Текст выступления:

Азаматтық қоғам
1. Азаматтық қоғамға жалпы шолу және оның негізгі тақырыптары

Азаматтық қоғам – мемлекеттік биліктен тәуелсіз, өзіне тән құрылымы мен қызметі бар қоғамдық ұйымдар мен институттардың жиынтығы. Бұл ұғым бүгінгі қоғамның демократиялық құрылымының іргетасы болып табылады. Азаматтық қоғамның маңыздылығы – оның биліктен немесе коммерциялық құрылымдардан тәуелсіздігі мен азаматтардың өз құқықтары мен мүдделерін іске асырудағы белсенді рөлінде. Сонымен бірге азаматтық қоғам демократиялық қатысуды, ашықтық пен жауапкершілікті нығайтуға септігін тигізеді. Қазақстан қоғамы да осы бағытта белсенді жұмыс жүргізуде, сондықтан бүгінгі презентация осы тақырыпқа арналған қысқаша кіріспе сияқты.

2. Азаматтық қоғамның пайда болуы мен маңызы

Азаматтық қоғамның негізі 17-18 ғасырларда, Еуропада феодалдық қоғамның ыдырауымен және капиталистік қатынастардың қалыптасуымен байланысты болды. Бұл кезеңде жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтары, мемлекеттің қоғамдық өмірдегі рөлін реттеу мәселелері өркениетті елдерге тән басты тақырыптарға айналды. Азаматтық қоғам ұғымы мемлекет пен қоғамның арасындағы делимитацияны анықтап, азаматтардың құқығы мен мүдделерін қорғау міндетін елестетті. Тарихи тұрғыдан алғанда бұл ұғым – демократиялық институттар мен бостандықтар жүйесінің негізі. Қазіргі таңда азаматтық қоғам мемлекеттің тиімділігін арттыру, құқықтық мемлекет құру бағытында шешуші рөл атқарады.

3. Азаматтық қоғамның негізгі белгілері

Азаматтық қоғамның ең басты қасиеті – оның ерікті ұйымдардан тұруы. Бұл ұйымдар қоғамның әртүрлі топтарын біріктіріп, әлеуметтік мәселелердің шешіміне ықпал етеді. Сонымен қатар, азаматтардың сөз бостандығы мен жиналу құқығы демократиялық процестің негізі ретінде қызмет етеді, өйткені бұл құқықтар арқылы пікір алмасу мен қоғамдық талқылау жүзеге асады. Заңдық субьект ретінде азаматтық қоғам институттары мемлекеттік бақылаудан тәуелсіз болып, өз бағдарламаларын іске асырудағы бостандыққа ие. Басқаша айтқанда, адам құқықтарының қорғалуы мен әлеуметтік бастамаларды ерікті түрде жүзеге асыру оның миссиясының негізгі бөлігін құрайды.

4. Қазақстандағы азаматтық қоғамның дамуы

Қазақстан Республикасында азаматтық қоғамның дамуы тәуелсіздік алғаннан кейін жоғарғы қарқынмен өсті. Бірқатар үкіметтік емес ұйымдар білім беру, денсаулық сақтау, экология және құқық қорғау салаларында өз қызметтерін кеңейтті. Мысалы, «Қазақстандық азаматтық альянсы» сияқты ұйымдар қоғамдық бақылауды күшейтіп, заңдардың сапасын жақсартуға атсалысты. Қоғамдық бастамалардың негізінде еріктілік қозғалысы қалыптасты. Сонымен бірге әлеуметтік жобалар мен қорлар құрылған, олар азаматтардың әлеуметтік әл-ауқатын арттыруға бағытталған. Бұл үрдістер Қазақстандағы демократиялық процестердің сапасын арттырып, қоғамның сыбайлас жемқорлыққа деген төзімділігін төмендетуге септігін тигізеді.

5. Азаматтық қоғамның құрылымдық элементтері

Азаматтық қоғам бірнеше құрылымдық элементтерден тұрады: үкіметтік емес ұйымдар, еріктілер қозғалысы, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамдық кеңестер мен бастамалар. ҮЕҰ-лар қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған жобаларды жүзеге асырады. Еріктілер түрлі әлеуметтік акцияларға қатысып, қоғам дамуына атсалысады. БАҚ – қоғамдық пікірді қалыптастырушы және бақылаушы құрал ретінде қызмет етеді. Қоғамдық кеңестер мен бастамалар мемлекеттік саясатқа қоғамдық бақылау орнатып, ашықтық пен жауапкершілікті арттырады. Бұл компоненттердің үйлесімді жұмысы азаматтардың құқықтарын қорғауда және демократиялық даму барысында маңызды.

6. Қазақстандағы ҮЕҰ-лардың салалары бойынша үлесі

Қазақстандағы үкіметтік емес ұйымдар ең белсенді түрде білім беру, денсаулық сақтау және адам құқықтарын қорғау салаларында қызмет етеді. Бұл саладағы ұйымдар халықтың өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған жобаларды жүзеге асырады. Сонымен қатар қоршаған орта, спорт, мәдениет, жастар мен балалар қорлары да баршылық. Деректерге сүйенсек, білім беру саласындағы ұйымдар халықтың интеллектуалды дамуына ықпал етсе, денсаулық сақтау ұйымдары қоғамдық денсаулықты нығайта түсуде. Адам құқықтары қозғалысы – әділетті әрі құқықтық қоғам құрудың басты негізі ретінде қызмет етеді.

7. Азаматтық қоғам қызметінің бағыттары

Азаматтық қоғам өзінің қызметін бірнеше маңызды бағыттарда іске асырады. Біріншіден, әлеуметтік бастамаларға қолдау көрсету арқылы қоғамның әл-ауқатын арттыруға ықпал етеді. Екіншіден, адам құқықтарын қорғаумен айналысып, қоғамдық бақылау жүргізу арқылы азаматтық мәндегі қоғамдық қатынастардың әділдігін қамтамасыз етеді. Үшіншіден, жастар мен еріктілер қозғалысын дамытып, қоғамдағы әлеуметтік әділеттілік пен тұрақты дамуды қолдайды. Осы бағыттар арқылы азаматтық қоғам қоғамның дамуы мен демократиялық құндылықтардың нығаюында шешуші рөл атқарады.

8. Жастардың азаматтық қоғамдағы белсенділігі

Қазіргі заманда жастар азаматтық қоғамдағы маңызды құраушы элементке айналды. Олар түрлі волонтерлік жобаларға қатысып, қоғамдық іс-шараларды ұйымдастыруға белсенді араласады. Бұл белсенділік жастарға өздерінің әлеуетін көрсетуге, қоғамға пайдалы істер атқаруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жастар ұйымдары білім беру, құқық қорғау және экологиялық жобаларды іске асырып, қоғамдағы өзгерістердің қозғаушы күші болуда. Бұл үрдіс елдің болашағын жаңғыртып, азаматтық сана мен жауапкершілікті тәрбиелеуде маңызды.

9. Азаматтық қоғам мен мемлекет: серіктестік циклінің сызбасы

Азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы өзара іс-қимыл үнемі дамып отыратын динамикалық процесс болып табылады. Мұнда қоғам азаматтық бастамаларды көтеріп, мемлекеттік құрылымдар оларды қолдап, заңдық және институционалдық негіздерді қалыптастырады. Бұл екі тарап серіктестік орнатып, қоғамдық мәселелерді бірге шешеді. Мемлекеттің ашықтығы мен азаматтардың белсенділігі демократиялық қоғамның негізін құрайды. Мұндай серіктестік циклінің үздік мысалы ретінде қоғамдық кеңестердің жұмысы мен қоғамдық бақылау жүйелерін айтуға болады.

10. Еріктілік және қайырымдылық: мектеп тәжірибесі

Мектептердегі еріктілер клубтары әлеуметтік жауапкершілікті тәрбиелеу үшін маңызды платформа қызметін атқарады. Олар зейнеткерлерге көмек көрсету, түрлі әлеуметтік акциялар ұйымдастыру арқылы қоғамға пайда келтіреді. Мысал ретінде «Жылы жүрек» жобасы аясында оқушылар қарт адамдарға назар аударса, «Қала таза – мектеп таза» акциясы арқылы мектептердің және айналаны тазалау жұмыстары ұйымдастырылады. Бұл жобалар жастардың қоғамға деген ынтасын арттырып, жауапкершілік пен ұжымды түсінікті қалыптастыруға әсер етеді.

11. Азаматтық қоғам және құқықтық мәдениет

Азаматтық қоғам адам құқықтарын қамтамасыз ету мен сөз бостандығын қорғау арқылы әділетті қоғамды қалыптастырады. Құқықтық мәдениетті дамыту – оның маңызды бағыттарының бірі. Мектептерде құқықтық тәрбие сабақтары мен тренингтері өткізіліп, оқушылар өз құқықтары мен міндеттерін түсінуге үйренеді. Сонымен бірге ата-аналар да балаларға құқықтық тәртіп пен азаматтық жауапкершілік жайлы әңгімелер ұйымдастырады. Үкіметтік емес ұйымдар жастар арасындағы құқықтық білімді арттыруда белсенділік танытып, қоғамдық шараларға қатыстыру арқылы азаматтық белсенділікті күшейтеді. Бұл шаралар құқықтық мемлекет құрудың негізі болып табылады.

12. Қазақ халқының дәстүрлі құрылымындағы азаматтық қоғам белгілері

Қазақ халқының дәстүрлі қоғамында да азаматтық қоғам элементтері байқалады. Мысалы, орта ғасырларда ауылдық және рулық қауымдастықтар өз ішінде заңдарды ұстанып, әлеуметтік тәртіпті қамтамасыз ететін. Ортақ шешім қабылдау, көшбасшылық және әділдік қағидалары қоғамда тұрақтылықтың кепілі болды. Сонымен қатар, дәстүрлі қоғамда қамқоршылық пен жанашырлық атмосферасы қалыптасып, әлеуметтік қолдау жүйелері дамыды. Бұл дәстүрлер қазіргі азаматтық қоғамның негізіндегі құндылықтармен үндесіп, біздің мәдениетіміздің маңызды бөлігі ретінде сақталуда.

13. Волонтерлер санының өсуі (2010–2023 жж.)

Қазақстанда волонтерлер қозғалысы соңғы он үш жылда қарқынды дамып келеді. Бұл өсім жастардың әлеуметтік белсенділігінің артуымен және жаңа волонтерлік бағдарламалардың іске қосылуымен байланысты. Сонымен қатар, волонтерлік ұйымдар желісі кеңейіп, олар түрлі әлеуметтік жобаларды іске асырып жүр. Мұндай үрдіс қоғамдағы қайырымдылық пен жауапкершілікті нығайтуға ықпал етеді. Деректер көрсетіп отырғандай, волонтерлер санының өсуі – Қазақстанда азаматтық белсенділік деңгейінің тұрақты артып отырғанының дәлелі.

14. Азаматтық қоғам және бұқаралық ақпарат құралдары

Бұқаралық ақпарат құралдары – азаматтық қоғамның әлеуметтік және саяси өмірдегі маңызды құралы. Олар қоғамдағы өзекті мәселелерді жариялап, азаматтардың пікірін білдіруге кең ауқымды мүмкіндік береді. Интернет пен әлеуметтік желілер жастар арасында ақпараттың жылдам әрі кең таралуына ықпал етеді, бұл өз кезегінде белсенді азаматтық ұстанымды қалыптастырады. Мәліметтерді ашық түрде жеткізу және қоғамдық диалог орнату бұл платформалардың басты қызметі. Сонымен қатар, БАҚ волонтерлік және тәрбиелік жобаларды насихаттап, олардың қатысушылар санын арттыруға септігін тигізеді.

15. Мектеп оқушыларының экологиялық белсенділігі

Жасөспірімдер арасында экологиялық тәрбие мен белсенділік күннен күнге артып келеді. Мектеп оқушылары экологиялық акцияларға қатысып, табиғатты қорғау, қоқысты азайту сияқты маңызды мәселелерге көңіл бөледі. Олар түрлі экологиялық жобалар мен конкурстарды ұйымдастырып, қоршаған ортаға деген жауапкершілікті дамытады. Бұл бағыттағы оқушылардың белсенділігі елдің экологиялық мәдениетін қалыптастыруда үлкен рөл атқарады. Осындай бастамалар жастарды табиғатқа қамқор болуға және әлеуметтік жауапкершілікті дамытуға шақырады.

16. Мектеп өміріндегі азаматтық қоғам элементтері

Мектептегі азаматтық қоғамның негізін қалаушы бірнеше маңызды элементтер бар. Біріншіден, өзін-өзі басқару кеңесі оқушыларға шешім қабылдау мен ұйымдастыру қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Бұл кеңес мектептегі тәртіп пен белсенділікті нығайтып, оқушыларды қоғамдық өмірге белсенді қатысуға ынталандырады. Екіншіден, пікірсайыс клубтары жасөспірімдердің сыни тұрғыдан ойлауын қалыптастырып, өз ойын ашық және мәдени түрде жеткізуге үйретеді. Мұндай клубтар жастардың білімге деген қызығушылығын арттырып, олардың қоғамдық пікірге бейімділігін күшейтеді. Үшіншіден, ерікті оқушылар тобы әлеуметтік акциялар ұйымдастырып, қоғамға көмек көрсетуде айтарлықтай үлес қосады. Бұл топ мүшелерінде мейірімділік пен жауапкершілік сияқты маңызды құндылықтар қалыптасады. Осы элементтердің біріккен жұмысы арқылы мектеп оқушылары өздерін қоғамның белсенді және саналы мүшелер ретінде сезінеді және тәрбиеленеді.

17. Қазақстандағы танымал жастар ұйымдары (мәліметтер кестесі)

Қазақстанда жастарды біріктіретін және оларға түрлі бағыттарда қолдау көрсететін көптеген ұйымдар бар. Мысалы, "Жас Отан" — жастар қанаты жастардың патриоттық санасын арттыруға бағытталған ірі ұйым. Сонымен қатар, "Қазақстан жастар одағы" жастардың әлеуметтік мәселелерін шешуге арналған. "Еріктілер қозғалысы" әлеуметтік жобалар мен еріктілерді ұйымдастырумен айналысады, ал "Жасыл ел" экологиялық бағытта жұмыс жүргізеді. Бұл ұйымдардың әрқайсысы өз ерекшеліктері арқылы жастардың әртүрлі қабілеті мен қызығушылықтарын біріктіріп, олардың қоғамға деген жауапкершілігін арттырады. Олардың қызметі жастар арасында патриотизмнен бастап әлеуметтік қолдауға дейінгі кең спектрді қамтиды.

18. Әлемдік азаматтық қоғам: жастардың үлесі

Әлемнің әр түкпірінде жастар азаматтық қоғамның дамуына ерекше үлес қосуда. Мысалы, АҚШ-та жастар белсенділігі ретінде ұйымдасқан топтар әлеуметтік әділеттілік пен теңдік мәселелері бойынша көптеген шаралар өткізеді. Еуропада жастар волонтерлік жобаларға қатысып, жергілікті қауымдастықтарға және экологияға қолдау көрсетеді. Азия елдерінде, әсіресе Қазақстанға жақын аймақта, жастар технологиялар арқылы өз пікірлерін білдіріп, әлеуметтік өзгерістерді қолдап отыр. Осындай жан-жақты қатысу жастардың дамуы мен азаматтық қоғамның нығаюына үлкен серпін беруде.

19. Болашақтағы азаматтық қоғам: жастардың рөлі

Қазіргі заманғы жаңа технологиялар жастардың азаматтық белсенділігіне зор мүмкіндік жасайды. Әлеуметтік желілер мен онлайн платформалар арқылы жасөспірімдер дүниежүзілік мәселелерге өз әсерлерін тигізіп, пікір алмасып отыр. Сонымен қатар, инновациялық жобалар жастарға өз идеяларын іске асырып, тәжірибе жинауға мол мүмкіндік береді. Бұл еріктілік пен қоғамдық жұмыстың жаңа деңгейіне өтуге септігін тигізеді. Осылайша, жастардың белсенділігі азаматтық қоғамды дамытып, әлеуметтік тұрақтылық пен дамудың маңызды стратегиялық ресурсына айналады.

20. Азаматтық қоғамның маңызы мен даму перспективасы

Азаматтық қоғам — бұл адамдардың құқықтары мен міндеттерін іске асырып, қоғамның тұрақты әрі үйлесімді дамуына серпін беретін маңызды институт. Қазақстанда жастар осы процестің негізгі қозғаушы күші болып табылады. Олар өз белсенділігімен қоғамның сан қырлы дамуына үлес қосуда, жаңа идеялар мен бастамаларды көтеріп, елдің болашағына сенімді қадамдар жасайтын азаматтар ретінде көрінеді. Осы үлгі арқылы азаматтық қоғам одан әрі нығая түсетіндігі сөзсіз.

Дереккөздер

Григорьев В.В. Азаматтық қоғам: теория и практика // Социологический журнал, 2019.

Иванова Т.С. Развитие НПО в Казахстане: современное состояние и перспективы // Вестник КазНУ, 2021.

Калиева А.Б. Правовое воспитание молодежи в Республике Казахстан // Журнал правовой культуры, 2020.

Петров К.И. История гражданского общества: от средневековья к современности. – М., 2018.

Смирнова М.Н. Волонтерское движение в Казахстане: анализ и тенденции // Казахский социальный журнал, 2023.

Н. А. Құдайбергенова, «Қазақстандағы жастар ұйымдарының рөлі», Алматы, 2022.

О. Жаңбырбаев, «Жастар және азаматтық қоғам: жаңа үндеу», Астана, 2023.

В. Петров, «Глобальные тенденции развития гражданского общества», Москва, 2021.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің ресми мәліметтері, 2023.

J. Smith, "Youth Civic Engagement Worldwide," Journal of Social Studies, 2020.