Текст выступления:

ХХ ғасырдың екінші жартысындағы кемализм эволюциясы
1. Кемализм: ХХ ғасырдың екінші жартысындағы эволюциясына жалпы көзқарас

Қазіргі Түркияның негізін қалаған кемализм идеологиясы еліміздің жаңару және модернизация процесінде аса маңызды рөл атқарды. Бұл идеология жан-жақты реформалар мен сын-қатерлерді қамтыған, әлеуметтік және саяси өмірдің түрлі аспектілерін тереңінен өзгерткен тарихи кезеңді ашады.

2. Кемализмнің тарихи негіздері мен қалыптасуы

Мұстафа Кемал Ататүрік кемализмнің алты негізгі қағидасын енгізді — республикашылдық, ұлттықшылдық, халықшылдық, империализмге қарсы тұру, зайырлылық және мемлекеттік басқаруды жетілдіру. Бұл принциптер Түркияны батыс өркениеті деңгейіне жеткізу, демократия және мәдени жаңғыру негізінде дамытуды мақсат етті. Ол кезіндегі ұлттың жаңа мемлекет құрудағы еркіндік пен тәуелсіздікке ұмтылысына жауап болды.

3. 1945 жылдан кейінгі саяси өзгерістер және көппартиялық жүйеге көшу

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылдан бастап Түркияда көппартиялық жүйеге өту басталды, бұл елдегі демократияның қалыптасуында маңызды кезең болды. 1946 жылы Демократиялық партия құрылып, алғашқы бәсекелі сайлаулар өткізілді. Бұл кезең кемализмнің біржақты басқарушылық моделінен алшақтап, қоғамдағы сыбайлас саяси плюрализмді дамытуға мүмкіндік берді. Халықтың түрлі көзқарастары мен саяси қатысуының кеңеюі Түркияның демократиялық даму жолында ілгерілеудің бір көрінісі болды.

4. Кемализм принциптеріне сын және бейімделу үдерістері

Кемализмнің басты қағидалары қоғамда әрдайым өзгеріс пен сынға ұшырады. Мысалы, лаицизм — дін мен мемлекеттің бөлінуі қағидасы — қоғамдағы діни және мәдени пікірталас тудырды, оған қатысты талқылаулар кеңейе түсті. Сонымен қатар, мемлекетшілдік принципі экономикада және әлеуметтік салаларда жаңашыл әдістерді іздеуге бағытталды. Бұл қоғамдағы мемлекеттік рөлдің өзгеруіне алып келді. Ұлтшылдық пен халықшылдық қағидалары әлеуметтік құрылымдағы жаңа топтардың құндылықтары мен мүдделерін ескеруге бейімделді, сондықтан кемализм өзінің өзектілігін сақтап, қоғамның көпқырлы талаптарына жауап берді.

5. Әлеуметтік және мәдени трансформациялар: білім, әйел құқығы, урбанизация

XX ғасырдың екінші жартысында Түркияда әлеуметтік құрылым мен мәдениетте елеулі өзгерістер орын алды. Білім жүйесі реформаланып, кеңінен қолжетімді болды, ұлттық тіл мен тарихқа басымдық берілді. Әйелдердің құқықтары кеңейіп, қоғамдық өмірге белсене араласуы жақсара бастады. Сонымен қатар, урбанизация қарқынды дамып, қалаларда өнеркәсіп пен мәдениет орталықтары көбейді. Бұл барлық процестер кемализдің қоғамға ықпалын және оның уақыт өте өзектілігін көрсетеді.

6. Экономикалық даму және мемлекетшілдік қағидасының трансформациясы

1940-1980 жылдар аралығында Түркия экономикасы айтарлықтай өсті, индустрияландыру мен инфрақұрылым салалары кеңейді. Мемлекетшілдік қағидасы бастапқы кезеңдегі қатал орталықтандырудан нарықтық экономикаға қарапайым бейімделуге бағытталды. Экономикалық саясаттағы бұл өзгерістер ұлттық даму моделін жаңарту мен тұрақтандыруға көмектесті. Елдің халықаралық экономикалық қатынастары да кеңейіп, жаһандық экономикалық үрдістерге қосыла бастады.

7. 1950-1980 жылдар аралығындағы саяси тұрақсыздық пен әскери төңкерістер

1950 жылдан бастап Түркияда саяси өмір күрделі өзгерістерге ұшырады. Демократиялық процестер дамуымен қатар, саяси қарсыласулар мен даулар көбейді. Бұл кезеңде бірнеше әскери төңкерістер орын алып, олар мемлекет пен қоғам арасындағы тепе-теңдікті қайта қарауға мәжбүр етті. Әскери күштер мемлекеттік тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін саяси өмірге белсенді араласты. Бұл кезең Түркияның саяси мәдениеті мен институттарының эволюциясында маңызды роль атқарды.

8. 1950-1980 жылдардағы Түрік саяси партияларының сайлау нәтижелері

Бұл кезеңдегі сайлау нәтижелері партиялардың әртүрлі кезеңдердегі басымдылығы мен саяси беталыстарын айқындайды. Үш негізгі партияның дауыс үлесіндегі өзгерістер саяси ландшафттың тербелісін көрсетеді. Демократиялық партия өз кезеңінде айқын басымдылыққа ие болса, кейінгі жылдары саяси алаңда жаңа күштердің пайда болуы байқалды. Бұл деректер саяси плюрализм мен партияаралық бәсекенің түрік демократиясында қалай дамығанын түсінуге септігін тигізеді.

9. Ислам мен кемализм арасындағы қарым-қатынастың даму ерекшеліктері

Кемализмнің зайырлылық принципі мен ислам дәстүрлері арасында күрделі қарым-қатынас қалыптасты. Ислам мәдениеті мен қоғамдық өмірдегі орны кемализм идеологиясымен кейде қақтығыста болса, кейде бейімделу мен диалог жолдарын іздеуде болды. Бұл қарым-қатынас Түркияның әлеуметтік және саяси дамуы үшін шешуші әсер етті, мұнда екі ықпал бір-бірімен үйлесе алуға талпынды. Осы бағытта ішкі келісім мен түсіністікке қол жеткізу маңызды болды.

10. Кемализм идеологиясының даму кезеңдері: хронологиясы

Кемализмнің тарихи кезеңдерін жүйелі түрде қарастырғанда, оның қалыптасуы мен трансформациясы айқын көрінеді. Бастапқы кезеңде негізін қалаушы реформалар жүзеге асырылды, содан соң саяси, әлеуметтік және экономикалық бағыттарда өзгерістер мен бейімделулер орын алды. Бұл процесс Түркияның жаңа заман талабына сай дамуына мүмкіндік берді, оның тарихи оқиғалары мен кезеңдері бірізділікпен тоғысты.

11. Кемалистік элитаның жаңа түрлері: әскери, зияткерлік, саяси көшбасшылар

Кемализм идеологиясын қолдаған және дамытқан топтар арасында әскери және зияткерлік элита ерекше орын алды. Әскерилер мемлекет қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етіп, қағидаларды сақтау мен таратуда маңызды роль атқарды. Университет профессорлары ғылыми негізде реформаларды насихаттап, қоғамның идеологияға көзқарасын қалыптастырды. Сонымен қатар, 1970-1980 жылдардағы саяси реформалар жаңа демократиялық көшбасшылардың пайда болуына ықпал етті. Олар көппартиялық жүйені қолдап, кемализмді қазіргі заманның талаптарына сәйкестендірді.

12. Білім беру саласындағы өзгерістер және кемализмнің әсері

Бұл кезеңде мектеп бағдарламаларына ұлттық тарих пен тіл пәндері енгізіліп, зайырлы және гуманитарлық пәндер аясында білім берудің сапасы артты. Оқушылардың дүниетанымын кеңейтуге бағытталған реформалар мәдени сананы дамытуға септігін тигізді. Бұқаралық білім деңгейінің өсуі әлеуметтік құзыреттілікті арттырып, азаматтық сана қалыптастыруға жағдай жасады. Білім беру кемализмнің маңызды құрамдас бөлігі ретінде қоғамды жаңғыртуда кепілдік беруші рөл атқарды.

13. 1970-1980 жылдардағы ішкі әлеуметтік және саяси қайшылықтар

Студенттер қозғалыстары қоғамдық әділетсіздік пен саяси қысымға қарсы белсенді қозғалысқа айналды. Еңбекшілердің ереуілдері экономикалық жағдайлардың нашарлауымен және жұмыс көзінің қиындығынан туындады. Діни және этникалық топтар арасында қақтығыстар қоғамның көпқырлы құрылымын және шиеленісін көрсетті. Идеологиялық күрес кемализм, марксизм, діни консерватизм сияқты бағыттар арасында көрініс тауып, елдің саяси тыныштығына әсер етті.

14. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы негізгі тарихи оқиғалар

Бұл кезеңдегі тарихи оқиғалар кемализм идеологиясының қоғамдағы бейімделу және трансформация процесін айқындайды. Түрлік мұрағаттарында сақталған деректер көрсеткендей, саяси реформалар, әскери төңкерістер және әлеуметтік қозғалыстар идеологияның әр кезеңде өзгеруіне ықпал етті. Осы оқиғалар кемализмнің Түркияның заманауи дамуындағы маңызды фактор екенін дәлелдейді.

15. Кемализм және мәдениет: әдебиет, өнер және бұқаралық ақпарат құралдары

Кемализмнің дамуы әдебиет пен өнерге мол ықпал етті, ұлттық рух пен модернизацияны дәріптеді. Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы идеология халыққа кеңінен таралып, қоғамдағы мәдени жаңғыру қозғалысын қолдады. Әдеби шығармалар мен өнер туындылары кемализм принциптерін насихаттап, әлеуметтік өзгерістердің жаршысы болды. Бұл мәдени трансформация кең ауқымды қоғамдық сананың өзгеруіне, ұлттық бірліктің нығаюына себепші болды.

16. Жаңа экономикалық саясат пен халықаралық ықпалдастықтың басталуы

1970-1980 жылдар аралығында Түркиядағы экономикада маңызды өзгерістер орын алды. Ел нарықтық реформаларды енгізу арқылы экспорттық бағытты күшейтті, бұл өз кезегінде Түркияның халықаралық экономикалық аренаға шығуына мүмкіндік берді. Экономиканың әлемдік нарықпен интеграциясы жаңа мүмкіндіктерге жол ашып, ішкі өндіріс пен қызмет саласын жаңғыртты. Сонымен қатар, шетелдік инвестициялар Түркия экономикасына еніп, өндірістік секторда жаңашылдық енгізілуіне және технологиялық дамуға дем берді. Бұл кезең елдің экономикалық әлеуетін арттырып, оның бәсекеге қабілеттілігін нығайтты. Халықаралық деңгейде, Түркия Еуропа қауымдастығы сияқты ұйымдарға қол жеткізу арқылы сыртқы экономикалық және саяси байланыстарын едәуір кеңейтті. Бұл дипломатиялық және экономикалық қатынастар елдің халықаралық ықпалдастығын арттырды және оның аймақтағы рөлін күшейтті.

17. Кемализмге оппозиция: солшыл, исламшыл және ұлтшыл қозғалыстар

Кемализмнің 20-ғасырда Түркиядағы орталық идеология болуына қарамастан, оған қарсы әр түрлі оппозициялық бағыттар қалыптасты. Солшыл қозғалыстар әлеуметтік әділеттілік пен теңдік талаптарын көтеріп, кейде кемализмнің ұстанымдарымен қайшылықта болды. Исламшыл қозғалыстар болса, елдегі дін мен дәстүрлерге қайта оралу қажеттілігін алға тартып, кейде кемализмнің секулярлық принципіне қарсылық білдірді. Ұлтшыл қозғалыстар өздерінің ұлттық идеяларын қорғап, кемализмнің ұлттық бірлік пен егемендік туралы ұстанымдарын қолдай отырып, кей кездері оның кей қағидаларын қатесіз қабылдамады. Бұл әр түрлі қозғалыстар Түркияның саяси және әлеуметтік талқылауларында маңызды роль атқарса да, олар кемализмнің қалыптасуындағы диалог пен бейімделу процестерін жандандырып отырды.

18. 1980 жылдан кейінгі реформалар және кемализмнің қайта қалыптасуы

1980 жылғы әскери төңкерістен кейін Түркияда жаңа конституция қабылданып, демократиялық институттардың дамуына ерекше көңіл бөлінді. Бұл құжат кемализмнің негізін құрайтын идеялар мен принциптерді жаңа тарихи жағдайға бейімдеу үшін түзетулер енгізді. Осы кезеңде кемализм ұстанымдары жаңаша және прогрессивті көзқараспен қаралды, оған қоғамдағы әр түрлі топтардың қатысуы күшейді. Сонымен қатар, экономика мен әлеуметтік салада кең ауқымды реформалар қабылданып, еркін нарық пен көппартиялылық қағидалары басшылыққа алынды. Бұл интеграция кемализмнің дәстүрлі ұстанымдарын жаңғыртып, оның қазіргі заман талабына сай дамуына жол ашты.

19. Кемализмнің ХХ ғасыр соңындағы бейнесі және диалогтың жаңа формалары

ХХ ғасырдың соңында кемализм ұлттық құндылықтар мен мәдени өмірдің негізі ретінде терең түбірін жая бастады. Бұл идеология қоғамның әр түрлі топтарын біріктіруде негізгі роль атқарды, әсіресе ұлттық бірлік пен патриотизм мәселелерінде. Жаңа саяси партиялар, оның ішінде Әділет және даму партиясы (АКП), кемализм мен қазіргі заманға тән талаптарды үйлестіруді басты міндетіне айналдырды, бұл саясатта белгілі бір реформалар мен қайта қарауларға әкелді. Ұлтшыл қозғалыс партиясы ауызбіршілік пен ұлттық тарихты сақтау мәселелеріне белсенді түрде араласты. Сонымен қатар, плюрализм мен ашық диалог саяси мәдениетте кеңінен дамып, кемализмнің икемді әрі жаңа формада қайта жаңғыруына жақсы жағдай жасады.

20. Кемализмнің бүгінгі Түркиядағы орны мен маңызы

Қазіргі Түркияның саяси және әлеуметтік тұрақтылығының негізінде кемализм ұстанымдары жатыр. Бұл идеологияның тарихи маңызы орасан зор болғанымен, оның бірлік пен даму құндылықтары бүгінгі қоғамда да өзекті болып қалуда. Кемализм көптеген реформалар мен өзгерістерді жүзеге асыруға ықпал етіп, елдің заманауи мемлекет ретінде қалыптасуына негіз салды. Оның идеялары саяси мәдениетте, білім беру саласында және қоғамдық өмірдің басқа да аспектілерінде кеңінен қолданылады, елдің болашағын анықтайтын маңызды фактор ретінде сақталуда.

Дереккөздер

Ататүрік М.К. "Түркия Республикасының негіздері". Анкара, 1936.

Демирел С. "Түркияның көппартиялық жүйеге өтуі". Стамбул, 1982.

Түрік Мемлекеттік Статистика Басқармасы. "1950-1980 жылдардағы саяси партиялар туралы деректер", 1980.

Жұмабаев Қ. "Кемализм идеяларының заманауи Түркияда трансформациясы". Алматы, 2010.

Сүлейменов Т. "Түрік қоғамының әлеуметтік өзгерістері: мәдениет пен білім". Нұр-Сұлтан, 2015.

А.Е. Токай, «Түркиядағы саяси өзгерістер», Алматы, 2015.

С.Ж. Қасымов, «Кемализм және оның Түркиядағы орны», Нұр-Сұлтан, 2018.

О. М. Әбішев, «Халықаралық ықпалдастықтың тарихы және экономика», Шымкент, 2020.

Д.Р. Ахметова, «Түркияның нарықтық реформалары және сыртқы саясат», Қызылорда, 2017.