заманауи даму. Алматы, 2021

Кенжебаев, Т.Р. Қазақ айтысының шығу тарихы және маңызы. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2005.

Жұмабаев, С.К. Айтыс өнері: тарихи және мәдени зерттеулер. Астана: Еуразия, 2010.

Қалиев, М.Қ. Қазақ поэзиясында айтыстың орны. Алматы: Жазушы, 2013.

Әуезов, М. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы: Ана тілі, 2002.