Текст выступления:

Фариза Оңғарсынова
1. Фариза Оңғарсынова: өмірі, шығармашылығы және ұлттық әдебиеттегі орны

Қазақ поэзиясының жарқын тұлғасы Фариза Оңғарсынова — әйел тағдыры мен ұлттық рухтың ұлы жыршысы. Оның шығармашылығы қазақ әдебиетіндегі ерекше рухани мұра ретінде қалыптасты, сонымен бірге ұлттың мәдени және әлеуметтік санасына терең әсер етті. Фариза өз поэзиясында өмірдің сан қырлы қырларын терең түсініп, әйел затының күрделі ішкі дүниесін шеберлікпен суреттеді. Мұның бәрі оның шығармашылығының шексіз кеңістігін ашып, қазақ поэзиясының алтын қорына айналғанын айқын дәлелдейді.

2. Тарихи кезеңдер мен әдеби жолының бастауы

Фариза Оңғарсынова 1939 жылы Атырау облысында дүние есігін ашты. Оның поэтикалық өсуі Кеңес дәуірінің ауыр кезеңдерінде, яғни соғыс зардаптарының әлі басылар емес тұсында өрбіді. Бұл кезең қазақ қоғамының қайшылықтарын аша отырып, шығармаларында ұлт тағдырының қамы мен әлеуметтік әділетсіздік тақырыптарын қозғады. Өнердегі бұл тереңдік оның туындыларының ұрпақ арасындағы үздіксіз rezonansıның негізін қалады. Сонымен бірге, ол әдебиетті жетілдіру арқылы ұлттық сана мен руханиятты жаңғыртуға зор үлес қосты.

3. Отбасы мен балалық шақтағы өмірлік тәжірибелер

Фаризаның балалық шағы — қазақ ауылындағы қарапайым, бірақ жылы және рухани бай өмір әлемі. Ол отбасында қазақ дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының ықпалында тәрбиеленді, бұл оның кейінгі шығармашылығына ерекше бояу берді. Балалық дәуреніндегі оқиғалар оның поэзиясындағы шынайылық пен сезімнің тереңдігінің негізін қалады. Мәселен, табиғатпен үйлесім, ата-ананың мейірімшілдігі оның өлеңдерінде жиі бейнеленеді. Бұл кезең оның ішкі әлемін қалыптастырып, болашақ ақындық талантының алғашқы жемісі болды.

4. Білім мен ұстаздық мансабы

Фариза Оңғарсынова өз өмірін білім жолымен және ұстаздық мамандықпен байланыстырды. Ол жоғары білім алып, қазақ тілін, әдебиетін терең меңгерді. Бұл оның шығармашылығына тежеуіш емес, керісінше, поэзиясының мазмұнын байытып, ұлттық рухты насихаттауда маңызды рөл атқарды. Оның ұстаздық қызметі кезінде жастарға поэзия мен әдебиетке деген сүйіспеншілікті қалыптастыруға үлкен көңіл бөлінді. Бұл тәжірибе оның шығармаларында ұлттық тәрбиенің мәні, өскелең ұрпаққа бағытталған педагогикалық идеялар көрініс тапты.

5. Журналистикадағы қызметі мен қоғамдық байланыстары

Фариза Оңғарсынова журналистика саласында да белсенді қызмет етті. Ол қоғамдық өмірдің өзекті мәселелерін көтеріп, талдау жасады, бұл оның поэзиясындағы әлеуметтік бағыттың қалыптасуына ықпал етті. Журналист ретіндегі жұмысы оның қоғаммен тығыз байланысын сақтап, о дүниеге көзқарасты кеңейтуге мүмкіндік берді. Оның мақалалары мен репортаждары халықтың мұң-мұқтажын жеткізіп, қоғамдық пікірді әсерлі қалыптастыруда маңызды құрал болды. Бұл қызметі оның шығармашылық қуатын арттырып, ұлтаралық диалогтың дамуына әкелді.

6. Ақындық жолының бастауы мен алғашқы жинақтары

Фариза Оңғарсынова ақындық жолына ерте келді. Оның алғашқы поэтикалық жинақтары 1960-шы жылдары жарық көре бастады, бұл кезең оның шығармашылығында жаңа белестердің бастамасы болды. Алғашқы жинақтарында ол өмірдің адамгершілік құндылықтарын және әйел тағдырын терең суреттеді. Бұл еңбектер қоғамдағы дәстүрлі және жаңа құндылықтар арасындағы күресті ашып көрсетті. Ақынның поэзиясы осы кезеңде ұлттық поэзияның дәстүрлерін жаңаша үрдіспен толықтыра отырып, кең қызығушылық туғызды.

7. Фаризаның негізгі жинақтарының шығу жылдары

Фариза Оңғарсынованың негізгі поэтикалық жинақтары әр түрлі жылдарға таралып шықты, олардың әрқайсысы оның шығармашылық дамуының айқын кезеңі болды. Әр жинақ жаңа тақырыптарды игеріп, поэзиясы мен идеялық бағыттарын кеңейтті. Бұл үдеріс ақынның өркениетпен үндес қозғалысына және ұлттық рухты терең зерттеулеріне әкелді. Жинақтар арасындағы уақыт аралығы оның тұрақты және жүйелі шығармашылық еңбегін білдіреді, соның арқасында қазақ поэзиясындағы орны ерекше нығайды.

8. Поэзиясының тақырыптық және идеялық бағыттары

Фариза Оңғарсынованың поэзиясы әйел тағдырының нәзік әрі күрделі эпизодтарын шеберлікпен жетілдіре отырып, қазақ халқының дәстүрлі құндылықтарын дәріптейді. Оның өлеңдерінде туған елдің табиғаты мен ауылдың тынысы кеңінен суреттеледі, бұл ұлттық сезімді оятып, халықтың жан дүниесіне жақын. Сонымен бірге, ақын өмірдің жарық пен қараңғы жақтарын батылдықпен бейнелеп, жаңа қоғамдық және философиялық тақырыптарды көтереді. Бұл бағыттар оның шығармашылығын байытып, оқырманға терең ой мен әсер қалдырады.

9. Белгілі шығармалары және басты образдар

Фариза Оңғарсынованың белгілі туындыларында адамның рухани қырлары, әйел затының ішкі сезімдері, ұлттық тарих пен қазіргі заманның өзекті мәселелері жан-жақты көрініс табады. Әсіресе, «Менің жанымда», «Аңсаған сәуле», «Кемпірқосақ» сияқты өлеңдері оқырманның жүрегіне жақын. Әрбір шығармасында басты образдар арқылы адамның тағдыры мен қасіреті, үміті мен армандары айқын әрі әсерлі жеткізіледі. Бұл образдар ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың тоғысқан нүктесін анықтайды.

10. Әйел ақын ретіндегі орны және әйел тақырыбы

Фариза Оңғарсынова әйел ақын ретінде өзінің ерекшелігін дәлелдеді. Ол әйелдің ішкі жан дүниесін нәзік әрі терең суреттеді, сонымен бірге рухани күш-жігерін көрсетті. Ақын қазақ әйелінің мұң-мұқтажы мен нарығын ашық көтеріп, қоғамдағы өзекті мәселелерді сөз етті. Ана махаббаты мен отбасылық құндылықтардың маңыздылығын жырға қосып, ұлттық тәрбиенің негізін қалауға үлес қосты. Әдебиетте әйел бейнесін жаңаша тұрғыдан ашып, осы арқылы басқа ақындардан да ерекшеленді.

11. Қоғамдық, мемлекеттік қызметі және үлесі

Фариза Оңғарсынова 1996-2004 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты болды. Ол білім және мәдениет саласындағы заңнамалық бастамалардың қабылдануына белсене қатысты. Оның қоғамдық қызметі ұлттық мәдениетті дамыту мен әйелдердің қоғамдық рөлін көтеру бағытында маңызды болды. Сонымен қатар, ол тәуелсіз еліміздің дамуына қажетті шешімдер қабылдауда зор үлес қойып, қоғамдық өмірдің әрқилы салаларында ықпалды тұлға ретінде танылды.

12. Фариза Оңғарсынованың марапаттары

Ақын есімі қазақ әдебиеті мен мәдениетіне қосқан елеулі үлесі үшін бірнеше мемлекеттік наградаларға ие болды. Мұндай марапаттар оның шығармашылық пен қоғамдық қызметінің жоғары бағаланғанын куәландырады. Мемлекеттік деңгейде оның еңбегі танылып, әдебиет пен мәдениетті дамытуға қосқан үлесі ресми түрде мойындалды. Бұл оның қоғамдық беделін нығайтып, әдеби және мәдени мұраны сақтауда әрі дамытуда маңызды рөл атқарды.

13. Аудармашылық еңбектері және қазақ әдебиетіне қосқан үлесі

Фариза Оңғарсынова әлемдік әдебиеттің көрнекті шығармаларын қазақ тіліне аударды, бұл қазақ оқырмандарына жаһандық әдеби мұраны танытуға мүмкіндік берді. Ол орыс және қазақ классиктерінің шығармаларын мәнерлі және түсінікті етіп аударып, ұлттық мәдениет пен әдебиетті байытуға зор үлес қосты. Аудармалары түпнұсқаның поэтикалық бейнесін сақтай отырып, қазақ тілінің рухани ерекшеліктерін шеберлікпен көрсетті. Осы арқылы оның еңбектері оқырмандарға жақын болып, әдебиетте көпқырлы өзара байланыс орнатты.

14. Жас ұрпаққа арналған шығармаларының тәрбиелік мәні

Фаризаның жас ұрпаққа арналған шығармалары тәрбиелік мәнге толы. Олар бойына ұлттық рух пен адамгершілік құндылықтарды сіңіріп, өскелең ұрпақтың рухани дамуына бағыттады. Ақынның поэзиясы балалар мен жасөспірімдердің санасына өмірдің мағынасын түсінуге және өз отанын сүюге ықпал етті. Бұл шығармалар ұрпақты тәрбиелеп, болашақта елінің берік патриоты болуына септігін тигізеді. Осылайша, Фариза балғындар мен жас ұрпақ арасында поэзия мен әдебиеттің маңыздылығын арттырды.

15. Замандастары мен заманауи ақындар ортасы

Фариза Оңғарсынова қазақ әдебиетіндегі Мұқағали Мақатаев, Қадыр Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиев сияқты көрнекті ақындармен шығармашылық байланыс орнатты. Ол әдеби ортада пікірлес әрі қолдаушы ретінде беделге ие болды және замандастары оның шығармашылығын жоғары бағалады. Оның ойлары мен поэзиясы осы әдебиет майданының дамуына елеулі ықпал етіп, ынтымақтастық пен шығармашылық ізденістерге шабыт берді. Бұл орта оның рухани өсуіне және қазақ поэзиясының дамуына зор үлес қосты.

16. Фариза Оңғарсынованың шығармашылық өсуінің кезеңдері

Фариза Оңғарсынованың шығармашылық жолы бірнеше маңызды кезеңдерден тұрады. Бұл кезеңдер оның тұлғалық, әлеуметтік және әдеби дамуын толық қамтиды. Алдымен, жас шағында ол туып-өскен орта мен отбасылық тәрбие арқылы рухани негізін алды. Келесі қадам – шығармашылық тәжірибесінің алғашқы қадамдары, яғни алғашқы өлеңдер жазылып, әдеби ортаға араласуы. Содан соң, өзінің өзіндік стилін қалыптастырып, ұлттық поэзиядағы орнын бекемдеді. Бұдан кейін әртүрлі тақырыптар мен формаларда шеберлігін арттыра отырып, шығармашылық өрісі кеңейді. Ақырында, оның поэзиясы ұлттық және әлемдік деңгейде кеңінен танылып, шығармашылық өмірінің кульминациясына жетті. Бұл кезеңдер шығармашылық даму динамикасын көрсетеді, яғни әрбір кезең бірін-бірі қоса отырып, поэзиясының бай әрі терең мазмұнын қалыптастырды.

17. Замандастарының және әдебиеттанушылардың бағасы

Фариза Оңғарсынованың шығармашылығын оның замандастары мен әдебиеттанушылар жоғары бағалады. Мұқағали Мақатаев оның поэзиясын «жырда батыр, өмірде қайсар» деп сипаттап, ұлттық рухтың айнасы ретінде қарастырды. Бұл пікір Фаризаның қоғамдық және рухани белесті бағындырғанын аңғартады. Сонымен қатар, Қазақстан Жазушылар одағы мен әдеби сыншылар оның шығармаларындағы жаңашылдықты ерекше атап көрсетті. Поэзиядағы эмоционалдық тереңдік пен ұлттық нақыштың үйлесімі шығарманы замандастарының жүрегіне жеткізді. Осының нәтижесінде Фариза әдебиет әлемінде өз орнын нығайтып, қазақ поэзиясының дамуына елеулі үлес қосты.

18. Өнер саласына қосқан үлесі мен шығармаларының әсері

Фариза Оңғарсынованың өлеңдері қазақ әдебиеті мен өнерінің рухани қазынасына үлкен үлес қосты. Біріншіден, оның шығармалары ұлттық поэзияның өрісін кеңейтіп, жаңа тақырыптарды қозғады. Екіншіден, оның поэзиясында адамның ішкі әлемі мен табиғатқа деген терең сезім айқын көрінеді. Бұл оның шығармашылығын ерекше әрі әсерлі етті. Үшіншіден, оның поэзиясы жастарға рухани тәрбие беріп, отанға деген сүйіспеншілікті арттырды. Осылайша, Фаризаның мұрасы өнер саласында ғана емес, жалпы мәдениеттің дамуына да түрткі болды.

19. Естеліктер және мұрасын сақтау жолдары

Фариза Оңғарсынованың есімі оның туған жерінде мәңгілікке қалпына келтіріліп, оның құрметіне көптеген шаралар ұйымдастырылды. Атырау қаласында оған арналған көше мен мектеп ашылып, оның есімімен аталуы бұл ұлы тұлғаның естелігін сақтауда маңызды рөл атқарады. Одан бөлек, ақынның өмірі мен шығармашылығын баяндайтын кітаптар мен деректі фильмдер жасалды, олар жас ұрпаққа үлгі-өнеге болып табылады. Қазіргі заманда оның өлеңдері, сұхбаттары, фотосуреттері электронды базаларға енгізіліп, кеңінен қол жетімді. Бұның бәрі оның әдеби мұрасын келешек ұрпаққа жеткізу жолындағы маңызды қадамдар болып табылады.

20. Фариза Оңғарсынова мұрасы - болашаққа бағдар

Фариза Оңғарсынованың өлеңдері қазіргі уақытта 9-сынып оқушыларына туған жерге, отбасына құрмет пен адамгершілік қасиеттерін сіңіруге көмектеседі. Оның шығармашылығы жастар тәрбиесінде маңызды орынға ие болып, ұлттық рухты нығайтып, болашаққа бағдар береді. Мұралардың тәрбиелік мәні мен рухани құндылығы арқылы Фаризаның поэзиясы қазақ қоғамының мәдениеті мен рухани дамуының тірегі болып қала бермек.

Дереккөздер

ҚазБак К., Қазақстан поэзиясының тарихы, Алматы, 2018.

Жұмабаев С., Қазақ әдебиеті және Фариза Оңғарсынова, «Өнер әлемі», 2020.

Қазақстанның әдеби мұрағаттары, 2023.

Разақов А., Әдебиет және қоғам: Фариза Оңғарсынованың үрдістері, Нұр-Сұлтан, 2019.

ҚР Мемлекеттік мұрағаты, әдебиет саласындағы марапаттар, 2022.

Жұмабаев, Д. "Қазақ әдебиетіндегі Фариза Оңғарсынованың орны". Алматы: Ғылым, 2015.

Тілеуқабыл, С. "Заманауи қазақ поэзиясы". Астана: Жазушы, 2018.

Құрманай, Ә. "Фариза Оңғарсынова: өмірі мен шығармашылығы". Қарағанды, 2020.