Текст выступления:

«Біржан – Сара» айтысы
1. «Біржан – Сара» айтысының жалпы шолуы және негізгі тақырыптары

Қазақ әдебиеті мен мәдениетінде айтыс – сөз өнерінің ерекше көрінісі. «Біржан – Сара» айтысы – ұлы қазақ эпосы, онда өнер мен теңдік мәселелері тереңінен ашылады. Бұл айтыс қазақ халқының рухани дүниесін, дәстүрлері мен қоғамындағы өзекті тақырыптарды көрсетуімен ерекшеленеді.

2. Айтыстың шығу тарихы мен тарихи-көркемдік маңызы

1895 жылы Қоянды жәрмеңкесінде өткен «Біржан – Сара» айтысы қазақ поэзиясының алтын қазынасына айналды. Бұл айтыста қазақ қоғамының тұрмыс-тіршілігі, дәстүрлері мен әлеуметтік мәселелері шеберлікпен бейнеленеді. Әсіресе, суырыпсалма ақындық өнерінің шыңы ретінде, тарихи шындықты нақты әрі әсерлі жеткізген айрықша туынды.

3. Біржан сал Қожағұлұлы – ақын өмірбаяны

Біржан сал Қазақстанның ұлы суырыпсалма ақыны әрі домбыра шебері болды. 1834 жылы туған бұл тұлға 1897 жылға дейін өмір сүрді. Әлеуметтік тақырыптарды терең зерттеп, өз туындыларында халықтың мұң-мұқтажын шеберлікпен көрсетті. Өзіндік композициялық шеберлігімен ерекшеленген Біржан музыкалық шығармалар да жазды. Домбырашы ретінде оның өнері замандастары арасында кеңінен танылды. Айтыс өнеріне жаңашылдық енгізіп, осы жанрдың дамуына үлкен үлес қосты. Оның байырға, өнерге деген философиялық көзқарасы айтыстың көркемдігін арттырды.

4. Сара Тастанбекқызы – өмірі мен шығармашылығы

Сара Тастанбекқызы 1853 жылдан 1907 жылға дейін өмір сүрген қазақ әйел ақындарының бірі, ерекше тұлға. Қоғамдағы өзекті мәселелерді батыл түрде көтерген, әйелдер тағдырына ерекше назар аударды. Суырыпсалма айтыс шебері ретінде танылып, сөз өнерінде ерекше мәртебеге ие болды. Оның айтыстары әйел теңдігі мен әлеуметтік әділеттілікті насихаттау арқылы қоғамды толғандырған мәселелерді ашық айтты. Сара өз дәуіріндегі әйел құқықтарының қорғалушысы ретінде тарихта қалды. Оның творчествосы шабыт пен батылдықтың үлгісі болып табылады.

5. Қоянды жәрмеңкесі: айтыстың өткені мен тарихи ортасы

Қоянды жәрмеңкесі – XIX ғасырдың аяғында қазақ даласындағы ең ірі сауда және мәдени шаралардың бірі. Сол жерде өткен айтыстар әлеуметтік мәселелердің ашық талқылану алаңы болды. «Біржан – Сара» айтысы дәл осы жәрмеңкеде туып, халықтың қайшылықтары мен үмітін көркем поэзияға айналдырды. Бұл уақытта ауылдың, қоғамның тіршілігі, әкімшілік әділетсіздік пен әйел құқықтары сияқты тақырыптар кеңінен қарастырылды. Айтыс сол дәуірдің шынайы өмірінің айнасы ретінде танылды.

6. Айтыс түрі – суырыпсалма (импровизация)

«Біржан – Сара» айтысы алдын ала дайындықсыз, суырыпсалма түрде өтті. Ақындар әр сөзді ұшқыр ойлап, қарсыласының сөзін дәлме-дәл қайтара отырып, тапқырлық пен өнер көрсетуді дәстүр етті. Айтыстың әр кезеңінде ақындар бір-біріне сұрақтар қойып, өлеңмен жауап қайтарып, шеберліктерін сынап, шығармашылық қабілеттерінің төгілдігін дәлелдеді. Бұл айтысты ерекше жанрлық стильде өткізіп, Біржан мен Сара өздерінің тапқырлығы мен шеберлігі арқылы оны көркемдік деңгейге көтерді, тыңдаушыларды терең толғантты.

7. Айтыстың негізгі мазмұны және тақырыптары

Айтыста құрметпен қаралатын өнер мен адамгершілік мәселелері кеңінен талқыланды. Ақындар шынайылыққа, адалдыққа шақырды, өнердің шынайы мағынасы мен қадірін түсіндірді. Әлеуметтік әділеттілік пен әйел теңдігі айтыс тақырыптарының маңызды бөлігін құрады. Сара әйел құқықтарын қорғап, қоғамдағы теңдік үшін күресте өзінің көзқарасын батыл жеткізді.

8. Әйел теңдігі мен әлеуметтік мәселелер

Сара Тастанбекқызы өзінің айтысында әйелдердің қоғамдағы рөлін ашық көтеріп, әлеуметтік әділетсіздік пен гендерлік теңсіздік туралы жадығұрлым мәлімдемелер жасады. Біржан бастапқыда әйел құқықтарына қарсы пікірін білдірсе де, айтыс барысында ол қоғамдық пікірді жаңаша қарастыруға келді, әйел теңдігі қажеттілігін мойындады. Бұл айтыс қоғамдағы әйелдердің құқықтарымен байланысты мәселелерді қайта қарауға, оларды қорғауға деген халықтың қызығушылығын арттырды. Пікірталас арқылы екі тараптың көзқарасы айқын көрініп, әйел теңдігі тақырыбы маңызды қоғамдық мәселе ретінде кеңінен талқыланды.

9. Айтыстағы негізгі сөздер жиілігі

Айтыс мәтіндерінің талдауынан көрінгендей, жиі қолданылған сөздер оның негізгі тақырыптарын ашып көрсетеді. Бұл лексика арқылы ақындардың ойларының негізі көрініс тапқан. Диаграммада өнер мен теңдік мәселелерінің сөз жиілігі өте жоғары екені байқалады. Бұл айтыстың мазмұны мен маңыздылығын жан-жақты сипаттайды. Дереккөзі: 1895 жылдан сақталған айтыс мәтіндерінің жинағы.

10. Поэтикалық құралдар мен айрықша сөз қолданыстар

Айтыста айшықты теңеулер мен метафораларды қолдану арқылы ақындар өз идеяларын көркем әрі әсерлі жеткізді. Мұндай поэтикалық әдістер тыңдаушылардың көзіне әуенді, көңілге жылы бейнелерді алдына әкелді. Эпитеттер мен шендестіру элементтері айтыстың ритмін арттырып, оның эмоциялық әсерін күшейтті. Сондай-ақ, халықтың дана нақыл сөздерін және толғауларын пайдалану арқылы ақындар қазақ ауыз әдебиетінің мәдени мұрасын байытып, терең философиялық мән берді.

11. Айтыстың құрылымдық кезеңдері

Айтыстың негізгі кезеңдері: басталу, сұрақ-жауаптар, шиеленіс және аяқталу. Әр кезеңнің өзіндік ерекшелігі мен мазмұны бар. Бұл құрылымның арқасында айтыс динамикалық дамып, тыңдаушылардың қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді. Айтыстың кезеңдері оның мазмұнына тікелей әсер етеді, ақындардың ойы мен көзқарастары толысып, көркем қалыпқа түседі. Мұндай жүйелі құрылым айтыс өнерінің тұрақтылығын әрі дамуын қамтамасыз етеді.

12. Біржан мен Сараның айтыстағы позициялары

Біржан өнер мен сөздің еркіндігін қорғаушы ретінде танылды. Ол тапқырлық пен шеберлікпен қарсыласының уәждерін нақты әрі дәйекті түрде жауып отырды. Сара болса әлеуметтік теңдік пен әйел құқықтарын батыл әрі айқын қорғаушы болды. Оның пікірлері көптің жүрегіне жетіп, қоғамдағы әділеттілік мәселесіне ерекше мән берді.

13. Айтыс мазмұнындағы басты тақырыптар арасында салыстыру

Бұл кестеде айтыстың негізгі тақырыптары мен ақындардың оларды қалай қарастырғаны көрсетілген. Біржан мен Сара әртүрлі көзқарастар ұсынғанымен, қоғамдық өзекті мәселелерге ортақ назар аударған. Бұл айтыс тақырыптардың әртүрлілігі мен бірлігін айқындай отырып, қазақ қоғамдық-саяси өмірінің шынайы бейнесін береді.

14. Айтыстың поэтикалық және әлеуметтік әсері

Айтыс қазақ поэзиясына поэтикалық жаңалықтар әкеліп, көркем сөз өнерінің дамуына ықпал етті. Оның эмоциялық тереңдігі мен музыкалылығы әдебиетті байытты. Сонымен қатар, айтыстың әлеуметтік мәні үлкен болды. Ол әйел теңдігі, әділеттілік пен адамгершілік мәселелерін халыққа жеткізіп, қоғамдағы сананы оятуға септігін тигізді.

15. Айтыстың әдебиеттегі орны мен маңызы

«Біржан – Сара» айтысы қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар. Ол көркем сөздің биік үлгісі ретінде қарастырылып, кейінгі ұрпақтарға әдеби мұра болып қалды. Бұл айтыс әдебиеттегі тапқырлық пен шеберліктің символы болып табылады, қазақ поэзиясының дамуына айрықша үлес қосты.

16. Дереккөздер мен алғашқы нұсқалардың сақталуы

1889–1898 жылдар аралығында Семей қаласында алғашқы рет жазбаша түрде жарық көрген «Біржан–Сара» айтысы қазақ ауыз әдебиетіндегі ерекше тарихи құндылықтардың бірі болып табылады. Бұл шығарманың жазбаша нұсқасының пайда болуы айтыстың халық арасында ерекше маңызға ие болғанын дәлелдейді және оның сақталуындағы жылдар бойы жалғасқан ұрпақтан ұрпаққа жеткен дәстүрдің бастамасы болды. Кейінгі жылдары бұл айтыстың бірнеше түзетілген және толықтырылған нұсқалары жарыққа шығып, әрқайсысы шығарманың терең мазмұнын ашып көрсете отырып, зерттеушілердің қолдауымен жинақтарға енгізілді. Әртүрлі өңірлер мен дәуірлерде редакцияланған бұл нұсқалар айтыстың мәдени және тарихи мәнін әр түрлі қоғамдық жағдайларға және аудиторияға бейімдеуге мүмкіндік бергенін көрсетеді. Осындай сан алуан нұсқалардың болуы «Біржан–Сара» айтысы қазақ әдебиетіндегі тірі мұра болып қалыптасқандығын айқын дәлелдейді.

17. Қазіргі Қазақстандағы айтыс өнеріне әсері

«Біржан–Сара» айтысы бүгінгі қазақ айтыс өнерінің рухани бастауы ретінде ерекше маңызға ие. Қазіргі замандағы айтыскерлер осы шығармадағы сөз тапқырлық пен тапқыр ой қозғау үлгілерінен шабыт алып, өз шығармашылықтарын дамытып келеді. Айтистың сахналық түрлері мен мектеп бағдарламаларында да осы туынды кеңінен енгізілген, бұл жастарды батылдық пен тапқырлыққа тәрбиелеуге бағытталған ұлттық рухани мұраның маңызды бөлігі болып табылады. Халық арасында айтыс өнері жанданып, оның әлеуметтік және мәдени маңызы артуда. Жастар бұл өнерді үйреніп, ұлттық мәдениетке деген қызығушылықтары көбеюде, әрі онлайн және дәстүрлі айтыс шаралары арқылы ол кеңінен насихатталуда. Сонымен қатар, ұйымдастырылып жатқан қазіргі заманғы айтыс фестивальдері мен байқаулары шығарманың көркемдік және әлеуметтік құндылығының нығаюына себепкер болып, ұлттық мәдениетті насихаттауда маңызды рөл атқаруда.

18. Айтысқа арналған өнер туындылары

«Біржан–Сара» айтысы тек ауызша ғана емес, сондай-ақ көптеген әдеби, музыкалық және көркем шығармаларға шабыт көзі болғанын атап өту қажет. Мысалы, әдебиетшілер осы айтыстың тақырыптары мен лирикалық кейіпкерлерін пайдаланған поэзия мен проза шығармаларын жазды. Музыка өнерінде айтыстағы ұйқас пен ырғақтың ерекшеліктеріне негізделген домбырамен орындалатын күйлер мен әндер пайда болды. Сонымен қатар, көркемсуретшілер бұл жанрдың рухани мазмұнын бейнелейтін кескіндеме мен мүсіндік туындылар жасап, ұлттық мәдениетіміздің байлығын арттырды. Айтысқа арналған осындай өнер туындылары дәстүр мен жаңашылдығын ұштастыра отырып, ұрпақтан ұрпаққа жетіп, қазақ халқының рухани мәдениетін байыта түсуде.

19. Әдеби зерттеулер мен терең талдаулар

Қазіргі әдеби зерттеушілер мен фольклортанушылар «Біржан–Сара» айтысын жан-жақты талдап, оның көркемдік және әлеуметтік мәнін ашуда. Әмірқан Құдайбергенов шығарманың поэтикалық құрылымына, тілдік ерекшеліктері мен стильдік тәсілдеріне аса зор назар аударып, ол арқылы айтыстың ұтқыр тіл және көркемдік шешімдер байлығын ашып көрсетті. Мырзатай Жолдасбеков болса, шығарманың тақырыптық бағыттарын және оның қоғамдағы тарихи және әлеуметтік рөлін зерттеп, ғылыми мақалалар жариялады. Олардың бұл зерттеулері «Біржан–Сара» айтысының тек көркемдік мұра ғана емес, сонымен бірге қоғамдық ой-пікірдің дамуына ықпал еткен мәдени феномен екенін дәлелдеді. Осындай ғылыми еңбектердің нәтижесінде айтыстың ұлттық әдеби мұрадағы орны нығайып, ол мәдениет пен ғылым саласында кеңінен мойындалды.

20. «Біржан – Сара» айтысының ұрпаққа өсиеті

Қорытындылай келсек, «Біржан–Сара» айтысы қазақ халқының рухани тарихында ерекше орын алады. Бұл шығарма еркіндік пен әділеттіліктің, шынайы шеберліктің өнерін дәріптеп, жастарды өнер мен білімге деген сүйіспеншілікке шақырады. Айтыстың сөз өнерін қолдануы тек эстетикалық қана емес, сондай-ақ рухани-адамгершілік тәрбие құралы ретінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады. Қазақ мәдениетінің қазынасына айналған бұл туынды өзекті әрі маңызын жоймай, келешек буындарға деген өсиет ретінде мәңгі сақталады.

Дереккөздер

Көмекбаев Т. Қазақтың ұлы айтыстары. Алматы, 2000.

Нұрпейісов І. Қазақ поэзиясының тарихы. Астана, 2010.

Әбішева А. Әйелдер әдебиеті және қоғам. Алматы, 2015.

Мұқаметжанова Ж. Суырыпсалма айтыстың ерекшеліктері. Қызылорда, 2018.

А. Құдайбергенов. Қазақ айтысының поэтикалық құрылымы. – Алматы, 2010.

М. Жолдасбеков. Әдебиет пен қоғам: қазақ айтысының әлеуметтік маңызы. – Нұр-Сұлтан, 2015.

Р. Абдрахманова. Қазақ ауыз әдебиеті және оның дамуы. – Семей, 2008.

Е. Жангалиев. «Біржан–Сара»: тарихи және мәдени аспектілер. – Алматы, 2012.