Текст выступления:

Құқықтық мемлекет
1. Құқықтық мемлекет: негізгі ұғымдар және маңызы

Құқықтық мемлекеттің басты қағидалары мен қоғамдағы орнына шолу жасай отырып, оның қоғам дамуы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі ерекше рөліне назар аударамыз. Құқықтық мемлекет ұғымы — бұл мемлекеттің билігі заңға бағынатын, әділдік пен тәртіпті сақтайтын, азаматтардың құқықтары тең қорғалған мемлекет.

2. Құқықтық мемлекеттің тарихи негіздері

Құқықтық мемлекеттің идеялары ежелгі грек философиясында пайда болды, әсіресе Платон мен Аристотельдің ойларында мемлекет билігінің заңға бағынуы маңызды орын алды. Рим құқықтық жүйесінің дамуы бұл тұжырымды нығайтып, құқықтың жалпыға бірдей күшін көрсетті. Орта ғасырларда Magna Carta сияқты маңызды тарихи құжаттар биліктің шектелуін қамтамасыз етті. XIX-XX ғасырларда көптеген елдерде конституциялық реформалар жүргізіліп, құқықтық мемлекеттің негіздері қазіргі заманғы түрде қалыптасты.

3. Құқықтық мемлекеттің анықтамасы

Құқықтық мемлекет – бұл барлық билік орындары мен азаматтардың әрекеті заң мен құқықтық нормаларға негізделетін мемлекет. Мұнда заңның үстемдігі – негізгі қағида, яғни барлық адамдар, тіпті билік өкілдері де заң алдында тең құқықты. Қоғамдағы қатынастар құқықтық реттеу арқылы, әділеттілік пен тәртіп сақталатын арнайы жүйемен басқарылады. Бұл құқықтық мемлекеттің тұрақты дамуы мен азаматтардың сенімін арттырудың негізі.

4. Құқықтық мемлекеттің негізгі принциптері

Құқықтық мемлекет негізінде бірнеше маңызды принциптер жатыр. Біріншіден, барлық мемлекеттік органдар мен азаматтар заңды қатаң орындауға міндетті, бұл заң үстемдігінің басты негізі. Екіншіден, әрбір адамның жеке және азаматтық құқықтары, соның ішінде бостандықтары, кепілдендірілген және қорғалатын болады. Үшіншіден, биліктің үш тармағы – заң шығарушы, атқарушы және сот – өзінде теңдестіріліп, бір-бірін заң жүзінде шектейді. Төртіншіден, құқықтық теңдік қағидасы бойынша барлық адамдар алдында заң бірдей және әділ қолданылады, бұл қоғамдағы сенімділіктің кепілі болып табылады.

5. Заңның үстемдігі мен қызметі

Заң – қоғамның өмірлік негізі және негізгі норма, ол барлық азаматтар мен мемлекеттік қызметкерлерге ортақ міндет болып табылады. Барлық тұлғалар заңды сақтауға міндетті, себебі құқықтық әділеттік пен тәртіптің негізі заң талаптарының бұзылмауында. Егер заң талаптары бұзылса, тиісті заңдық жаза қолданылып, құқықтық тәртіп пен қоғамның қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі. Осылайша, заң қоғамның тұрақтылығын және жеке азаматтардың құқықтарының қорғалуын қамтамасыз етеді.

6. Азаматтардың құқықтары мен бостандықтары

Әрбір адамның ең негізгі құқықтары – өмір сүру құқығы мен жеке бас бостандығы заңмен қорғалады. Бұл – адамның ең басты құқықтары, оны ешкім бұза алмайды. Сонымен қатар, сөз бостандығы, шығармашылық және білім алу секілді құқықтары адамның тұлғалық және рухани дамуына мүмкіндік туғызады. Құқықтық мемлекетте жеке тұлғаның еркіндігі мен жауапкершілігі тепе-тең қарастырылады, яғни әркім өз әрекеті үшін жауап беруі тиіс және өзінің құқықтарын пайдалана отырып, басқалардың құқықтарын құрметтеуі қажет.

7. Биліктің бөліну принципі

Құқықтық мемлекеттің маңызды ұстанымдарының бірі – биліктің үш тармағына бөлінуі: заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің ерекшеленуі. Әрбір билік тармағы өз өкілеттігін жүзеге асырса да, олардың бір-бірін бақылауы және теңгеруі керек. Бұл жүйе биліктің бір адамға немесе топқа шоғырлануын болдырмайды, қоғамдағы әділеттілік пен теңдікті сақтауға септігін тигізеді. Сонымен бірге, биліктің бөлінуі азаматтардың құқықтарын қорғап, заңның дұрыс әрі әділ орындалуын қамтамасыз етеді.

8. Құқықтық мемлекет пен демократия байланысы

(Бұл слайд мазмұны нақты көрсетілмеген — сөйлеу мәтініне кірістірмедім.)

9. Құқықтық мемлекеттің құрылымдық элементтері

Құқықтық мемлекеттің негізін құрайтын құрылымдық элементтерге заңдардың үстемдігі, биліктің бөлінуі, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының қорғалуы жатады. Бұл құрылымдар құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз етеді және билік тармақтары арасындағы өзара ықпалды көрсетеді, соның нәтижесінде құқықтық тәртіп пен әділеттілік сақталады. Ұлттық құқықтық институттардың деректері бойынша, бұл элементтер құқықтық мемлекеттің дамуын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

10. Әлеуметтік әділеттілік және құқықтық мемлекет

Әлеуметтік әділеттілік – азаматтарға тең құқықтар мен мүмкіндіктер беру, оның ішінде еңбек, білім алу мүмкіндіктерінің қолжетімділігі. Қоғамның әлеуметтік қорғау жүйесі азаматтардың әл-ауқатын арттырып, құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын нығайтады. Сонымен қатар, әділеттілік пен теңдік қағидалары қоғамдағы сенімділікті және қоғамдық қатынастардың гармониясын күшейтеді. Бұл факторлар құқықтық мемлекеттің қоғамдық негізінің беріктігін қамтамасыз етеді.

11. Құқықтық мәдениет пен құқықтық сана

Құқықтық мәдениет дегеніміз – қоғам мүшелерінің заңға деген құрметі мен құқықтарын біліп, оларға сай әрекет ету мінез-құлық нормаларының жиынтығы. Тұлғаның құқықтық сана деңгейі оның заңды дұрыс түсінуі мен өзінің құқықтары мен міндеттерін орындауға дайын болуына әсер етеді. Заң талаптарын ұстану құқықтық мәдениеттің маңызды элементі болып табылады, ол қоғамдағы тәртіп пен әділдіктің негізі. Құқықтық санасы жоғары адамдар заңға құрметпен қарап, оны қорғауға белсенді қатысады, сондықтан құқықтық мемлекеттің негізі болып табылады.

12. Құқықтық және құқықтық емес мемлекеттердің айырмашылықтары

Құқықтық мемлекет пен құқықтық емес мемлекеттің негізгі ерекшеліктері олардың құқықтық тәртіп пен азаматтардың құқықтарын қорғауда айқын көрінеді. Құқықтық мемлекетте азаматтардың құқықтары толық қамтамасыз етіліп, сот тәуелсіздігі сақталады, ал құқықтық емес мемлекетте бұл қағидалар назарға алынбайды. Мұндай айырмашылықтар қоғамның дамуына, тұрақтылығына және әділеттілігіне тікелей әсер етеді. Мектеп оқулықтарындағы «Құқық негіздері» деректеріне сәйкес, құқықтық мемлекеттің күшеюі құқықтық мәдениеттің өсуімен тығыз байланысты.

13. Құқықтық мемлекеттің экономикаға әсері

Құқықтық мемлекетте меншік құқығы толық қорғалады, бұл кәсіпкерлерге инвесторлар мен серіктестер алдында сенімділік пен тұрақтылық береді. Сенімді құқықтық база келісім-шарттардың орындалуын қамтамасыз етіп, әділ салық салу мен экономикалық нормалардың сақталуына кепілдік береді. Бұл жағдай шынайы бәсекелестік ортасын қалыптастырып, экономикалық әділеттілік пен өркендеуді қолдайды, нәтижесінде елдің дамуы нығаяды.

14. Сот жүйесінің тәуелсіздігі

Соттар өз шешімдерін заңға сәйкес, әділ және бейтарап түрде қабылдауы керек. Олар ешкімнің ықпалымен жұмыс жасамауы, тәуелсіз және объективті болуы қажет. Мемлекеттік және жеке тұлғалардың сот ісіне заңсыз араласуы соттың тәуелсіздігіне нұқсан келтіреді. Тәуелсіз сот билігі құқықтық мемлекеттің қалыптасуының және азаматтардың сенімінің басты кепілі болып табылады. Сонымен қатар, сот жүйесінің ашықтығы мен әділдігі қоғамдағы құқықтық тәртіпке деген сенімді нығайтады.

15. Қазақстандағы құқықтық мемлекеттің қалыптасуы

(Бұл слайд мазмұны нақты көрсетілмеген — сөйлеу мәтініне кірістірмедім.)

16. Қазақстан Конституциясы және құқықтық мемлекет

Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылы қабылданып, мемлекеттік құқықтық негізін қалаған маңызды құжат болып табылады. Бұл негізгі заң азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын заңды түрде қорғайды, қоғамдағы қауіпсіздік пен тұрақтылықты нығайтады. Конституция негізінде биліктің бөлінуі – заң шығарушы, атқарушы және сот биліктерінің бір-бірінен тәуелсіз әрі теңгерімді қызмет атқаруы қарастырылған. Осылайша, әрбір билік тармағы өз функцияларын дәл әрі дұрыс атқарып, мемлекеттің құқықтық жүйесі мықтап орнығады. Сонымен қатар, Конституция арқылы құқық үстемдігі қағидалары бекітілген, бұл қоғамдағы тәртіп пен жүйенің кілті саналады. Қазақстанның құқықтық мемлекет тұжырымдамасы осы принциптерге сүйенеді, бұл әлемдік тәжірибеде әділ және ашық қоғам құрудың негізгі шарты ретінде қабылданады.

17. Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының мысалдары

Қазақстанда құқықтық мемлекеттің негізін қалаушы бірнеше институттар бар. Мысалы, Парламент заң шығару қызметін жүзеге асырып, елдің заңдарын қабылдаса, Президент – заңдарды орындауға басшылық етеді және мемлекеттік саясатын айқындайды. Үкімет атқарушы билік ретінде экономикалық және әлеуметтік саясаттың жүзеге асуын қамтамасыз етеді. Сот жүйесі – құқықтық нормалардың орындалуын қадағалап, әділ шешім қабылдайды. Бұл институттар өзара байланысып, құқықтық мемлекеттің тұрақтылық пен даму кепілі болып табылады. Әрбір мекеме өз саласында қызмет атқара отырып, әділеттіліктің, заңдылықтың сақталуына зор үлес қосады.

18. Болашақ ұрпақ үшін құқықтық мәдениеттің маңыздылығы

Болашақ қоғамның негізін қалаушы – жас ұрпақ. Олардың құқықтық білімінің дамуы, әсіресе қоғамдағы тәртіп пен заңдылықты сақтауында үлкен рөл атқарады. Құқықтық мәдениетті қалыптастыру арқылы балалар мен жасөспірімдерді азаматтық жауапкершілікке тәрбиелеу маңызды. Бұл процессте тек заңдарды білу емес, сонымен бірге оларды құрметтеу, азаматтық белсенділікке ұмтылу талап етіледі. Осындай тәрбиемен өскен ұрпақ қоғамның тұрақты әрі дамыған болашағын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, құқықтық сауаттылықтың артуы құқықтық бұзушылықтарды азайтып, бейбіт өмір сүрудің негізін қалайды.

19. Құқықтық мемлекет – тұрақты даму кепілі

Құқықтық мемлекет азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда тиімді құрал болып табылады. Мұндай мемлекетте қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздік жоғары деңгейде сақталады. Әділетті және ашық құқық жүйесі экономикалық және әлеуметтік саланың тұрақтылығын қамтамасыз етіп, халықтың сеніміне негіз болады. Сонымен қатар, мемлекеттік билік органдарының ашықтығы мен есептілігі елдің дамуы үшін маңызды фактор болып табылады. Бұл үрдіс инновациялар мен әлеуметтік прогресті тудырып, еліміздің болашақ ұрпақтарына берік негіз қалайды. Тұрақты дамудың кепілі – құқықтық мемлекеттің мықты болуы.

20. Құқықтық мемлекеттің стратегиялық маңызы

Құқықтық мемлекет – біздің еліміздің әділетті әрі тұрақты дамуының негізгі кепілі. Азаматтардың құқықтық мәдениеті өскен сайын, елде биліктің тепе-теңдігі сақталады және қоғам гүлденеді. Мұндай мемлекеттің негізінде адам құқығы мен заңдылықтың биік деңгейі тұр. Қазақстанның болашағы – азаматтары құқықтарын жақсы білетін, жауапкершілікті сезінетін және әділеттілікке ұмтылатын қоғамда. Сондықтан құқықтық мемлекетті нығайту – стратегиялық мақсаттардың бірі болып табылады, ол еліміздің күш-қуаты мен дамуына сенімді жол ашады.

Дереккөздер

С.Ж. Қанатова. Құқықтық мемлекет теориясы мен практикасы. Алматы, 2020.

Т.Р. Нұрдәулетова. Қазақстанда құқықтық мемлекеттің даму жолдары. Астана, 2021.

Ә.Ж. Байдоллаев. Мемлекетті құқықтық реттеу негіздері. Нұр-Сұлтан, 2019.

Мұхтаров Ж. Заң үстемдігі философиясы. Алматы, 2018.

Ұлттық құқықтық институттардың 2023 жылғы деректері.

Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Нұр-Сұлтан: Элеарна, 1995.

Мемлекеттік құрылым туралы ресми деректер. ҚР Үкіметі ресми сайты, 2023.

Р.Ж. Қабдолова. Құқықтық мемлекет және құқықтық мәдениет. Қазақстан заңнамалық журнал, 2021.

Ю.Н. Крыжановский. Мәжбүрлі құқықтық тәртіп. Мәскеу, 2019.