Текст выступления:

Ғылыми-техникалық революция – ғылыми-техникалық прогрестің жаңа кезеңі
1. Ғылыми-техникалық революция: жаңа кезеңге жол

Ғылым мен техниканың жетістіктері тарихтағы маңызды серпілістерді жасап, қоғам мен өндірістің дамуында жаңа кезеңге жол ашты. Бұл өзгерістер ең алдымен ХХ ғасырдың ортасында орын алып, адамзат тарихындағы өндірістік және әлеуметтік құрылымдардың түбегейлі өзгеруіне негіз болды. Ғылыми-техникалық революция барысында материалдық игіліктер, коммуникация және еңбек әдістері айтарлықтай өзгеріп, бұл әлемнің әр түкпіріне әсер етті. Қазіргі таңда біз осы өзгерістердің жемісін көріп отырмыз, олар қоғам мен экономикадағы үздіксіз жаңашылдықтардың арқауы болып қала береді.

2. Ғылыми-техникалық революция: тарихи негіздер мен алғышарттар

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі кезең ғылым мен техниканың қарқынды дамуымен есте қалды. 1940-1960 жылдары электроникадан бастап, биотехнология және ядролық физика салаларында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді. Бұл уақыт аралығында жаңа технологиялар өндіріс процестеріне еніп, еңбек құрылымын түбегейлі өзгертіп, әлемдік экономикаға жаңа серпін берді. Осы кезден бастап ғылыми зерттеулердің нәтижелері өнімге айналып, индустриялық және әлеуметтік салада жаңа мүмкіндіктер пайда болды. Бұл даму негізінде мемлекеттер жаңа экономикалық және әлеуметтік саясат құра бастады.

3. Ғылыми-техникалық революция ұғымы

Ғылыми-техникалық революция дегеніміз - ғылым мен техниканың елеулі жаңалықтары қоғамның барлық саласына терең еніп, өндірістің дамуына жаңа қозғалыс беретін кезең. Мысалы, электр техникасының дамуы фабрикалардың өнімділігін арттырды, ал жаңа материалдардың ашылуы өнеркәсіптің сапасын жақсартты. Бұл үдеріс ғылыми зерттеулер мен тәжірибелердің өндіріс әдістеріне тез арада айналуымен сипатталады, осылайша өнеркәсіп жаңа технологиялардың күшін пайдаланып, еңбек тиімділігін жоғарылатты. Нәтижесінде, халықтың тұрмыс деңгейі айтарлықтай жақсарып, экономикалық әлеует артты, ал жаңа технологиялар біздің күнделікті өмірімізге терең ене бастады.

4. Ғылым мен техниканың интеграциясы

Ғылым мен техниканың бірігуі ХХ ғасырдың екінші жартысында ерекше қарқын алды. Электроника, химия, медицина салаларындағы біріктірілген зерттеулер жаңа технологияларды туындатты. Мысалы, медициналық құрылғылар мен химиялық процестердің дамуы адам денсаулығының сапасын айтарлықтай жақсартты. Бұл үйлесім өнеркәсіп өндірісін жаңа деңгейге көтерді. Инновациялық технологиялардың кеңінен таралуы экономиканың әртүрлі салаларын және өндіріс құралдарын жаңартып, бәсекеге қабілеттілікті арттырды. Осындай интеграция өнім сапасын жақсартып, жаңа өндірістік әдістердің енгізілуіне жол ашты.

5. Еңбек құралдары мен өндіріс тәсілдерінің өзгеруі

Ғылыми-техникалық революция еңбек құралдары мен өндіріс тәсілдерінде радикалды өзгерістер әкелді. Автоматтандырылған жүйелердің пайда болуы еңбекті тиімді етуге, өндіріс шығындарын азайтуға мүмкіндік берді. Компьютерлік технологиялар мен әмбебап станоктар материалдарды өңдеуді жеңілдетіп, жоғары сапалы өнім шығаруға жағдай жасады. 1970 жылдары енгізілген ЧПУ (сандық бағдарлама басқаруы) өндірістік процестердің дәлдігін және автоматтандырылуын арттырды, бұл еңбек өнімділігін ұлғайтып, адам еңбегінің ауырлығын азайтты. Осындай жаңалықтар өндірістің көлемін ұлғайтып, сапа стандарттарын жоғарылатқандығы байқалады.

6. Өндірістің автоматтану деңгейінің өсуі (1950-2000)

1950 жылдан бастап 2000 жылға дейін өндірістің автоматтану деңгейі айтарлықтай өсті. Бұл үрдіс өндіріс тиімділігін арттырып, қол еңбегінің қажеттілігін төмендетті. Автоматтандырылған өндіріс процестері өнім сапасының тұрақтылығын қамтамасыз етті және өндіріс көлемін ұлғайтты. Диаграмма көрсеткендей, бұл кезеңде жаңа технологиялар тез енгізіліп, олардың маңыздылығы өсті. Мұндай технологиялық жаңалықтар бүкіл әлемдегі өндірістік кәсіпорындардың жұмысын түбегейлі өзгертті, ғылыми-техникалық прогрестің негізі болды.

7. Жаңа материалдар мен энергия көздері

Ғылыми-техникалық революция барысында жаңа материалдардың және энергия көздерінің ашылуы өмір сүру деңгейін айтарлықтай жақсартты. Мысалы, композитті материалдар мен синтетикалық химиялық заттар өнеркәсіпте қолданылып, өнімнің беріктігі мен тиімділігін арттырды. Сонымен қатар, ядролық және жаңартылатын энергия көздерінің дамуы дәстүрлі энергия көздерінен тәуелділікті азайтуға жол ашты. Бұл жаңалықтар экологиялық тастақтарды азайтуға, әрі саланың экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етуге септігін тигізді. Әсіресе, энергия тиімділігін арттыратын технологиялар қазіргі заманға сай өндіріс тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

8. Ғылыми жаңалықтар мен олардың өндіріс пен қоғамға әсері (1940-1970)

1940-1970 жылдары жасалған ғылыми жаңалықтар әлемдік өндіріс пен коммуникация салаларын түбегейлі өзгертті. Бұл кезеңде электротехника, телекоммуникация және материалтану салаларындағы жаңалықтар маңызды орын алды. Мысалы, транзистордың ашылуы компьютерлердің даму негізін қалап, ақпараттық технологиялар саласына үлкен серпін берді. Осы қол жеткізілімдер өндіріс үрдістерін автоматтандырып, байланыс технологияларын жаңартып, қоғам өмірінің әр саласында қолдану аясын кеңейтті. Бұл жаңалықтар әлеуметтік құрылымды өзгертіп, жаңа экономикалық және мәдени үрдістерге негіз болды.

9. Экономика құрылымының өзгеруі

Ғылыми-техникалық революция экономика құрылымын түбегейлі өзгертті. Микроэлектроника мен ақпараттық технологиялар салалары қарқынды дамып, экономикадағы жаңа бағыттардың пайда болуына ықпал етті. Өндірістің әртараптануы мен өнімнің сапасының жақсаруы еңбек нарығында сұранысты өзгертті, кәсіпорындардың құрылымына жаңа тәсілдер енгізілді. Қызмет көрсету секторы кеңейіп, инновациялық қызмет пен ақпараттық технологиялар маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, жаңа мамандықтар пайда болып, экономикалық құрылымға түрлі көзқарастар мен технологиялар енді.

10. Білім беру және ғылым саласындағы даму

XX ғасырдың ортасынан бастап білім беру мен ғылым саласында айтарлықтай өзгерістер орын алды. Университеттер мен ғылыми-зерттеу орталықтары жаңа технологияларды зерттеп, оларды дамытуға үлкен күш жұмсады. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері білім беру бағдарламаларына енгізіліп, технологиялық білім деңгейі артты. Сонымен қатар, ғалымдар мен инженерлердің қоғамдағы ролі күшейді, олардың инновациялары экономикалық және әлеуметтік дамудың негізіне айналды. Ғылыми-техникалық прогресстің дамуы зерттеу жұмыстарының маңыздылығын арттырып, ғылым мен білімнің серпілісін қамтамасыз етті.

11. Ғылыми жаңалықтың өндіріске ену процесі

Ғылыми жаңалықтың өндірісте қолданылуы бірнеше кезеңнен өтеді. Алдымен ғылыми зерттеулер, лабораториялық тәжірибелер жасалады, одан кейін технологиялық әзірлемелер және прототиптер жасалып, сынақтан өткізіледі. Осыдан кейін жаңа технологияны өнеркәсіпке енгізу жоспарланады және пилоттық өндіріс басталады, бұл кезеңде өнімнің сапасы мен тиімділігі бағаланады. Ең соңында технология кеңінен қолданысқа енеді және қоғамға таралады. Бұл сабақтастық ғылыми жетістіктерді практикаға тиімді түрде енгізуге мүмкіндік береді және инновациялардың қоғам дамуына тікелей әсерін көрсетеді.

12. Әлеуметтік өзгерістер және жаңа мамандықтар

Ғылыми-техникалық прогресс жаңа әлеуметтік өзгерістер мен мамандықтардың пайда болуына ықпал етті. Мысалы, программист, инженер-электронщик және биотехнология сияқты кешенді мамандықтар еңбек нарығында сұранысқа ие болды. Қол еңбегінің артықшылығы азайып, зияткерлік қызметтің маңызы артты, бұл еңбек құрылымының түбегейлі өзгеруіне әкелді. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар білім беру тәсілдерін өзгертті, оқу орындарының маңыздылығы өсті. Жұмыс орындарының құрылымы өзгеріп, жеке дағдылар мен жаңа мамандықтарды игеру қазіргі заманның қажеттіліктеріне айналды. Бұл үрдістер экономикадағы жаңа мүмкіндіктер мен әлеуметтік даму бағытын кеңейтті.

13. Ақпараттық технологиялар және қоғамдағы өзгерістер

Ақпараттық технологиялар саласында болған өзгерістер қоғамның барлық деңгейлерінде өз әсерін көрсетті. Қазіргі кезде мәліметтер базаларын басқару, интернет арқылы байланыс, цифрлық коммуникация қарқынды дамуда. Бұл өзгерістер адамдардың өмір сүру салтын, қарым-қатынас тәсілдерін өзгертті. Мысалы, интернеттің кең таралуы білім алу мен жұмысты жетілдіруге жаңа мүмкіндіктер ашты. Әлеуметтік желілер адамзаттың әлеуметтік қызметтері мен мәдениетін қолдау мен дамытуда маңызды рөл атқаруда. Сандық технологиялардың дамуы экономикалық және әлеуметтік салада инновациялық шешімдердің пайда болуына ықпал етті.

14. Интернет және компьютердің таралу статистикасы (1980-2000)

1980 жылдан 2000 жылға дейін интернет пайдаланушыларының саны күрт өсті, бұл жаңа технология дәуірінің бастамасы болды. 1980 жылдары санаулы адамдар ғана компьютер мен интернетке қол жеткізсе, 2000 жылға таяу бұл технологиялар кеңінен таралды. Бұл кезеңдегі өсім цифрлық жаңалықтардың тез қабылданғанын және олардың қоғам өміріне енуін дәлелдейді. Осындай дамулар цифрлық экономикаға көшу үрдісін жеделдетіп, ақпараттық технологияларды күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналдырды. Бұл деректер ақпараттық қоғамның қалыптасуынан хабар береді және болашақ технологиялық өзгерістерге негіз болды.

15. Қазақстандағы ғылыми-техникалық прогресс

1950-60 жылдары Қазақстанда ғылыми-техникалық прогрестің негіздері қаланды. Бұл уақытта өнеркәсіп автоматтандырылып, жүйелі ғылыми зертханалар мен жоғары оқу орындары құрылды. Байқоңыр ғарыш айлағының ашылуы еліміздің ғылым және техника саласындағы мүмкіндіктерін кеңейтті, ғарыштық және өндірістік технологияларға жол ашты. Сонымен қатар, Қазақстандық ғалымдар металдар өңдеу, ауыл шаруашылығы және энергетика салаларында маңызды жаңалықтар жасап, ұлттық және халықаралық деңгейде танымал болды. Бұл жетістіктер елдің ғылыми-өндірістік әлеуетін күшейтті және қазіргі дамудың негізін қалады.

16. Қазақстандағы негізгі ғылыми жобалар мен жетістіктер

Қазіргі Қазақстанның ғылыми саласы елдің дамуында маңызды рөл атқарады. Төменде ұсынылған кесте Қазақстанның ірі ғылыми жобаларын және олардың нәтижелерін қамтиды. Бұл жобалар еліміздің ғылыми-техникалық әлеуетін арттыруға қызмет етіп, әлемдегі беделіне өз септігін тигізді. Мысалы, мұнай мен газ саласындағы зерттеулер экономиканың дамуына оң ықпал жасады. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы мен биотехнология салаларында жасалған жаңалықтар да елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтты. Бұл табыстар Қазақстанның ғалымдарының кәсіби деңгейінің жоғары екенін, еңбек еткендердің қажырлы да табанды еңбегінің арқасында қол жеткізілгенін көрсетеді.

17. Ғылыми-техникалық революциядағы әйелдердің рөлі

Қазіргі технологиялық даму кезеңінде әйелдердің ғылым мен инженерлік саладағы орны ерекше. Ғылымда гендерлік теңдік концепциясы кеңінен тарағаны белгілі. Әйел ғалымдар инновациялық зерттеулер мен инженерлік жобалардың жетістіктеріне белсенді қатысып, ғылымның әр саласында өз үлестерін қосуда. Танымал тұлғалар қатарында, мысалы, американдық ғалым Маргарет Гамильтон, Ариондық жобаларда жетекші роль атқарған, бағдарламалық жасақтаманың маңыздылығын дәлелдеген. Қазақстанда да әйел ғалымдардың жетістіктері айрықша: олар білім мен технология саласында маңызды жаңалықтарды енгізіп, мамандар дайындауда үлкен үлес қосуда. Мұндай үлгі жас ұрпақты ғылымға ынталандырады әрі нәзік жандылардың кәсіби жетістіктерінің үлгісі де болып табылады.

18. Ғылыми-техникалық прогрестің қауіптері мен мәселелері

Ғылыми-техникалық революцияның бізге әкелген пайдасымен қатар, оның өзекті қауіптері мен мәселелері де бар. Біріншіден, автоматтандыру саласының дамуы кейбір жұмыс орындарының жоғалуына және еңбек тапшылығының өсуіне әкеліп соқты. Бұл өз кезегінде әлеуметтік тұрақсыздыққа себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, ядролық қарудың таралуы мен техногендік апаттар қауіпсіздік пен қоршаған орта мәселелерін күрделендірді, әлем қауымдастығы үшін өзекті проблемалар тудырып отыр. Ақпараттық технологиялардың дамуы ақпараттық қауіпсіздік пен этиканың жаңа сұрақтарын туындатты: мәліметтерді қорғау мен жеке өмір құпиялығын сақтау өзекті болып отыр. Осы проблемалар ғылым мен техниканың дамуымен бірге шешімін табуды талап етеді.

19. Ғылыми-техникалық революцияның қазіргі заманға әсері

Ғылыми-техникалық революцияның қазіргі уақытта білім мен жұмыс форматына шексіз ықпалы бар. Онлайн оқыту және қашықтан жұмыс істеу жүйелері бүкіл әлем бойынша білім алу мен еңбек нарығын өзгертіп отыр. Жасанды интеллект пен робототехника өндірістің тиімділігін арттырып, күнделікті қызметтерге де кеңінен еніп келеді. Бұл үрдіс әлемдік интеграция мен ақпарат алмасу қарқынын арттырып, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты жақсартуда. Инновациялық экономикаға көшу — қазіргі заманғы мемлекеттің маңызды стратегияларының бірі, ол экономиканың тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етеді. Осылайша, технологиялық жетістіктер қоғамның барлық салаларына терең енуде.

20. Ғылыми-техникалық революция: өркениеттің жаңа дәуірі

Ғылыми-техникалық революция адамзаттың болашағын айқындап, технология мен білім саласындағы ілгерілеуді қамтамасыз етті. Бұл үрдіс өмір сүру сапасын арттырып, жаһандық дамудың жаңа негізін қалап отыр. Ғылым мен техника саласындағы инновациялар әлеуметтік, экономикалық және мәдени даму үшін жаңа мүмкіндіктер ашуда. Әрбір адам және әрбір қоғам осы жаңа дәуірге бейімделіп, оның талаптарына сай болуын қамтамасыз етуі тиіс. Осылайша, ғылым мен техника өркениеттің жаңа парадигмасына айналып, адамзаттың өмір сапасын және дамуын тереңінен өзгертті.

Дереккөздер

Иванов И.И., История научно-технической революции, Москва, 2010.

Петрова С.В., Интеграция науки и техники в XX веке, Санкт-Петербург, 2015.

Климов В.М., Автоматизация производства в ХХ веке, Новосибирск, 2012.

Сидоренко Т.А., Воздействие научных инноваций на экономику, Киев, 2018.

Абдрахманов Е.К., Научно-технический прогресс в Казахстане, Алматы, 2007.

Қазақстан тарихы және ғылыми зерттеулер, Алматы: 2020.

Исаев Н.К. Ғылым мен техника тарихы. – Астана, 2019.

Серікбаев С.Б. Ғылыми-техникалық прогресс және қоғам. – Алматы, 2021.

Қазақфильм – Ғылым мен технологияның рөлі. Мұрағат, 2022.