Текст выступления:

БҰҰ-ның құрылуы мен қызметі. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы халықаралық мәселелерді шешу жолдары
1. БҰҰ-ның құрылуы мен негізгі тақырыптар

1945 жылы дүниежүзілік тарихта маңызды оқиға болды — БҰҰ (Біріккен Ұлттар Ұйымы) құрылды. Бұл ұйым әлемнің бейбітшілігі мен әділдігін сақтау мақсатында қызмет етеді. Екінші дүниежүзілік соғыстың қиратқаны мен қиындығы адамзатқа әлем елдері бірігіп, жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жаңа форматын табу қажеттігін көрсетті. Сол себепті, БҰҰ құрылуы — дүниежүзілік ынтымақтастықтың, өзара түсіністіктің символы болды. Оның басты миссиясы — қақтығыстарды алдын алу, адам құқықтарын қорғау, дамуды қолдау және халықаралық қауіпсіздікті сақтауды қамтамасыз ету.

2. Халықаралық әлемнің екінші жартысындағы өзгерістер

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем тұрақты бейбітшілік орнатудың қиын сындарынан өтті. Осы кезеңде жаңа қауіп-қатерлер пайда болды: қырғи-қабақ соғыстың шиеленісуі, ядролық қарудың таралуы, колониялардан тәуелсіздік алудың толқыны, жаһандық кедейлік пен экологиялық дағдарыстардың өршуі. БҰҰ осы күрделі жағдайларда әлем елдерін біріктіріп, түрлі гуманитарлық және саяси мәселелерді шешуге ұмтылды. Бұл ұйым қақтығыстарды тежеу, дамушы елдерге көмектесу және халықаралық құқық нормаларын сақтау үшін маңызды рөл атқарды.

3. БҰҰ-ның құрылуындағы маңызды мемлекеттер

БҰҰ-ның тұсауын кесуде әлемнің ірі державалары зор рөл атқарды. АҚШ, Кеңес Одағы, Ұлыбритания, Франция және Қытай сияқты бес мықты ел ұйымның тұрақты мүшелері болып бекітілді. Бұл державалар БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері ретінде бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуде шешуші үн қосып отырды. Сонымен қатар, соғысқа қатысқан басқа да елдердің өкілдері ұйым құрылымын қалыптастыруға белсенді атсалысты. Осылайша, БҰҰ көпұлтты және тең құқылы ұйымға айналды.

4. БҰҰ-ның негізгі органдары

БҰҰ қызметінің негізін бірнеше маңызды орган құрайды. Алдымен, Бас Ассамблея – барлық мүше мемлекеттердің өкілдерінен құралған және кең ауқымды саяси мәселелерді талқылайтын орган. Бұл жерде әр елдің дауысы естіледі, халықаралық ынтымақтастық қалыптасады. Қауіпсіздік Кеңесі — халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке жауапты ең беделді орган, оның тұрақты бес мүшесі бар және олар әлемдік саяси шешімдерге ықпал етеді. Экономикалық және Әлеуметтік Кеңес әлемнің дамуы мен әлеуметтік мәселелерін шешуге бағытталып, әлеуметтің жағдайын жақсарту жобаларын үйлестіреді. Халықаралық сот заңды мәселелерге жауап бере отырып, әділдікті қамтамасыз етеді, ал Хатшылық ұйым жұмысының әкімшілік және техникалық тұстарын реттейді.

5. БҰҰ-ның штаб-пәтері және бөлімшелері

БҰҰ-ның жүрегі саналатын штаб-пәтері Нью-Йорк қаласында орналасқан. Бұл – әлемдік дипломатия мен халықаралық шешімдердің орталығы. Мұнда маңызды келіссөздер мен шешімдер қабылданады, ұйымның негізгі басқару жұмыстары жүргізіледі. Сонымен қатар, Женева, Вена, Найроби қалаларында орналасқан аймақтық бөлімшелер маңызды рөл атқарады. Олар Еуропа мен Африкадағы өзекті мәселелерді шешуге бағытталған жұмыстарды үйлестіреді және аймақтық ынтымақтастықты дамытады. Осы бөлімшелер арқылы БҰҰ жаһандық масштабта тұрақты қызмет етеді.

6. БҰҰ мүшелерінің саны мен маңызды елдердің қатысуы (1945–2023)

1945 жылы БҰҰ құрамына бастапқыда 51 мемлекет енген болатын. Уақыт өте келе мүше елдердің саны күрт өсті, 2023 жылы деректерге сәйкес 193 мемлекет ұйым құрамында бар. Бұл өсім – ең алдымен колониализмнің аяқталуы мен тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасуымен байланысты. Мүшелік санының өсуі БҰҰ-ның ықпалын кеңейтіп, әлемдегі халықаралық қатынастарды реттеудегі жетекші рөлін айқындайды. Ұйым әлемдік қауымдастықтың ең ірі, көпұлтты платформасына айналды.

7. БҰҰ-ның халықаралық қауіпсіздік пен бейбітшілік саласындағы рөлі

Қауіпсіздік Кеңесі қақтығыстарды алдын алу мен шешудің негізгі кепілі саналады. Ол қарусыздандыру мен жанжалдарды тоқтатуға бағытталған шешімдер қабылдайды. Сонымен бірге, БҰҰ ұйымдастыратын бітімгершілік миссиялар әлемнің жанжал аймақтарында бейбітшілік орнатуға арналған маңызды құрал. Миссиялар әскери және азаматтық құрамда жұмыс істеп, дағдарыстарды тұрақтандыруға атсалысады. Санкциялар мен резолюциялар халықаралық нормаларды сақтау мен мемлекеттердің заңды міндеттемелерін орындауын қамтамасыз етеді, бұл әлемдік тәртіпті нығайтады.

8. Әскери және азаматтық бітімгерлік миссиялар саны (1948–2020)

1950 жылдан бастап БҰҰ әскери және азаматтық бітімгершілік миссияларын белсенді ұйымдастырады. Уақыт өте келе олардың саны едәуір өсті, бұл әлем қауымдастығының бейбітшілікке ұмтылысының көрінісі. Бітімгерлік миссиялар күрделі дағдарыстарды шешуде және жанжалдарды тұрақтандыруда тиімді құралға айналды. Осы қызметтер арқылы БҰҰ әлемнің бірқатар аймақтарында тыныштық орнатуға көмектесті. Бұл миссиялар халықаралық қауымдастықтың жауапкершілігін арттырып, ынтымақтастықтың жаңа формаларын көрсетті.

9. Ядролық қаруды таратпау және қарусыздандыру шаралары

Ядролық қаруды таратпау және қарусыздандыру — әлемдік қауіпсіздіктің басты мәселесі. 1968 жылы ядролық қаруды таратпау туралы шарт қабылданды, ол ядролық қаруы бар мемлекеттер арасындағы шиеленістерді төмендетуге бағытталды. Кейіннен 1996 жылы ядролық қарудан толық тыйым салу туралы шарт пайда болды. Бұл келісімдер халықаралық қоғамдастықтың бейбіт өмірге ұмтылысының айқын дәлелі. БҰҰ осы процесстерге белсенді қатысып, ядролық қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуде негізгі арена болып табылады.

10. Адам құқықтарын қорғаудың халықаралық бастамалары

1948 жылы БҰҰ-ның Жалпы Адам Құқықтары Декларациясы қабылданды, бұл адамзат тарихында ең маңызды құжат болып саналады. Ол адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын мойындап, халықаралық стандарттарды орнатты. Сонымен қатар, көптеген елдерде адам құқықтарын қорғау заңдары мен институттары құрылды. Бұл бастамалар халықтардың теңдігін, әділдікті, демократия мен жеке қауіпсіздікті сақтауға бағытталған. БҰҰ адам құқықтарын қорғаудағы маңызды механизмдерді дамытты және түрлі елдердің құқықтық жүйелерін үйлестіруге атсалысты.

11. Әлемдік аштық және кедейлікпен күресудегі бағдарламалар

БҰҰ аштық пен кедейлікке қарсы күресте белсенді роль атқарады. Ол Халықаралық азық-түлік бағдарламасы мен Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасын іске асырады. Бұл бағдарламалар дамушы елдерде аштықты азайтуға, азық-түлік қауіпсіздігін жақсартуға бағытталған. Сонымен қатар, БҰҰ-ның Қауіп-қатерді жеңілдету бағдарламалары кедейлік пен әлеуметтік теңдіктің қамтамасыз етілуіне септігін тигізеді. Ұйым әлемдік дамудың орнықты және әділ бағытын қалыптастыруға атсалысады.

12. Әлемдік кедейлік деңгейінің динамикасы (2000–2020)

2000 жылдан бастап әлемде кедейлік деңгейі едәуір төмендеді. БҰҰ тұрақты даму мақсаттарын жүзеге асыру арқылы осы бағытта үлкен жетістіктерге жетті. 2020 жылға қарай кедейліктің негізгі көрсеткіштері айтарлықтай жақсарды, бұл әлеуметтік саясат пен халықаралық қаржылық көмектің нәтижелігін көрсетеді. Әлемнің кедей халықтары саны азайып, көп адамға білім, денсаулық сақтау және тұрмыстық жағдайлар жақсарды. Бұл үрдіс БҰҰ мен оның серіктестері жүргізген белсенді жұмыстың жемісі.

13. Қоршаған ортаны қорғау және климаттың өзгеруі

1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жер саммиті тұрақты даму принциптерінің негізін қалады. Бұл шара мемлекеттерге қоршаған ортаны сақтау қажеттілігін мойындатты. 1997 жылы Киото хаттамасы климаттың өзгеруіне қарсы күресудің нақты міндеттерін бекітті, оның аясында парниктік газдардың шығарылымы азайтылды. 2015 жылы Париж келісімі климат өзгерісінің теріс әсерін жеңілдетуге бағытталған жаһандық ынтымақтастықты көрсетті. БҰҰ осы бағыттағы саясатты дамытып, мемлекеттер арасындағы серіктестікті нығайтты, қоршаған ортаны қорғауда жауапкершілікті бөлісуді ынталандырды.

14. БҰҰ жүйесіндегі негізгі халықаралық агенттіктер

БҰҰ құрамында көптеген маңызды халықаралық агенттіктер бар. Мысалы, ДДСҰ – денсаулық сақтау саласындағы басты сарапшы және көмекші. ЮНЕСКО білім, ғылым және мәдениетті қолдау бағытында жұмыс істейді. Халықаралық еңбек ұйымы еңбек құқықтарын қорғауға бағытталған стандарттар қабылдайды. Әр агенттік өз саласында халықаралық нормалар мен бағдарламаларды жүзеге асырады, БҰҰ-ның жалпы мақсаттарын орындауға қосады. Бұл агенттіктер жаһандық мәселелерге кешенді шешімдер ұсынуда маңызды рөл атқарады.

15. Халықаралық дағдарыстарды шешу процесі

Халықаралық дағдарыстарды шешу — күрделі әрі көп сатылы процесс. Алдымен, БҰҰ жағдайды мұқият зерттеп, нақты баға береді. Кейін келіссөздер өткізіліп, тараптар арасында диалог орнатылады. Содан соң қауіпсіздік шаралары мен санкцияларды қолдану арқылы шешім қабылданады. Сонымен қатар, бітімгершілік миссиялары мен гуманитарлық көмек ұйымдастырылады. Бұл жүйелі процесс мемлекеттер арасындағы сенімділік пен ынтымақтастықты арттыруға бағытталған, әлемдік тұрақтылық пен бейбітшілік үшін оңтайлы шешімдерді іздейді.

16. Қазақстанның БҰҰ-дағы орны және белсенділігі

1992 жылы Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелікке қабылданып, халықаралық аренада ядролық қарудан бас тарту арқылы өз дербес үлесін қосты. Бұл шешім елдің қауіпсіздік пен бейбітшілікке деген ерекше жауапкершілігін көрсетті. Семей полигонын жабу тәжірибесі әлемдік деңгейде ядролық сынақтарға қарсы тұрудағы маңызды қадам болды, оның әсері жаһандық экология мен адамзаттың денсаулығын қорғауда үлгі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, Қазақстан климаттық келісімдерді қолдап, гуманитарлық және бейбітшілік жобаларға белсенді түрде қатысу арқылы жаһандық мәселелердің шешіміне ықпал етіп келеді. Бұл белсенділік еліміздің халықаралық аренада тұрақты және жауапты мүше ретінде орнығуын дәлелдейді.

17. ХХ ғасырда БҰҰ басымдықтарының өзгеруі

Халықаралық саясаттағы өзгерістерге сәйкес, ХХ ғасырда БҰҰ-ның назарында маңызды бағыттар трансформацияланды. Алғашқы кезенде, әсіресе деколонизация кезеңінде, Ұйым бұрынғы отар елдердің тәуелсіздігіне қолдау көрсетіп, жаңа мемлекеттердің қалыптасуына ерекше жағдай жасады. Бұл – халықаралық құқық пен демократияның дамуына зор үлес болды. Сонымен қатар, БҰҰ-ға жаңа міндеттер жүктелді. Халықаралық терроризмге қарсы күрес, босқындардың құқықтарының қорғалуы және табиғи апаттардың салдарын жою осының айқын мысалы. Бұл жаңалықтар ұйымның қызмет спектрін кеңейтіп, жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі рөлін күшейтті.

18. БҰҰ шеше алған негізгі халықаралық даулар

Біріккен Ұлттар Ұйымы жаһандық деңгейде көптеген күрделі дауларды шешуде маңызды рөл атқарды. Оның ішінде кейбір аса маңызды конфликтілер мен олардың нәтижесінде қабылданған шешімдердің қысқаша сипаттамасы мынадай. Мысалы, Корея соғысы, Суэц дағдарысы және Конго дауы — бұл қақтығыстар БҰҰ тарапынан бейбітшілік миссиялары мен дипломатиялық тәртіппен шешілді. Сонымен қатар, әртүрлі аймақтардағы шиеленістерге қатысты арнайы мәжілістер ұйымдастырылып, уақытылы араласу арқылы соғыстың алдын алу мүмкіндігі туды. Бұл деректер ұйымның әлемдік қауіпсіздікті сақтау және бейбіт шешім табудағы маңызды рөлін нақты көрсетеді.

19. БҰҰ-ға ХХІ ғасырдағы жаңа сын-қатерлер

Бүгінгі таңда бірқатар жаңа қиындықтар мен қауіптер әлемнің тұрақтылығы үшін үлкен сын болып отыр. Осы сын-қатерлерге қарсы күресте Біріккен Ұлттар Ұйымының тиімділігі мен жаңғыруы аса маңызды. Соңғы зерттеулерге сәйкес, Мемлекеттердің 73%-ы Қауіпсіздік Кеңесін реформалауды қажет деп санайды. Бұл көрсеткіш ұйымның қазіргі саяси және әлеуметтік жағдайларға икемделуінің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Реформалар БҰҰ-ның шешім қабылдау процесін жетілдіріп, жаһандық қатынастардың теңдігі мен әділдігін қамтамасыз етуге бағытталған.

20. БҰҰ: Тұрақты бейбітшілік пен даму кепілі

Қорытындылай келе, Біріккен Ұлттар Ұйымы халықаралық ынтымақтастықтың негізі ретінде қызмет етіп, әлемдік қауіпсіздік пен әділеттілікті қамтамасыз етудегі басты рөлді атқарады. Ұйымның тұрақты дамуы әлемнің жастар мен келесі ұрпақтары үшін бейбіт және тұрақты болашақ қалыптастыруға мол мүмкіндік береді. Болашақта да БҰҰ-ның бейбітшілік пен адамзат игілігі жолындағы миссиясы маңызды болып қала береді.

Дереккөздер

Петрова И.В. История Организации Объединенных Наций. М.: Международные отношения, 2019.

Сидоренко А.А. Международное право и безопасность. СПб.: Юридический институт, 2021.

Орлов В.Н. Глобальные проблемы XXI века. М.: Наука, 2020.

Ермекбаев Д.К. Қазақстан және БҰҰ: Тарих пен қазіргі заман. Алматы: Қазақ университеті, 2022.

Қазақстанның сыртқы саясаты және халықаралық қатынастар тарихы. – Алматы, 2018.

БҰҰ ресми деректері және баяндамалары, 2022-2023 жылдар.

Сидоров А.В. "БҰҰ қызметінің заманауи мәселелері". – Мәскеу, 2020.

Жаһандық қауіпсіздік және бейбітшілік сақтау, Халықаралық құқық журналы, 2021.