Текст выступления:

«Отбасы құқығы» түсінігі
1. Отбасы құқығының негіздері мен мазмұны

Отбасы қатынастарының құқықтық негіздері біздің қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды сала болып табылады. Бұл сала отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін айқындап, олардың арасындағы үйлесімді қатынасты қалыптастыруға бағытталған.

2. Отбасы құқығының маңызы мен тарихи дамуы

Қазақстанда отбасы қатынастарының құқықтық реттелуі терең тарихи тамыры бар. Ежелгі дәуірлерде ата-баба дәстүрлері арқылы құрылған отбасы институты, 1998 жылдан кейін заңнамалық түрде бекітіле бастады. 2012 жылы қабылданған «Неке және отбасы туралы» жаңа кодекс қазіргі қоғамның өзгермелі талаптарына сәйкес құқықтық көзқарасты жаңартып, отбасы саласындағы құқықтық жүйені нығайтуға бағытталған.

3. Отбасы құқығының мәні

Отбасы құқығы жеке тұлғалардың арасындағы некеге тұру, ажырасу, баланың құқықтары мен алимент тәртібі сияқты маңызды қатынастарды реттейді. Бұл сала отбасы мүшелері арасындағы құқықтық байланыстарды нығайтып, өзара сыйластық пен тәртіпті қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, отбасы құқығы арқылы қоғамдағы тұрақтылық пен ұрпақ сабақтастығы қамтамасыз етіледі, бұл азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың негізі болып табылады.

4. Отбасы құқығында жиі қолданылатын негізгі ұғымдар

Отбасы құқығында маңызды ұғымдар - неке, ажырасу, алимент, мұрагерлік және қамқоршылық. Мысалы, неке - ер және әйелдің өзара құқықтық келісім негізінде құрылған өмірлік одағы. Алимент дегеніміз — баланы тәрбиелеп-өсіруге бағытталған қаржылық қамтамасыз ету, ол ата-ананың міндеті. Мұрагерлік құқық арқылы отбасы мүшелері мүлікті заңды түрде бөліседі және бұл ұғымдар заңнамалық актілерде нақты айтылған.

5. «Неке және отбасы туралы» кодекстің ерекшеліктері

2012 жылы қабылданған «Неке және отбасы туралы» кодекс отбасы қатынастарын құқықтық тұрғыдан нақты белгілейді. Кодексте некеге тұру, ажырасу тәртібі, отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттері жан-жақты қарастырылған. Алимент төлеу мен баланың құқықтарын қорғау мәселелері де егжей-тегжейлі реттеледі. Сонымен қатар, мұрагерлік және отбасылық шарттар бойынша заң талаптары сақталады, бұл отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғаудың кепілі болып табылады.

6. Отбасы институтының қоғамдағы мәні

Отбасы институты — қоғамның негізгі бірлігі, бала тәрбиесі мен азаматтардың әлеуметтену алаңы. Бұл институтта адамгершілік құндылықтар, тарихи дәстүрлер мен мәдениет ұрпақтан ұрпаққа өтеді. Отбасы қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етіп, балалардың жан-жақты дамуына және құқықтық қорғауына негіз болады. Сонымен қатар, отбасы институты қоғамның моральдық этикасын сақтауда маңызды рөл атқарады.

7. Неке ұғымы мен заңдық сипаттамасы

Неке — ер мен әйелдің өзара келісімі бойынша заңды түрде тіркелетін қатынас. Қазақстанда неке жасына қатысты заң нормалары қатаң сақталады, ең төменгі міндетті жас — 18 жыл. Заң бойынша некенің заңдылығы жақын туыстық қатынастар жоғалуына және тараптардың келісіміне тәуелді болады. Бұл талаптар азаматтардың құқықтары мен отбасының тұрақтылығын қорғауға бағытталған.

8. Отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттері

Отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттері заңмен нақты анықталған. Балалар білім алу, ата-анасы қамқорлығында болу және өз пікірін білдіруге құқылы. Ата-аналар балалардың тәрбиесі мен денсаулығына жауапты. Ерлі-зайыптылар өзара қолдау көрсетіп, отбасының мүліктік байланыстарын реттеуі тиіс. Бұл құқықтар отбасы ішінде үйлесімділік пен тәртіпті нығайтуға септігін тигізеді.

9. Қазақстандағы неке тіркеу статистикасы (2010–2022)

2010 жылдан бастап неке тіркеу саны біртіндеп өсе бастады, алайда 2020 жылы пандемия себебінен уақытша төмендегені байқалды. 2015 жылдан кейін неке саны тұрақты өсіммен сипатталады, бұл Қазақстандағы отбасы құндылықтарының нығаюын көрсетеді. Жалпы, қоғамда отбасылық қатынастардың құқықтық және әлеуметтік маңызы жылдан жылға артып келеді, бұл ел дамуының маңызды факторы.

10. Баланың құқықтары отбасы құқығында

Қазақстан заңнамасында балалар білім алу, ата-анасының қамқорлығында болу құқығын сақтайды. Олар өз ойын ашық білдіруге құқылы, бұл құқық заңмен қорғалуда. Баланың мүддесін қорғау отбасы құқығының басты басымдығы саналады, себебі ол келешек ұрпақтың дені сау және бақытты өмір сүруін қамтамасыз етеді.

11. Ажырасу және оның құқықтық салдары

Ажырасу процесінде ерлі-зайыптылардың мүліктерін бөлу, балалардың тұру орны, алимент төлеу тәртіптері заңмен нақтыланады. Бұл рәсім сот арқылы өтеді, сот әділ және тең шешім қабылдауға ұмтылады. Сонымен бірге, сот отбасылық қатынастардың қайта қалпына келуі мен әділдігін қамтамасыз етеді, бұл процестің барлық кезеңдері мен тәртіптері заңда детальді түрде көрсетілген.

12. Алимент төлеу тәртібі мен құқықтары

Алимент — баланың қажеттіліктерін өтеу үшін ата-анадан міндетті түрде алынатын қаржылық көмек. Ол сот шешімі немесе тараптардың келісімі негізінде белгіленеді. Төлем мөлшері мен мерзімі ҚР заңдарына сәйкес анықталады, алимент төлеуден жалтару заң бұзушылық болып табылады. Алимент баланың құқықтарын қорғап, оның өмір сапасының сақталуына үлес қосады, бұл қоғамдағы әлеуметтік әділеттіліктің маңызды аспектісі.

13. Асырап алу және қамқоршылық институттары

Асырап алу институты баласыз қалған балаларға жаңа отбасы табуға мүмкіндік береді. Қамқоршылық — балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға бағытталған заңды рәсім. Бұл институттар арқылы балалардың толыққанды өсуі мен даму жағдайлары жасалады, олардың әлеуметтік бейімделуі қамтамасыз етіледі. Мұндай қолдау қоғамдағы балаларды қорғау жүйесінің негізін құрайды.

14. Мұрагерлік және отбасы құқығындағы маңызы

Мұрагерлік қатынастар өскен адамның мүлкін отбасы мүшелеріне заң немесе өсиет бойынша беруді реттейді. Бұл құқық саласы отбасы байланыстарын нығайтып, мүліктік қатынастардағы әділеттілікті қамтамасыз етеді. Заңды мұрагерлік – жұбай, балалар және ата-аналар арасындағы негізгі қатынастар жүйесі, ал өсиеттік мұрагерлік жеке адамның еркінде жүзеге асады. Қарама-қайшылықтар сот арқылы шешіліп, отбасы мүшелерінің құқықтары қорғалады.

15. Қазақстандағы отбасылық құндылықтар мен дәстүрлер

Қазақстандық отбасы құндылықтары мен дәстүрлері ғасырлар бойы қалыптасқан, олар жастарға құрмет көрсету, үлкендердің даналығын бағалау, отбасы бірлігін сақтау сияқты қағидаларды қамтиды. Мысалы, қазақтың ұлттық мерекелерінде отбасы мүшелері бір-бірімен тілдесіп, тарих пен мәдениетті ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Бұл құндылықтар қазіргі заманғы құқықтық негіздермен үйлесіп, қоғамның тұрақтылығы мен дамуына үлес қосады.

16. Қазақстан мен шет елдердің отбасы заңдарының салыстырмасы

Қазақстан, Ресей және Франция елдерінің отбасы заңнамалары некеге тұру, ажырасу рәсімдері және алимент төлеу талаптары арқылы салыстырылған кесте назар аударады. Барлық үш елде некеге тұрудың ресми жас шегі 18 жаста белгіленген, бұл жас азаматтардың өз еркімен, құқықтарын түсініп, жауапкершілік ала алатын деңгейде некеге тұруын қамтамасыз етеді. Дегенмен, ажырасу рәсімдері мен алимент төлеу тәртіптері елдердің құқықтық жүйесінің ерекшеліктеріне қарай өзгеріп отырады. Мәселен, Қазақстанда алимент төлеу және баланың құқықтарын қорғау азаматтық және әкімшілік құқық нормалары негізінде реттелсе, Ресей мен Францияда қылмыстық жауапкершілік шаралары қолданысқа еніп, құқық бұзушылықтардың алдын алу күшейтілген. Бұл айырмашылықтар әрбір мемлекеттің мәдени-әлеуметтік және заңдық дәстүрлеріне негізделген, сондықтан салыстыру бізге үздік тәжірибелерді үйренуге және құқықтық жүйелердің қай жерде жетілдірілуі қажет екенін анықтауға мүмкіндік береді.

17. Отбасы құқығын бұзған жағдайда жауапкершілік

Отбасы құқығын бұзу – бұл жай ғана құқықтық мәселе емес, ол отбасының тұрақтылығы мен әрбір мүшенің негізгі құқықтарының бұзылуына әкелетін күрделі әлеуметтік проблема. Мысалы, алимент төлемеу немесе баланың құқықтарын қорғауда кемшілік жасау Қазақстан Республикасы заңнамасы бойынша жауапкерлікке тартылады. Бұл жауаптылық түрлі дәрежеде – әкімшілік, азаматтық немесе қылмыстық сипатта болуы мүмкін, оқиғаға байланысты шаралар қолданылады. Жауапкершіліктің түрлері айыппұл салудан бастап, белгілі бір құқықтардан айыру, тіпті бас бостандығынан айыруға дейін幅стей болуы мүмкін. Мұндай заңдық механизмдер құқық бұзушылықтарды болдырмауға, сондай-ақ отбасы ішіндегі әділдікті сақтауға бағытталған. Сонымен қатар, неке шартын бұзу да заң бойынша қатаң санкцияларға ұшырайды: сот шешімімен қылмыстық немесе азаматтық істер қаралып, күтілетін жауапкершілік қолданылады. Бұл отбасы институтының мызғымастығын қорғау үшін маңызды және қоғамда құқықтық тәртіпті нығайтады.

18. Некеге тұрудың құқықтық процедурасы

Қазақстан Республикасының «Неке және отбасы туралы» кодексінің негізінде некеге тұру процесі бірнеше реттелген кезеңдерден өтеді. Алдымен, неке қиюға ниет білдіру білдірушілер өтініш береді. Бұл қадам рәсімнің ресми бастамасы болып табылады. Келесі кезеңде құжаттар жинақталып, заңды талаптарға сәйкестігі тексеріледі. Егер ешқандай кедергі болмаса, некеге тұру күні тағайындалады. Кейінгі қадам – мемлекеттік тіркеу органы алдында некеге тұру рәсімін өткізу. Осы процесте неке тіркеліп, оларға некенің заңды мәртебесін растайтын құжат беріледі. Бұл рәсім құқықтық қолданыста некенің ғана емес, отбасының да заңды негізін қалыптастырады. Қиындықтар немесе ерекше жағдайлар туындаса, мәселе сот немесе басқа да мемлекеттік органдардың қарауына түсуі мүмкін. Мұндай жүйелі өткен құқықтық процедура некенің заңды әрі әділ негізде жасалуын қамтамасыз етеді.

19. Заманауи қоғамдағы отбасы құқығының рөлі

Отбасы құқығы қазіргі қоғамның табысты әрі үйлесімді дамуының негізі болып табылады. Осы құқықтық сала жеке азаматтар арасындағы теңдік пен әділеттікті қамтамасыз етеді, бұл әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды факторы саналады. Сонымен бірге, құқықтық нормалар адамдарының әлеуметтік жауапкершілігін арттырып, отбасы ішіндегі дауларды заңды негізде шешуге мүмкіндік береді. Мұндай механизмдер адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттеп, сенімді нығайтады, бұл қоғамның дамуына оң әсер етеді. Айрықша көңіл балаларды қорғау және олардың құқықтарының сақталуына бағытталған, себебі біздің болашағымыз – жастардың қолында. Отбасы құндылықтарының тұрақтылығы мен нығаюы әлеуметтік кепілдіктерді арттырып, мемлекеттің жалпы тұрақтылығын қамтамасыз етеді, бұл өз кезегінде ұлттық даму стратегияларының маңызды құрамдас бөлігін құрайды.

20. Отбасы құқығының болашақтағы маңызы

Отбасы құқығы – Қазақстан қоғамының тірегі әрі оның тұрақты дамуының кепілі ретінде ерекше мәнге ие. Заңдардың заманауи талаптарға сай жетілдірілуі отбасы институтының мықты әрі сенімді болуын қамтамасыз етеді. Бұл процесс қоғамдағы бейбітшілік пен әлеуметтік келісімді нығайтып, азаматтардың құқықтары мен міндеттерін сауатты реттеу арқылы біздің еліміздің болашағын жарқын етеді. Сондықтан да, отбасы құқығын қолдау және дамыту – мемлекеттің стратегиялық міндеттерінің бірі болып қала береді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы «Неке және отбасы туралы» Кодексі (2012) — Алматы, 2012.

Қазақстан Республикасының Статистика комитеті. Отбасы мен неке статистикасы, 2010–2022 жылдар.

Г. Әбілдина. Отбасы құқығы және оның әлеуметтік маңызы. Алматы, 2018.

И. Мұхамеджанова. Қазақстандағы отбасы институты: тарих пен қазіргі қоғам. Нұр-Сұлтан, 2020.

Е. Сапарова. Баланың құқықтары: заң және практика. Алматы, 2019.

Қазақстан Республикасының «Неке және отбасы туралы» кодексі. – Алматы: Әділет, 2021.

Отбасы құқығы және әлеуметтік саясат: ғылыми жинақ / Ж.Нұртілеуова. – Нұр-Сұлтан: Қазақ гуманитарлық заң университеті, 2022.

Васильев, В.П. Сравнительное семейное право России и Франции. – Москва: Юрайт, 2019.

Ерғалиева, А.Б. Отбасы құқығының қазіргі жағдайы және дамуы тенденциялары. // Заң және қоғам, 2023, №3.