Текст выступления:

Қылмыстық құқықбұзушылық ұғымы
1. Қылмыстық құқықбұзушылық тақырыбына шолу және негізгі ұғымдар

Қылмыстық құқықбұзушылық - бұл қоғамға зиян келтіретін, заңмен қатаң тыйым салынған әрекеттердің барлық жиынтығы. Бұл ұғымның маңызы зор, себебі ол біздің күнделікті өміріміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін құқықтық тәртіптің негізі болып табылады. Қоғамдағы әрбір адам қауіпсіздікті сезінуі тиіс, сондықтан құқықтар мен міндеттер нақты анықталған.

2. Қылмыстық құқықбұзушылықтың тарихи және құқықтық негіздері

Қылмыстық құқықбұзушылық түсінігі қазақ қоғамында оның ежелгі дәстүрлі әдет-ғұрыптарында да көрініс тауып, зиянды әрекеттерге қарсы күрес жолдары жасалған. Кеңес Одағы кезінде алғаш рет біртұтас Қылмыстық кодекс жасалып, ол қоғамдағы тәртіпті реттеудің негізіне айналды. Тәуелсіз Қазақстан Республикасы құрылғаннан кейін құқығымыз нығайып, өзіміздің ұлттық заңдарымыз қабылданып, олардың құқықтық жүйедегі орны ерекше болып отыр.

3. Қылмыстық құқықбұзушылықтың басты ерекшеліктері

Қылмыстық құқықбұзушылықтың мәні қоғамға зиян келтіретін, заң жүзінде айқын тыйым салынған әрекеттерді сипаттайды. Мұндай әрекеттер адамның кінәсіне негізделіп, оның ниеті мен санасы құқық бұзушылықтың жасалуында маңызды рөл атқарады. Бұл тұрғыда, құқықтық жүйе сот процесінде кінәлі мен кінәсізді анықтап, заң бойынша әділ жауапкершілік қолдануды қамтамасыз етеді.

4. Қылмыстық құқықбұзушылықтың негізгі түрлері

Қылмыстық құқықбұзушылық екі негізгі түрге бөлінеді: қылмыс және қылмыстық теріс қылық. Қылмыс қатарына аса ауыр әрекеттер жатады, мысалы, тонау мен ұрлық сияқты қылмыстар. Ал қылмыстық теріс қылық қоғамдық қауіптілігі төмен, бірақ қоғам тәртібін бұзатын, ұсақ бұзақылықтар сияқты әрекеттер болып табылады. Бұл түрлердің әрқайсысы заңда өз дәрежесіне сай жауапкершілікпен қарастырылады.

5. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіндегі ресми анықтама

Заңның 9-бабы қылмыстық құқықбұзушылықты ресми түрде анықтайды. Бұл бапта құқыққа қайшы келетін, қоғамға қауіпті әрекеттер сипатталады. Нақты осы бөлімде қылмыстық құқықбұзушылықтың заңдағы негізгі анықтамасы беріліп, құқықтық жүйенің түпкі негізі ретінде қызмет етеді. Бұл бап Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінен алынды.

6. Қоғамға қауіптілік — басты белгі

Қоғамға қауіптілік деп құқықбұзушылықтың қоғам мүлкі мен жалпы құндылықтарына зиян келтіру қабілеті түсініледі. Мысалы, мектептен ұялы телефон ұрлау — бұл қоғамдық мүлікке зиян келтірудің айқын мысалы. Қоғамға қауіптілік — қылмыстың негізгі белгісі, себебі ол қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікке тікелей әсер етеді.

7. Қылмыстық жауапкершілік субъектісі

Қылмыстық құқықбұзушылық жасап отырған адам кемінде 16 жаста және психикалық тұрғыдан сау болуы тиіс. Алайда, ауыр қылмыстарда, мысалы зорлау немесе адам өлтіру секілді жағдайларда, жауапкершілік жасы 14-ке төмендетілуі мүмкін. Сонымен қатар, субъектінің психологиялық жағдайы мен іс-әрекеті оның жазалануына ықпал етеді. Сондықтан заңда адамның жауапкершілігі мен қабілеттілігі маңызды талаптар ретінде қаралады.

8. Кінә, оның мәні мен түрлері

Кінә дегеніміз — құқық бұзушының өзінің жасаған әрекетін қабылдауы, оның қасақана немесе абайсызда жасалуындағы психологиялық қатынасы. Қасақана кінә құқық бұзушылықты саналы түрде жасауды білдіреді, ал абайсызда кінә — немқұрайлыдық пен оқиғаның мән-жайын білмеудің нәтижесінде туындайды. Заңда кінәсіз адамға қылмыстық жауапкершілік қолданылмайды, бұл сот пен тергеу процестеріндегі маңызды қағида.

9. Қазақстандағы қылмыстық құқықбұзушылықтың 2023 жылғы статистикасы

2023 жылы Қазақстанда барлығы 373 581 құқықбұзушылық тіркелді, бұл құқық қорғау органдарының жұмысын көрсетеді. Ең көп кездесетін құқық бұзушылықтар — ұрлық пен алаяқтық. Бұл мәліметтер қоғамдағы криминогендік ахуалдың актуалдылығын және құқық қорғау қызметінің маңыздылығын айқын көрсетеді. ҚР Бас прокуратурасының 2023 жылғы деректері бойынша анализіңізді нақтылайды.

10. Қылмыстық құқықбұзушылықтың қоғамға тигізетін салдары

Материалдық және моральдық зиян: Қылмыстық әрекеттер салдарынан адамдар меншігінен айырылып қана қоймай, моральдық түрде де зардап шегеді. Сонымен бірге, қоғам жалпы экономикалық шығынға ұшырайды. Қоғамдық сенім мен тұрақтылыққа әсері: Қылмыстық құқықбұзушылық әлеуметтік сенімнің төмендеуіне және құқықтық мәдениеттің әлсіреуіне әкеледі, бұл өз кезегінде қоғамның тұрақтылығына қауіп төндіреді.

11. Жазалау шаралары және олардың маңызы

Қылмыстық құқықбұзушылыққа қарсы қолданылатын жазалау шаралары — айыппұл салу, қоғамдық жұмыстарға тарту және бас бостандығынан айыру болып табылады. Бұл шаралар құқық бұзушыны қоғамнан қорғайды және заң талаптарын міндетті түрде орындауға зор ықпал етеді. Сонымен қатар, жазалау жеке адамның түзелуіне жағдай жасап, қайта қоғамға пайдалы азамат болып қалуына мүмкіндік береді. Әділ және тиімді жаза қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті сақтауда маңызы зор.

12. Қылмыстың құрамының құрылымы

Қылмыстың құрамына бірнеше негізгі элементтер кіреді. Олар: объект — яғни құқыққа қарсы зиян келтірілетін нәрсе; объективтік жағы — әрекет немесе әрекетсіздік түрінде сыртқы көрінісі; субъект — қылмыс жасаған адам; субъективтік жағы — адамның кінәлілік деңгейі мен психологиялық қатынасы. Осы элементтердің толық болуы қылмыстық жауапкершіліктің негізін қалыптастырады.

13. Қылмыс пен қылмыстық теріс қылықты салыстыру

Кестеде қылмыс пен қылмыстық теріс қылықтың құқықтық ерекшеліктері және оларға тағайындалатын жаза түрлері көрсетілген. Қылмыс — аса қауіпті және ауыр қоғамдық зардаптарға әкелетін әрекет, жазасы қатаң. Қылмыстық теріс қылықтар қоғамдық қауіптілігі төмен немесе орташа деңгейдегі құқық бұзушылықтар болып табылады, жазасының жеңілдеу болуы заңмен белгіленеді. Олар арасындағы басты айырмашылық — қауіптілік деңгейі мен жазалау ауырлығында.

14. Құқық қорғау органдарының қоғамдық тәртіпті қорғаудағы рөлі

Полиция қызметкерлері қылмысты анықтап, жедел тергеуді жүзеге асырып, қоғамдық тәртіпті сақтау бойынша негізгі іс-әрекеттерді атқарады. Прокуратура органында қылмыстардың заңға сәйкестігі бақыланып, қылмыстық іс бойынша мемлекеттік айыптаушы ретінде қызмет атқарылады. Сот жүйесі әділ шешім шығарып, құқық бұзушыларға түпкілікті жазаны тағайындайды және құқықтық нормаларды орнықтырады. Осы органдардың үйлесімді жұмысы құқықтық тәртіпті нығайтып, азаматтардың қауіпсіздігін жоғарылатады.

15. Жасөспірімдер арасындағы қылмыстық құқықбұзушылықтың өзекті мәселелері

Жасөспірімдер арасында қылмыстық құқықбұзушылықтың өсуі қоғамның алаңдатушы факторы болып табылады. Бұл мәселелер кей кезде отбасылық жағдайлардың, әлеуметтік ортадағы проблемалардың және білім беру жүйесіндегі кемшіліктердің нәтижесі ретінде көрінеді. Мұндай құқық бұзушылықтардың алдын алу үшін кешенді профилактикалық іс-шаралар мен құқықтық білім беру маңызды.

16. Қылмыстық құқықбұзушылықтың алдын алу тәсілдері

Қазіргі заманда құқықтық тәртіпті сақтау қоғамның тұрақтылығы мен дамуының негізі болып табылады. Жастар арасында құқықтық білім мен тәрбиенің артуы – қылмыстың алдын алуда шешуші рөл атқарады. Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, құқықтық сауаттылықты арттыру профилактикалық қызметтердің тиімділігін 73% жетілдіреді. Бұл жағдай әсіресе жас ұрпақтың құқықтық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған бағдарламаларды жетілдіруді талап етеді. Психологтар мен заңгерлердің пікірінше, жасөспірімдердің құқықтық білім деңгейін көтеру олардың қоғамдағы белсенді, жауапты азамат болып қалыптасуына септігін тигізеді. Сондықтан құқықтық білім беру және алдын алу әрекеттерін жүйелі түрде ұйымдастыру – қылмыстық құқық бұзушылықтардың санын азайтуға мүмкіндік беретін басты фактор.

17. Қылмыстық құқықбұзушылықты анықтау мен тергеу рәсімдері

Қылмыстық құқықбұзушылықтардың дұрыс және әділ анықталуы құқықтық жүйенің сенімділігін арттырады. Бұл процесс бірқатар кезеңнен тұрады: құқық бұзушылықтың пайда болуы, оны тіркеу, тергеу, дәлелдемелер жинау және іс бойынша шешім қабылдау. Әрбір кезеңде заңда белгіленген рәсімдер мен талаптар сақталуы қажет. Мысалы, тергеу кезеңінде куәлар мен зардап шеккендердің мәліметтері мұқият зерттеледі, бұл әділетті шешім қабылдауға негіз болады. Заңгерлердің пікірі бойынша, бұл рәсімдер қоғамның сенімін арттырып, құқықтық тәртіпті нығайтуға ықпал етеді. Құқық бұзушылықтарды анықтау мен тергеу арқылы құқық қорғау органдары қылмыспен күресте тиімді нәтижелерге жетеді.

18. Қылмыстық құқықбұзушылыққа байланысты өмірлік мысалдар

Қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты мысалдары мектеп оқушылары мен жастарға құқықтық тәртіп пен жауапкершіліктің маңызын түсіндіруде көмекші құрал бола алады. Мысалы, кейбір өңірлерде жасөспірімдердің ұрлыққа немесе алаяқтыққа баратыны туралы оқиғалар көптеп тіркеледі. Бұл жағдайлар олардың отбасы, мектеп ортасы және достарының ықпалымен тығыз байланысты. Толықтай әлеуметтік жағдайларды ескере отырып, психологтар мен педагогтар құқықтық тәрбиеге ерекше көңіл бөлу қажеттігін айтады. Оқиғалардан алынған сабақтар жастардың дұрыс өмірлік таңдау жасауына, қылмысты болдырмауға септігін тигізеді.

19. Жаңа технология мен интернеттің құқықбұзушылыққа ықпалы

Қазіргі технологиялық дәуірде интернет пен жаңа технологиялардың қолданысы күрт артты, ол өзінің қауіптерімен қатар жаңа түрдегі құқықбұзушылықтарды да әкелді. Киберқылмыс, яғни интернет арқылы жасалатын алаяқтық пен деректер ұрлығы соңғы жылдары айтарлықтай өсті, бұл құқық қорғау саласына жаңа әрі күрделі міндеттер жүктейді. Сонымен қатар жеке мәліметтерді заңсыз пайдалану мен жалған аккаунттар арқылы жасалатын алаяқтық құқықбұзушылықтың жиі кездесетін түрлеріне айналды. Қазақстан ақпараттық қауіпсіздік туралы заңдарды қабылдап, бұл бағыттардағы мәселелерді шешуге белсене кірісіп отыр. Бұл құқықтық базаның дамуы мен құқық қорғау органдарының бұл саладағы тәжірибелерін жетілдіруге мүмкіндік береді.

20. Қылмыстық құқықбұзушылық ұғымын терең түсінудің маңызы

Қылмыстық құқықбұзушылықты жан-жақты түсіну жастардың өз құқықтары мен міндеттерін дұрыс қабылдауына жол ашады. Бұл өз кезегінде құқықтық жауапкершіліктің артуына және қоғамдағы жалпы құқықтық тәртіп пен қауіпсіздіктің нығаюына ықпал етеді. Әрбір азамат өз қызметінде құқықтық мәдениетті арттыруға және құқық бұзушылықтардың алдын алуда белсенділік танытуы керек. Үлкеннен кішіге дейінгі тәрбие мен білім беру жүйесінде бұл мәселе басты назарда болуы тиіс, себебі тұрақты даму мен бейбіт өмір осының негізінде құрылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. — Алматы: Әділет, 2023.

ҚР Бас прокуратурасының 2023 жылғы ресми статистикасы, Алматы, 2024.

Рахметов, Қ. Заң және қоғам: құқықтық мәдениеттің негіздері. — Алматы: Құқық, 2022.

Әл-Мұхаммед, А. Қылмыстық құқық теориясы және тәжірибесі. — Нұр-Сұлтан: Юридика, 2021.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі. Қылмыстық құқықбұзушылық статистикасы, 2023.

Нұрғалиев С.А. Қылмыстық процестің теориясы мен практикасы. Алматы, 2021.

Бақытжанова Г.Қ. Қарсы әлеуметтік мінез-құлық және құқықтық тәрбие. Астана, 2022.

Қазақстан Республикасының ақпараттық қауіпсіздік туралы Заңы, 2020.