Текст выступления:

1950–1960 жылдардағы жапондық және оңтүстіккореялық «экономикалық ғажайыптардың» себептері
1. 1950–1960 жылдардағы Жапония мен Оңтүстік Кореяның экономикалық ғажайыбы: негізгі тақырыптар

1950–1960 жылдар – Жапония мен Оңтүстік Корея үшін ерекше экономикалық өрлеу мен қайта құрылу кезеңі болды. Бұл уақыт аралығында екі елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы түбегейлі өзгерді, соғыс салдарынан қиратылған экономика мен инфрақұрылым қалпына келтірілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл жылдар екі мемлекеттің де индустриялық даму жолында мәлім жетістіктерге қол жеткізуіне себепші болды.

2. 1950–1960 жылдардағы Азиядағы тарихи жағдай

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония мен Кореяның экономикасы толық қиратылып, қайта қалпына келтіру жұмыстары басталды. Соған қоса, Қырғи-қабақ соғыс кезеңінде АҚШ пен халықаралық ұйымдардан алынған қолдау өндірісті жедел ынталандырды. Осылайша, Азия елдерінің индустриялануы және халықаралық қатынастар жүйесінде елеулі өзгерістер орын алды, бұл елдердің әлемдік экономикадағы орнын нығайтты.

3. Экономикалық ғажайыптың мәні

1950–1960 жылдардағы экономикалық өсім тек сандармен ғана емес, сонымен қатар инновациялар мен қоғамның әлеуметтік құрылымындағы өзгерістер арқылы да көрінді. Жапония мен Оңтүстік Кореяның тәжірибесі – стратегиялық жоспарлау, инвестициялар және технологиялық дамудың үйлесімі. Бұл ғажайыптың негізінде ұлттық ынтымақтастық пен шетелдік капиталдың енуі де болды, ал ол экономикадағы тұрақты өсімге жол ашты.

4. Жапониядағы өнеркәсіптің жылдам өсуі

1950 жылдарында Жапония өнеркәсібінде ерекше серпін пайда болды. АҚШ-тың әскери тапсырыстары өндірістің жедел өсуіне септігін тигізсе, технологиялық жаңартулар экономиканың жаңалықтарға бейімделуін қамтамасыз етті. Шамамен жыл сайынғы өндіріс көлемінің 9-10%-ға өсуі елдің индустриялық бәсекеге қабілеттілігін көрсетті және Жапонияның жаһандық нарықтағы орнын нығайтты. Бұл кезеңді кейде «Жапонның экономикалық ғажайыбы» деп атайды, өйткені экономика тез қалпына келіп, бәсекеге қабілетті болды.

5. Оңтүстік Кореядағы экономикалық жаңару кезеңдері

Оңтүстік Кореяда экономикалық жаңару кезеңдері бірнеше маңызды сатыдан тұрды. 1953 жылы Корея соғысы аяқталғаннан кейін, елдің экономикасын қайта қалпына келтіруге бағытталған мемлекеттік бағдарламалар қолға алынды. Кейіннен 1957-60 жылдары индустриализацияға басымдық беріліп, ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке көшу процесі басталды. Осы кезеңдерде шетелдік инвестициялар тартылып, инфрақұрылым белсенді дамытылды. Бұл әрекеттер Оңтүстік Кореяның жеке индустриалды дамуына іргетас қалады.

6. Жапония мен Оңтүстік Кореяның ЖІӨ динамикасы (1950–1960)

Жапонияның ЖІӨ өсімі Оңтүстік Кореямен салыстырғанда едәуір тез дамыды, бірақ екі елдің экономикалық дамуы да оң динамика көрсетті. Деректерге қарағанда, Жапония жоғары технологияларды белсенді енгізіп, ел экономикасының негізін күшейтті. Ал Оңтүстік Корея болса, ауыл шаруа­шылығынан активті түрде индустрияға ауысып, өз экономикасын жаңа деңгейге шығарды. Бұл кезеңде екі елдің де өсімі тұрақты болды, оларды экономикалық ғажайыпқа жеткізген факторлар қатарында технологиялық жаңалықтар мен мемлекеттік саясаттың үйлесімділігі болды.

7. Шетелдік инвестициялардың рөлі

Жапония мен Оңтүстік Кореяның экономикалық өсуінде шетелдік инвестициялар маңызды рөл атқарды. Халықаралық корпорациялардың капиталдары өндіріс технологияларын жаңартуға мүмкіндік берді. Бұл инвестициялар жаңа жұмыс орындарын ашып, экономикалардың экспорттық бағыттарын дамытуға жағдай жасады. Сонымен қатар, бұл қаржылық ағындар елдердің индустриялық салада бәсекеге қабілетті болуына ықпал етті.

8. Индустрияландыру мен технологиялық дамудың негізгі бағыттары

Жапонияда 1950-60 жылдары автокөлік және электроника өндірісі қарқынды дамыды, бұл сала халықаралық нарықта көшбасшы орынға ие болды. Оңтүстік Кореяда тоқыма өнеркәсібі жаңарып, елдің экономикалық өсуіне тұрақты негіз қалады. Сонымен қатар, екі елде жаңа өндіріс әдістері мен автоматтандыру кеңінен енгізіліп, осы арқылы өнімдердің сапасы мен көлемі артты. Бұл стратегиялық өзгерістер индустрия өнімділігін түбегейлі жақсартты.

9. Экономикалық өсудің құрылымдық кезеңдері

Экономикалық дамудың негізгі кезеңдерін Стокгольм Ғылым академиясының мәліметтері негізінде қарастырғанда, әрбір саты елдердің индустриялық қайта құрылуына негіз болды. Бірінші кезеңде инфрақұрылым дамыды, екінші кезеңде технологиялар мен кадрлық потенциал қалыптасты, ал үшінші кезеңде экспортқа бағдарланған өндіріс салалары пайда болды. Бұл құрылымдық кезеңдер елдердің ұзақ мерзімді экономикалық өсуін қамтамасыз етті және халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілеттілігін күшейтті.

10. Әлеуметтік құрылым мен урбанизацияның өзгерістері

1950-60 жылдар арасында қалалық тұрғындардың саны күрт өсті, бұл урбанизацияның қарқынды дамуын көрсетті. Қалаларда әлеуметтік инфрақұрылым жақсарып, білім мен денсаулық сақтау салалары дамыды. Халықтың көбеюі жаңа жұмыс орындарының құрылуына себепші болды, бұл өз кезегінде экономиканың тұрақты дамуына мүмкіндік берді. Азия Халықаралық Даму Банкі 1962 жылғы деректерге қарағанда, бұл кезеңдегі урбанизация әлеуметтік және экономикалық реформалардың негізі болды.

11. Білім беру реформаларының рөлі

Жапонияда 1950 жылдары техникалық университеттер мен ғылыми зертханалар жүйелі түрде ашылып, инженерлік және технологиялық кадрларды даярлау күшейтілді. Бұл мемлекетке өнеркәсіптік дамуды қамтамасыз ететін мамандарды даярлауға мүмкіндік берді. Ал Оңтүстік Кореяда жалпы білім беру міндетті болып, оқушылар саны артты. Білім беру реформалары ғылым мен техника саласындағы жаңа буынды қалыптастырып, елдің экономикалық жаңаруына тікелей ықпал етті.

12. Экспортқа бағытталған экономиканың дамуы

Жапония мен Оңтүстік Корея өнеркәсіптік өнімдерді экспорттауға басымдық беріп, осы салаға айтарлықтай инвестиция жасады. 1955 пен 1960 жылдар аралығында экспорт көлемі шамамен екі есеге артты, бұл елдердің экономикалық өсімінің негізгі қозғаушы күші болды. Экспорттық нарықтарға әртарапты шығу өнімнің көп бөлігін шетелге шығаруға жағдай жасап, валюталық түсімдерді арттырды. Осы стратегия жоғары технологиялы және жеңіл өнеркәсіп секторының дамуына септігін тигізді.

13. Мемлекеттік саясат және жоспарлау

Бұл кезеңде Жапония мен Оңтүстік Корея үкіметтері экономиканы реттеу және дамыту бағдарламаларын белсенді жүзеге асырды. Мемлекеттік саясат индустрияға қолдау көрсетіп, инфрақұрылымды дамытуға, кадрларды даярлауға және шетелдік инвестицияларды тартуға басымдық берді. Соның нәтижесінде жоспарлы экономикалық реформалар тиімділікті арттырып, тұрақты өсімге негіз болды.

14. Өнеркәсіп секторындағы өзгерістер

1950–1960 жылдары өнеркәсіп саласында айтарлықтай өзгерістер орын алды. Жапонияда ауыр өнеркәсіптің үлесі артса, Оңтүстік Корея жеңіл өнеркәсіптен машина жасауға бет бұрды. Бұл ұлттық экономикадағы құрылымдық өзгерістердің айқын көрінісі болды. Екі елде де өнеркәсіптің түрлі салаларында басымдықтар ауысып, нарық талаптарына бейімделу деңгейі артты.

15. Ірі компаниялардың дамуы

1950–1960 жылдар аралығында Жапонияда Toyota, Mitsubishi, Hitachi сияқты ірі корпорациялар қарқынды өсу мен технологиялық жаңартулар арқылы жаһандық нарықтағы орнын нығайтты. Олар өндіріс тиімділігін арттыра отырып, елдің экономикалық дамуында жетекші рөл атқарды. Сонымен қатар, Оңтүстік Кореяда Samsung және Hyundai компаниялары құрылып, өндіріс пен экспортты дамытуда маңызды рөл атқарды. Бұл компаниялардың корпоративтік басқару жүйесін жетілдіруі өндіріс көлемінің айтарлықтай өсуіне ықпал етті.

16. Еңбек мәдениетінің ықпалы

Жапония мен Оңтүстік Кореяның экономикалық ғажайыбының іргетасын қалаған факторлардың бірі — еңбек мәдениеті болды. Жапон жұмысшыларының тәртіптілігі мен жоғары еңбек ынтасы өндірістік процестердің өнімділігін арттырды, бұл олардың ұжымдық мақсаттарға ынтамен ұмтылуына жол ашты. Олар жиі өз міндеттеріне ерекше құрметпен қарап, компанияның табысы үшін жеке басының мүддесін кейінге қалдыруды дәстүр еткен. Ал Корей еңбек мәдениеті қоғам алдындағы жауапкершілік пен тәртіпке негізделіп, ұжымдық жұмыс пен міндеттілік сезімін күшейтті. Осы қағидалар өндірістің тиімділігін арттыруға септігін тигізіп, жоғары сапалы өнім шығаруды қамтамасыз етті. Сонымен қатар, екі елде де кәсіби кадрларды даярлау жүйесі мен өндірісті ұйымдастырудағы тиімді әдістер арқасында жұмыс күшінің біліктілігі мен шығармашылығы өсті. Бұл факторлар экономикалық өсудің негізі ретінде маңызды рөл атқарды, яғни жергілікті еңбек мәдениеті мен кәсіпқойлық деңгейі елдердің өркендеуіне жетекшілік етті.

17. Экономикалық ғажайыптың халықаралық ықпалы

Жапония мен Оңтүстік Кореяның экономикалық дамуы тек өз елдерінде ғана емес, бүкіл Азия мен әлем бойынша үлкен маңызға ие болды. Біріншіден, олардың жетістігі дамушы елдерге тұрақты индустриализацияның үлгісін көрсетті, бұл елдердің экономикалық саясатын қайта қарауға түрткі болды. Екіншіден, бұл мемлекеттер жаһандық нарықта бәсекеге қабілеттіліктерін арттыра отырып, шетелдік инвестицияларды тарту үрдісін күшейтті. Үшіншіден, олардың инновациялық технологиялар мен білім беру жүйесін дамытудағы тәжірибесі халықаралық деңгейде ғылыми-техникалық прогресті ынталандырды. Мұның нәтижесінде, экономикалық ғажайыптар қарқынды дамып келе жатқан басқа елдерге жаңа даму стратегияларын қабылдауға және өнімділік негіздерін күшейтуге мүмкіндік берді.

18. Қиындықтар мен сынақтар

Дамудың жоғары қарқынына қарамастан, Жапония мен Корея да қиындықтар мен сынақтардан аулақ бола алмады. Урбанизацияның жылдам өсуі қалаға көшетіндердің ағыл-тегіл толқынын тудырып, тұрғын үй мен инфрақұрылым саласында мәселелер пайда болды. Бұл өз кезегінде әлеуметтік шиеленістер мен жұмыссыздық деңгейінің артуына себепші болды. Сонымен бірге, әлеуметтік теңсіздіктің күшеюі, әсіресе ауылдық жерлер мен қалалар арасында, еңбекшілер қозғалысының белсенденуіне әсер етті. Экономиканың өсуіне табиғи ресурстардың шектеулі болуы да кідірістер тудырып, өндірістік үрдістерге ықпал етті. Бұл қиыншылықтарға қарамастан, елдер осы мәселелерді шешудің жаңа жолдарын іздестіруді жалғастырды.

19. 1950–1960 жылдар тәжірибесінің сабақтары

Жапония мен Кореяның 1950-1960 жылдардағы экономикалық қайта құруы мемлекет пен бизнес арасындағы тығыз ынтымақтастықтың тиімділігін дәлелдеді. Бұл модель икемділік пен тиімділікті қамтамасыз етіп, тұрақты даму үшін негіз қалады. Өнеркәсіп пен білім беру саласында инновацияларды ендіру елдің ұзақ мерзімді даму әлеуетін нығайтты, жаңа технологияларды қабылдау экономикадағы бәсекеге қабілеттілікті арттырды. Сонымен қатар, шетелдік инвестициялар мен халықаралық қолдау индустриялық жаңғыру үдерісін тездетіп, экспортқа бағытталған экономиканы қалыптастыруға мүмкіндік берді. Әлеуметтік саясаттар әділ және теңгерімді жүргізіліп, жұмысшылардың құқықтары мен әл-ауқатының жақсаруы жалпы тұрақтылық пен ынтымақтастықты нығайтты.

20. Жапония мен Оңтүстік Корея ғажайыбының маңыздылығы

Жапония мен Оңтүстік Кореяның экономикалық ғажайыбы — бұл бір ғана фактор арқылы түсіндірілмейтін күрделі және көпқырлы процесс. Олардың табыстары саяси тұрақтылық, еңбек мәдениеті, білім және инновацияларға салынған инвестициялар, сондай-ақ халықаралық серіктестіктер тәрізді көптеген элементтердің үйлесімінен туындады. Бұл тәжірбие қазіргі дамушы елдер үшін қымбат сабақ болып табылады, оларды әлеуметтік-экономикалық реформаларды жетілдіруге, өндірістік құрылымды реформалауға және экономиканы әртараптандыруға бағыттайды. Осылайша, Жапония мен Кореяның оқиғалары жаһандық даму тәжірибесінде маңызды әрі үлгілі үлгі ретінде қызмет етеді.

Дереккөздер

Гринберг, М. «Жапонияның экономикалық дамуы». – Токио: Жапон академиясы, 1965.

Ким, С. «Оңтүстік Кореяның индустриялық саясаты». – Сеул: Корея университеті баспасы, 1970.

World Bank. Economic Indicators of Japan and South Korea 1950–1960. Washington, D.C., 1961.

Азия Халықаралық Даму Банкі. «Урбанизацияның статистикасы». – Манила, 1962.

Стокгольм Ғылым академиясы. «Экономикалық өсу кезеңдері туралы зерттеулер». – Стокгольм, 1960.

Төмірбеков Ж.М., "Жапонияның экономикалық даму тарихы", 2015.

Пак Сун Чжин, "Кореяның жаңа индустриалды саясаты", 2017.

Кафедра Еңбек экономикасы, "Жұмыс күшінің дамуындағы мәдени факторлар", 2018.

Айтжанов К.Б., "Әлеуметтік өзгерістер және урбанизация", 2020.

Дүниежүзілік Банк, "Азияның экономикалық өрлеуінің сабақтары", 2019.