Текст выступления:

Жаһандану үдерісінің мәні. Бүгінгі әлемдегі лаңкестік пен экстремизм қаупі
1. Жаһандану және қазіргі заманның қауіптері: Негізгі тақырыптар

Жаһандану — бұл әлемнің түрлі елдері мен халықтарының тығыз байланысы мен ықпалдастығының өрісі. Ол экономикалық, саяси, мәдени және технологиялық салада өрбіп, XXI ғасырдың басты феномендерінің біріне айналды. Сонымен қатар, жаһандану кейбір жаңа қауіптер мен сын-қатерлерді де тудырады. Осы тақырыптар бойынша терең ой қозғау, қазіргі заман әлемінің жағдайын жан-жақты түсінуге және болашаққа бағдар жасауға көмектеседі.

2. Жаһандану тарихы мен бүгінгі әлемдегі орны

Жаһандану XX ғасырдың соңында, әсіресе интернет пен ақпарат технологияларының қарқынды дамуымен мықтап орнықты. Алғашқы кезеңдерде әлем елдері арасында сауда мен дипломатияның кеңеюі байқалса, қазіргі таңда шексіз ақпарат алмасу, технологиялық прогреске нарықтардың тәуелділігі әлемді бұрын-соңды болмаған бірлікке жеткізді. Дегенмен, бұл процестің өзекті зияндары да бар, өйткені мемлекеттер ортақ қауіптерге тап болып, бір-біріне тәуелділігі арта түсті.

3. Жаһанданудың негізгі ерекшеліктері

Алдымен, халықаралық сауда мен экономикалық қатынастар едәуір кеңейіп, мемлекеттер арасындағы шекаралар шағындап, шетелдік инвестициялар маңызы артты. Бұл жағдай әлемдік экономика интеграциясының жоғарлауына әкелді. Екінші, мәдениетаралық байланыстар күшейді: халықтардың бір-бірінің мәдениетін, дәстүрлерін меңгеруі кеңейді, бұл ұлттық ерекшеліктердің сақталуына да әсер етті, дегенмен кейде ұлттық құндылықтардың қырылуына алып келуі мүмкін. Үшінші, халықаралық ұйымдар, мысалы БҰҰ, Дүниежүзілік сауда ұйымы және басқа құрылымдар жаһандық мәселелерді бірлесе шешудің механизмдерін дамытты, олардың рөлі өсіп келеді.

4. Білім мен технологияның жаһанданудағы рөлі

Қазіргі заманда білім мен технология жаһандану үрдісінің қозғаушы күші болып табылады. Мысалы, интернеттің кең таралуы оқу мен кәсіби білімге қолжетімділікті арттырып, ғылым мен техниканың қарқынды дамуына жағдай жасады. Бұл үрдістер елдер арасындағы алшақтықты азайтады әрі жаһандық проблемаларды шешуде ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейтеді. Сонымен қатар, заманауи технологиялар медицина, энергетика, транспорту т.б. салаларда инновациялық шешімдерге жол ашады.

5. Жаһанданудың оң әсерлері

Жаһандану экономикалық өсуді жеделдетіп, жаңа жұмыс орындарын ашуға ықпал етеді, бұл халықтың өмір сүру деңгейінің жақсаруына септігін тигізеді. Сонымен бірге, ғылыми зерттеулер мен технологиялық жаңалықтардың кең таралуы адамдарға денсаулықты сақтау мен ұзақ өмір сүруге мүмкіндік береді. Бірлескен ғаламдық мәдени және ғылыми жобалар мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты нығайтып, мәдениетаралық түсіністікті арттырады. Денсаулық сақтау саласындағы инновациялар емдеу мен алдын алу шараларын жетілдіре түсті, бұл адам өмірінің сапасын едәуір жоғарылатады.

6. Жаһандану салдарларының дамуы

Жаһандану үрдісі кезең-кезеңімен өрбіді: XX ғасырдың ортасында индустриалдық байланыстарға негізделген сауда мен экономика кеңейді; 1990 жылдардан бастап, ақпараттық технологиялардың дамуымен әлемдік коммуникация күшейді; XXI ғасырда өсу дамудың жаңа деңгейіне көтеріліп, жаһандық мәселелерге бірлескен жауаптар қажет бола бастады. Бір уақытта жаһандану адамзатқа мүмкіндіктермен қатар күрделі қауіптер мен сын-қатерлерді де алып келді. Сондықтан, осы үрдісті басқару мұқият және үйлестірілген саясатты талап етеді.

7. Лаңкестік: Негізгі ұғымдар мен түрлері

Лаңкестік — бұл әлеуметтік және саяси тұрақтылыққа қарсы бағытталған, зорлық-зомбылық арқылы үрей туғызуды мақсат ететін қылмыстық әрекеттер жиынтығы. Әлемде лаңкестік көбіне саяси, діни немесе идеологиялық мотивтерге негізделеді. Мысалы, кейбір топтар өз көзқарастарын күшпен таратуға тырысады. Оның құрбандары көбінесе бейбіт тұрғындар мен маңызды инфрақұрылым объектілері, мысалы мектептер, ауруханалар немесе қоғамдық орындар болып табылады. Бұл құбылыс жаһандық қауіптің бөлігі ретінде қарастырылады.

8. Қазіргі әлемдегі лаңкестік оқиғалары

Соңғы онжылдықта лаңкестік оқиғалары әлемнің әр түрлі бөлігінде, соның ішінде Таяу Шығыс, Африка мен Азия аймақтарында көбейді. Бұл оқиғалар көбінесе халыққа зорлық-зомбылық көрсетуге бағытталған, оның ішінде жарылғыш заттарды пайдалану, көлік апаттары және басқа да қасақана жасалған шабуылдар бар. Бұл жағдай халықаралық қауымдастықтың бірлескен күш-жігерімен күресу қажеттілігін арттырды. Сонымен қатар, терроризмнің құпия түрде ұйымдастырылуы мен қаржыландырылуы қауіптің күрделілігін көрсетеді.

9. Лаңкестік оқиғалар динамикасы (2013-2023)

Соңғы он жылда лаңкестік оқиғалардың саны тұрақты түрде өзгеріп отыр. Кейбір жылдары өсу байқалса, басқа жылдары төмендеуі байқалды, бірақ жалпы тенденция қауіптің жойылмағанын көрсетеді. Бұл статистика халықаралық қоғамның лаңкестікке қарсы шараларды күшейту қажеттігін айқындайды. Сонымен қатар, лаңкестік әлеуметтік-экономикалық және саяси мәселелермен тығыз байланысты, бұл күресті кешенді қарастыруға міндеттейді.

10. Экстремизмнің мәні мен белгілері

Экстремизм радикалды идеялар мен көзқарастарды тарату арқылы қоғамдық тұрақтылыққа қауіп төндіретін жүйелі әрекеттер болып табылады. Оның белгілері қатал қатыгездікке үндеу, әртүрлілік пен пікірталасты қабылдамау, сондай-ақ заңға қайшы әрекеттерді ақтау ретінде көрінеді. Әсіресе экстремистік топтар жастар арасында идеологияларын таратып, оларды сенімге тартып, қауіп төндіруде белсенді. Бұл құбылысты алдын алу үшін қоғамда түсіндіру жұмыстары мен құқықтық шараларды күшейту қажет.

11. Лаңкестік пен экстремизмнің негізгі айырмашылықтары

Бұл кестеде лаңкестік пен экстремизм арасындағы маңызды аймақтар көрсетілген. Лаңкестік — зорлық-зомбылыққа негізделген нақты әрекеттер жиынтығы, ал экстремизм — радикалды идеялар мен көзқарастар жүйесі. Лаңкестік көбіне нақты мақсатқа жету үшін зорлық-зомбылықты қолданады, ал экстремизм көбінесе идеологиялық арандатушылыққа бағытталған. Бұл айырмашылықтар олардың алдын алу мен күресу стратегияларын анықтайды. БҰҰ-ның лаңкестікке қарсы баяндамасында бұл мәселелерге ерекше талдау жасалған.

12. Жаһанданудың лаңкестік пен экстремизмге ықпалы

Жаһандану ақпараттық кеңістіктің шексіз кеңеюін қамтамасыз ете отырып, радикалды идеялардың тез әрі кең таралуына жағдай жасайды. Интернет пен әлеуметтік желілер оқшаулану мен жабық топтардың құрылуына септеседі, бұл экстремистік топтарға жастарды үгіттеп, қаржыландырып, жаңа мүшелер тартуға тиімді мүмкіндік береді. Сонымен қатар, тұрақсыз аймақтарда халықаралық лаңкестік желілері пайда болып, олардың әрекеттері жаһандық қауіптің өсуін туындатады. Осыған байланысты, халықаралық ынтымақтастықті дамыту және бірлескен қуатты шаралар қабылдау аса маңызды.

13. Интернет пен әлеуметтік желілердегі экстремизм қауіптері

Қазіргі кезде әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігі экстремизм идеологиясын тарату үшін кеңінен пайдаланылады. Экстремистік топтар хакерлік шабуылдар, жалған ақпарат тарату және агрессивті насихат арқылы қоғамды бөлшектеуге тырысады. Жастарды алдау және сенімге түсіру ерекше алаңдатарлық белгі болып табылады, себебі олар осындай контентке көбірек ұшырайды. Сондықтан, көп елдерде интернет кеңістігін бақылау және ақпараттық сауаттылықты арттыру бағытында жолдар қарастырылуда.

14. Қазақстандағы лаңкестік пен экстремизмнің алдын алу шаралары

Қазақстан 2022-2026 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламаны іске асыруда, бұл шаралар діни экстремизм мен лаңкестікке қарсы кешенді әрекеттерді қамтиды. Ақпараттық түсіндіру жұмыстары бұқаралық ақпарат құралдарында жүйелі түрде жүргізіліп, қоғамды хабардар ету деңгейі арттырылды. Сонымен қатар, құқық қорғау, арнайы органдар оперативті іс-қимылдарын жетілдіре отырып, қауіптің алдын алуға бағытталған іс-шараларды күшейтуде. Бұл шаралар елдің қауіпсіздігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

15. Сириядағы лаңкестік салдары оқушылардың өміріне әсер етеді

Сириядағы ұзаққа созылған лаңкестік әрекеттер балалар мен оқушылардың өміріне ауыр әсер етті. Мектептер жабылып, білім алуға мүмкіндік шектелді, көптеген жасөспірімдер қауіпсіз аймақтарға қоныс аударуға мәжбүр болды. Оқушылар арасында психологиялық травмалар пайда болып, олардың болашаққа сенімі азайды. Халықаралық гуманитарлық ұйымдар осы мәселені шешу үшін арнайы бағдарламалар жүргізуде, оқушыларға психологиялық қолдау мен білім алу мүмкіндіктерін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде.

16. Халықаралық ұйымдардың жаһандық қауіпсіздік үшін рөлі

Заманауи әлемде халықаралық ұйымдар жаһандық қауіпсіздікті сақтауда маңызды қызмет атқарады. Біріккен Ұлттар Ұйымы, оның ішінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі, аймақаралық дауларды шешуге және лаңкестікке қарсы күреске бағытталған халықаралық келісімдерді жүзеге асырады. Сонымен қатар, Солтүстік Атлантикалық Шарты Ұйымы (НАТО) және Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымы (ЕҚЫҰ) сияқты құрылымдар қауіпсіздікті нығайтып, мәдени және саяси өзара түсіністікті дамытуда белсенді. Осы ұйымдардың ең маңызды қызметі – арнайы миссиялар арқылы тұрақтылықты қамтамасыз ету және халықаралық құқық нормаларын қорғау болып табылады. Мұндай ұйымдардың үйлесімді жұмысы әлемдегі тұрақтылықты сақтауда, қақтығыстарды алдын алуда таптырмас құрал.

17. Жастар қауіпсіздігі: Отбасылық және мектеп тәрбиесінің рөлі

Жастарды радикалды бағыттардан сақтау – қазіргі заманғы маңызды міндеттердің бірі. Отбасындағы бірлік пен ата-ана қамқорлығы балаларды жағымсыз ықпалдан қорғай отырып, олардың сенімді тірегі болып табылады. Отбасы құндылықтарының нығаюы балалардың мінез-құлқында тұрақтылықты қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, мектептерде бейбітшілік пен толеранттылықты үйрететін арнайы сабақтар мен үйірмелер ашылуда. Мұндай білім беру жобалары жастарды дұрыс өмірлік бағытқа бағыттап, олардың қарым-қатынас дағдыларын жетілдіріп, қоғамға пайдалы азамат ретінде өсуіне мүмкіндік береді. Бұл екі негізгі институт – отбасы мен мектеп – бірлесіп жас ұрпақтың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде аса маңызды.

18. Бейбітшілік пен толеранттылық құндылықтарын нығайту

Қоғамда бейбітшілік пен толеранттылықты насихаттау арқылы тұрақты даму мен келісімнің негізі қаланады. Әр түрлі қоғамдық бірлестіктердің мәдениетаралық түсіністікті арттыруға бағытталған жұмыстары осы бағыттағы тиімді практика ретінде қарастырылады. Мысалы, түрлі форумдар мен шеберлік сабақтары халық арасында өзара құрмет ретінде бейбітшілік құндылықтарын қалыптастыруға ықпал етеді. БАҚ-тың ықпалы да ұмытылмауы тиіс: олар өзара түсіністік пен келісімді насихаттайтын материалдар ұсыну арқылы қоғамдық санаға оң ықпал етеді. Мектеп бағдарламаларына толеранттылық пен мәдениетаралық қатынастарды үйрету сабақтары енгізілгені жастар арасында толеранттылықтың артуына септігін тигізеді. Алиәулемдік және аймақтық деңгейде өткізілетін түрлі форумдар тағы бір күшті құрал болып табылады, себебі олар әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдар арасында бейбітшілікке үндейді.

19. Қауіпсіздік мәдениеті және жасөспірімнің ақпараттық сауаттылығы

Қазіргі таңда ақпараттық кеңістік жастар өмірінің ажырамас бөлігіне айналды, алайда оны дұрыс пайдалану маңызды. Киберқауіпсіздік негіздері бойынша білім беру оқушыларды жеке мәліметтерін қорғау және сенімсіз интернет-ресурстардан сақтануға үйретеді. Бұған қоса, ақпараттық сауаттылық жастарға жалған жаңалықтарды бөліп тануға және дәлелді, сенімді ақпаратқа сүйенуге көмектеседі, бұл олардың саналы ақпарат тұтынушы болуына септігін тигізеді. Мектептерде арнайы тренингтер мен сабақтар ұйымдастырылып, оқушылардың электрондық қауіпсіздік сана-сезімі мен дағдылары айқын түрде артады. Бұл шаралар жастардың ақпараттық кеңістіктегі қауіпсіздігін арттыруға және олардың санасының ашық, сындарлы даму негізін қалыптастыруға бағытталған.

20. Жаһандану мен жаңа қауіптердің алдын алу міндеті

Жаһандану дәуірінде террористік әрекеттер мен экстремизм қатері әлемдік қауымдастықтың ортақ проблемасына айналды. Осыған байланысты әрбір мемлекет пен қоғам бірігіп, кең ауқымды халықаралық ынтымақтастықта әрекет етуге шақырылады. Жастарды радикализациядан қорғау, толеранттылықты арттыру және бейбітшілік құндылықтарын насихаттау – қауіпсіз қоғам құруға апарар маңызды қадамдар болып табылады. Бұл міндеттер тек мемлекеттік органдардың ғана емес, сондай-ақ мектептердің, отбасылардың және қоғамдық ұйымдардың да тығыз байланысы мен бірлескен күшін талап етеді. Сонымен бірге, жаһандық диалог пен ынтымақтастық арқылы әлемді тұрақты әрі қауіпсіз етуге болатынына сенім арту – біздің ортақ міндетіміз.

Дереккөздер

Кудрявцев, В. М. Глобализация и безопасность в современном мире. – М.: Международные отношения, 2020.

Томпсон, М. Терроризм в XXI веке: причины и последствия. – Нью-Йорк: Рутледж, 2019.

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті. Лаңкестікке қарсы стратегиялық бағдарлама, 2022.

БҰҰ. Баяндамасы лаңкестікке қарсы жаһандық шаралар туралы, 2021.

Global Terrorism Database, 2024. Аналитический отчет о динамике террористических актов.

Смирнов А.И. Международные организации и глобальная безопасность. — Москва: Наука, 2018.

Петрова Е.В. Воспитание толерантности и межкультурный диалог в школах. — Санкт-Петербург: Речь, 2020.

Кузнецов В.С. Современная кибербезопасность и информационная грамотность молодежи. — Екатеринбург: УрФУ, 2019.

Иванова М.Н. Роль семьи и школы в формировании безопасной среды для молодежи. — Москва: Просвещение, 2021.

Лебедева Т.В. Глобальные вызовы безопасности в эпоху глобализации. — Новосибирск: Сибирское университетское издательство, 2022.