Текст выступления:

Құтты білік
1. Құтты білік: Ортағасырлық әдебиеттегі басты тақырыптар мен тарихи рөлі

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі сөзіміздің өзегінде Жүсіп Баласағұнның ұлы шығармасы – «Құтты білік» поэмасы тұр. Бұл дидактикалық поэма ғасырлар бойы әділдік пен білімнің маңыздылығын адамзатқа түсіндіреді және түркі әлемінің әдеби мұрасында ерекше орын алады.

2. Құтты біліктің тарихи негізі мен авторы

XI ғасырда Қарахан мемлекетінің кең даласында өмір сүрген Жүсіп Баласағұн – көрнекті ойшыл, ғұлама тұлға. 1069-1070 жылдары ол «Құтты білік» атты философиялық поэмасын жазып, түркі халықтарының алғашқы саяси-этникалық әдебиетінің негізін құрды. Бұл еңбек мемлекет құрылысы, қоғам нравствендігі туралы терең ойларымен ерекшеленеді.

3. Құтты біліктің құрылымы мен көлемі

«Құтты білік» – екі жолды өлеңнен тұратын бәйіттерден құралған поэма, оның көлемі 6645 бәйітке жетеді. Бұл туынды 85 бөлімнен құралып, әрқайсысы мемлекетті басқару мен қоғам өмірінің әртүрлі аспектілерін қамтиды. Мұндай құрылысы шығарманың жан-жақты әрі кең ауқымды ойларына куәлік етеді. Бұл поэзия түрінің ерекше техникалық шеберлігі қазақ энциклопедиясында жоғары бағаланады.

4. Жүсіп Баласағұнның ғұмырнамасы мен мұрасы

Жүсіп Баласағұнның өмірі мен шығармашылығы туралы мәліметтер аз болғанымен, оның рухани мұрасы өте бай. Ол тек ақын ғана емес, сонымен бірге философ, саясаткер және педагог еді. Оның еңбектері түркі халықтарының мәдениеті мен дүниетанымында маңызды із қалдырды. Колан үздіксіз зерттеліп, оның идеялары қазіргі ұрпаққа да құнды сабақ болып табылады.

5. Құтты біліктің басты кейіпкерлері мен олардың мәні

Поэма кейіпкерлері терең символикалық мағынаға ие. Күнтуды әділдік пен әділеттіліктің уақыты ретінде бейнелейді, ханның оң басқаруын насихаттайды. Айтолды – әсемдік пен өмірдің қуанышын көрсетіп, рухани толығықты білдіреді. Өгдүлміш – парасаттылық пен ақылдылықтың үлгісі, ол дамыған сана мен терең білімді паш етеді. Ал Одғұрмыш – өмірдің мәні мен қанағатшылықты түсіндіретін бейне болып табылады.

6. Шығармада қозғалатын негізгі тақырыптар

«Құтты білікте» әділ билік пен басқарудың негіздері ерекше қолдау тауып, халықтың бейбіт өмір сүріп, дамуы мен ынтымағын қамтамасыз етудің басты шарттары ретінде көрсетіледі. Сонымен қатар, адамгершілік, инабаттылық пен ұстамдылық — қоғамдық тұрақтылықтың негізі деп бағаланады. Бұдан бөлек, білім мен ғылымға артықшылық беріліп, олардың адам өміріндегі шешуші ролі айқындалады.

7. Құтты біліктің қолданбалы қолжазбалары және сипаттамалары

Қолжазбалардың сақталуы мен олардың табылған орындары поэманың зерттелуі мен мазмұнына тікелей әсерін тигізеді. Қазақ энциклопедиясының дерегі бойынша, негізгі қолжазбалар Орта Азияның түрлі аймақтарынан табылған. Әр нұсқа шығарманың ерекшеліктерін жеткізіп, оның тарихи маңызы мен таралуына себепкер болды. Бұл деректер поэманың көркемдік құндылығы мен ғылыми маңызын асырады.

8. Поэманың әдеби стилі мен тілдік ерекшеліктері

«Құтты білікте» қолданылған тіл байлығы ерекше назар аударады. Көне түркі сөздері мен араб-парсы тілінен енген терминдер кеңінен пайдаланылады, бұл тілдің тарихи тамырын көрсетеді. Сонымен қатар, аруз өлең өлшемімен құрылған поэмада нақыл сөздер, мақал-мәтелдер және шешендік образдар жиі кездеседі, олар тәрбиелік мәні зор әрі оқырманға терең ой салады.

9. Поэманың мазмұндық идеялары

«Құтты біліктің» негізгі идеялары жеке адамның мінезі мен адалдығын қоғамдық жақсылықтың негізі ретінде дәріптеумен басталады. Әділдік пен халыққа қызмет ету қоғамның тұрақтылығы мен дамуының кепілі болып табылады. Сонымен қатар, білімге ұмтылу адамның өмірін мәнді әрі жемісті етеді. Әр адам өз міндетін адал орындап, қоғамдағы орнын түсінуге шақырылады, бұл әлеуметтік жауапкершілікті нығайтады.

10. Түркі халықтары арасында Құтты біліктің таралуы

XX ғасырдан бастап «Құтты білік» мектеп бағдарламасына енгізіліп, оқу орындарында кеңінен оқытылуда. Ғылыми зерттеулер де артқан сайын, шығарма маңызды тарихи-мәдени құндылық ретінде танылды. Оның ұрпақ тәрбиесіндегі орны ерекше, себебі поэма әділдік пен білімге деген құрметті танытады. Бұл кең таралу оның ұрпақтарға жеткізетін рухани маңыздылығын айқындайды.

11. Құтты біліктегі әлеуметтік-саяси көзқарастар

Поэмадағы билеуші мен халық арасындағы өзара жауапкершілік айқын көрініс тапқан. Әділ заңның орындалуы қоғам тұрақтылығының негізгі негізі ретінде суреттеледі. Елдің бірлігі мен халықтың тұтастығы әлеуметтік-саяси тұрақтылық пен мемлекеттің гүлденуіне маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ, басшының мінез-құлқы ел тағдырына тікелей ықпал етіп, әділдік пен парасатты болу – билеушіге тән қасиет деп нақтыланады.

12. Құтты біліктің өнер мен мәдениетте бейнеленуі

Ортағасырлық миниатюралар мен кескіндеме өнерінде «Құтты білік» сюжетін жиі кездестіруге болады. Мұнда шығарманың тәрбиелік идеялары мен кейіпкерлердің символдық мәндері көркемдік тәсілмен жеткізіледі, бұл мәдени мұраны сақтауда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, поэманың мазмұнына негізделген театр қойылымдары түркі халықтарының сәндік-өнер бұйымдарындағы мотивтермен үйлесіп, оның рухани мәнінің кең таралғанын айғақтайды.

13. Адалдық, әділет пен қоғамға қызмет ету қағидалары

«Құтты білікте» халыққа адал қызмет ету – ең басты қағидалардың бірі ретінде ерекше баяндалады. Әділ билік елдің бақыты мен өркендеуіне негіз болады деп сенім білдірілген. Адалдық пен еңбектің құндылығы, риясыз қызмет ету адамның қоғамдағы орны мен абыройын нығайтады. Сондай-ақ, әділеттілік пен шыншылдық билеуші мен қарапайым халық арасындағы байланысты күшейтіп, елдің тыныштығын қамтамасыз етеді.

14. Білім мен ғылымның қоғамдағы орны

«Құтты білікте» білім мен ғылымның маңыздылығы жоғары бағаланады, бұл елдің өркендеуінің бастауы ретінде қарастырылады. Ғалымдар мен ұстаздарға деген құрмет – поэманың тәрбиелік сипатын ерекше атап өтеді. Қоғам білімді адамды тамырсыз ағашқа теңеп, білімсіздікті дамуға кедергі деп санайды. Тек білім мен тәрбие жолымен ғана қоғамның әр саласында тұрақтылық пен жетістіктерге қол жеткізуге болады деген ой басым.

15. Ұрпақ тәрбиесі және өнегелі сөздің бағасы

Поэма жас ұрпаққа еңбекқорлық, білім алу және ұстамдылықты насихаттайды, дұрыс тәрбие арқылы адам мінезі қалыптасады. Өнегелі сөздің мәні зор, ол жастардың мінез-құлқын қалыптастырудағы басты құралдардың бірі. Жүсіп Баласағұн баланың өмірлік құндылықтарды меңгеруі үшін тәрбие мен білімді басты негіз еткенін айқындайды.

16. Құтты біліктің қазіргі қоғамдағы рөлі

Қазақтың асыл мұрасы саналатын "Құтты білік" еңбегінде адамгершілік пен әділеттілік қағидалары ерекше орын алады. Бұл қағидалар тек тарихи кезеңнің талабы ғана емес, сонымен қатар бүгінгі заманның қоғамдық өмірін де мәнді етеді. Қоғамдағы өзара сенім мен әділеттіліктің орнауы — "Құтты білік" ұстанатын басты идеялардың бірі. Сонымен қатар, шығарманың мемлекеттік басқару және азаматтық жауапкершілік мәселелеріне қатысты ұстанымдары бүгінгі құқықтық жүйенің негіздемесін құрап отыр. Бұл ұйымдар мен қоғам мүшелерінің арасында жауапкершілік пен тәртіпті нығайтуға бағытталған. Құтты білік тек моральдық тәрбие ғана емес, сонымен бірге ұлттық сана мен мәдениетті дамытуда рухани құндылықтар мен тәрбиелік мәні зор. Ұлттық идеалдар мен мәдени ерекшеліктерді сақтауда ол өзекті құралға айналды. Психологиялық және әлеуметтік дамудың аспектілерінде бұл еңбек дәстүрлі құндылықтарды бүгінгі күннің тәжірибесімен ұштастырып, жеке тұлғаның және қоғамның үйлесімді өсуіне ықпал етеді. Міне, осы қасиеттері арқылы "Құтты білік" бүгінгі күннің қоғамдық мәселелерін шешуге де өз үлесін қосуда.

17. Ұқсас дәуірдің тарихи-әдеби мұралары

Өкінішке орай, берілген слайдтағы мәліметтер толық емес, бірақ орта ғасырдағы қазақ және түркі халықтары әдеби мұралары бір-бірімен тығыз байланысты. Сол дәуірдегі әдеби шығармалар елдің рухани байлығын, мәдени ерекшеліктерін, сол кездегі қоғамдық-саяси жағдайды айшықтайды. Мысалы, "Құтты білік" шығармасына ұқсас басқа туындылар да әділеттілік пен адамгершілік тақырыптарын қамтып, халықтың тәрбиесі мен моральдық дамуына әсер еткен. Бұл шығармалар ортағасырлық қазақ қоғамының рухани қабілетін арттырып, әдебиеті мен мәдениетін байытып, ұлттың даралығын айқындаған маңызды қазыналар болды. Оларды зерттеу арқылы сол кездегі тарихи жағдайлар мен мәдени процестерді жан-жақты түсінуге мүмкіндік аламыз.

18. Құтты біліктің негізгі оқиға арқауының кезеңдері

"Құтты білік" шығармасының логикалық құрылымы мен дамуы кезең-кезеңімен өрбиді. Алғашқы бөлімдердің бірінде әділеттілік пен жоғары моральдық қағидалар негізінде қоғамның дұрыс басқарылуы талқыланады. Одан кейінгі кезеңдерде басты кейіпкердің саяси билік пен азаматтық жауапкершілік мәселелеріндегі көріністері ашылады. Шығарма осы идеяларды логикалық байланыстар арқылы сабақтайтындықтан, оқырман әр кезеңде жаңа білім алып, рухани жетіледі. Құттықтаулар мен ескертулердің жүйелі тізбегі шығарманың мағынасы мен тәрбиелік мәнін күшейтеді. Осылайша, "Құтты білік" — терең философиялық мазмұны бар, оқырманды ойландыруға итермелейтін шығармашылық нәтижесі бар әдеби шығарма.

19. Орта ғасырдағы түркі қоғамына тигізген әсері

Құтты білік шығармасы орта ғасырдағы түркі қоғамында әділдікті насихаттайтын рухани бағдар ретінде ықпал етті. Мемлекет басқаруда әділдік пен парасаттылықтың маңыздылығын айқындап, билеушілердің халық алдында жауапкершілігін арттырды. Бұл идеялар қоғамның ынтымағын нығайтып, бірлік пен тұрақтылықтың артуына әсер етті. Сонымен қатар, шығарманың қоғамдағы татулық пен келісімге шақыруы әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етті. Ағартушылық бағытында "Құтты білік" қоғамдық сана деңгейін көтеріп, рухани мәдениеттің өсуіне негіз қалады. Осылайша, шығарма түркі халықтарының рухани және мәдени дамуына елеулі үлес қосты.

20. Құнды мұра — бүгінгі ұрпаққа өнеге

Құтты білік — ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан рухани қазына. Оның адамгершілік пен білім туралы терең үндеуі бүгінгі күннің де өзекті мәселелерімен үндеседі. Шығарманың қағидаттары қазіргі білім беру мен мәдени даму процесінде өз орнын табуда. Құтты білік ұсынған идеялар еліміздің қоғамдық дамуына негіз болумен қатар, ұрпақтарға мәдениет пен білімнің маңыздылығын үнемі ескертеді. Бұл мұра халқымыздың мәдени бірлігі мен рухани кемелденуінің кепілі болып қала береді.

Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы / Бас редактор: Ә. Нысанбаев. – Алматы, 2010.

Қарахан мемлекеті тарихы және мәдениеті / Ж.Ахметов. – Алматы, 2015.

Түркі әдебиетінің тарихы / Н.Мұқашев. – Астана, 2018.

Жүсіп Баласағұн шығармашылығы: зерттеулер жинағы. – Алматы, 2020.

Қазақ әдебиеті және ғылымы, 2023 жылғы басылымдар.

Сүлейменұлы, Ш. "Құтты білік" шығармасының тарихи-мәдени маңызы. Алматы, 2018.

Қаратаев, А. Орта ғасырдағы түркі әдебиеті. Нұр-Сұлтан, 2020.

Жұмабай, Е. Қазақстандағы орта ғасыр философиясы. Алматы, 2017.

Тұрғанбек, Б. "Құтты білік" және қазіргі заман. Алматы, 2019.