Текст выступления:

Басқа да жемқорлық құқықбұзушылықтар
1. Жемқорлық құқықбұзушылықтардың жалпы сипаты және негізгі тақырыптар

Жемқорлық — бұл мемлекеттік немесе қоғамдық лауазымдағы адамдардың өз өкілеттіктерін заңсыз пайдаланып, жеке пайда табуға тырысу құбылысы. Ол қоғамдағы әділеттілікті бұзып, құқықтық нормалардың сақтауына қауіп төндіреді. Жемқорлықтың зияны тек заң бұзушылықпен шектелмей, әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық дамуға кері әсер етеді. Осы спикерлік баяндама арқылы жемқорлықтың құқықтық сипатын, оның шығу негіздерін және қоғамдағы түрлі аспектілерін жан-жақты талдап өтеміз.

2. Жемқорлықтың шығу себептері мен тарихи алғышарттары

Жемқорлықтың тарихы өте бай және күрделі. Негізінен оның пайда болуына экономикалық теңсіздік пен құқықтық реттеудің әлсіздігі себепші болады. Мысалы, Совет Одағы кезеңінде Қазақстанда адам таныстыққа негізделген парақорлық жүйелері қалыптасқан. Тарихи көзқараспен алғанда, парақорлыққа қарсы заңдар алғаш рет б.з.д. Қытайда енгізілсе, Батыста — XVI ғасырдағы Англияда көрінеді. Қазақстанда жемқорлыққа қарсы нақты мемлекеттік саясат 1997 жылдан бастап жүзеге аса бастады, бұл өз кезегінде қоғамдағы жемқорлықты азайтуға бағытталған шешімдердің негізі болды.

3. Жемқорлық құқықбұзушылық ұғымы мен негізгі түрлері

Жемқорлық құқықбұзушылық дегеніміз — лауазымды тұлғалардың өз қызметінде жеке пайда алу мақсатында заңсыз іс-әрекеттер жасауын білдіреді. Бұл қоғамдағы әділеттілік пен заңдылық принциптерін бұзып, қауіп төндіреді. Оның негізгі түрлеріне пара алу және беру, қызметтік жалғандық, сеніп тапсырылған мүлікті иемдену, сондай-ақ өкілеттікті асыра пайдалану жатады. Әрбір осы заң бұзушылық түрі өзіне тән құқықтық анықтамаларға ие болып, құқықтық жауапкершілікке тартылады, бұл қоғамның жемқорлыққа төзбеушілігін көрсетеді.

4. Пара алу мен пара берудің айырмашылығын көрсету

Пара алу дегеніміз — лауазымды тұлғаның өз қызметінде ақша, зат немесе қызмет түрінде сыйақы алу әрекеті болып табылады. Бұл оның адал қызмет көрсетуін мүмкін етпей, объективтілік пен әділеттілікке нұқсан келтіреді. Ал пара беру — азаматтар немесе ұйымдар заңсыз артықшылыққа қол жеткізу мақсатымен лауазымды тұлғаға сыйақы ұсынуы. Екі әрекет те заң нормаларын бұзып, қылмыстық жазалауға тартылады, себебі олар мемлекеттік қызметтің адалдығына нұқсан тигізеді және қоғамның сеніміне кері әсер етеді.

5. Қызметтік өкілеттікті теріс пайдаланудың нақты мысалдары

Қазіргі жағдайда қызметтік өкілеттікті дұрыс пайдалану маңызды. Алайда, жиі кездесетін мысалдардың бірі — мемлекеттік тендерлерді туыстары мен таныстарының компанияларына беру, бұл адал бәсекелестікті жоюға әкеледі. Сонымен қатар, кейбір шенеуніктер жеке тапсырыстар арқылы заңсыз пайда тауып, өз мүддесін көздейді. Сонымен қатар, салық және бақылау органдары кейбір ұйымдарға заңсыз жеңілдіктер беріп, мемлекеттік бюджет кірісіне зиян келтіреді. Барлық бұл әрекеттер еліміздің заңнамасына сәйкес қатаң қылмыстық жауапкершілікке алып келеді.

6. Жауапкершілік және жазалау шаралары

Жемқорлық құқықбұзушылықтары үшін қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. Айыпталушылар сот үкімі бойынша бас бостандығынан айрылуы мүмкін, сондай-ақ айыппұл төлеуі тиіс. Басқа да әкімшілік шаралар ретінде лауазымнан босату немесе мемлекеттік қызметке қайта кіруге тыйым салу қолданылады. Қылмыстық жауапкершілікке тартылған тұлғалардың арасында мемлекеттік қызметкерлердің көп болуы мәселенің ауқымдылығын көрсетеді және жемқорлықпен күрестің маңыздылығын арттырады.

7. Қазақстандағы жемқорлықтың таралу динамикасы (2019-2023 ж.)

Қазақстандағы жемқорлық оқиғаларының көпшілігі Алматы, Астана және Түркістан облыстарында шоғырланған. Статистикаға қарағанда, жемқорлық істерінің жалпы саны 2019 жылдан бастап тұрақты түрде азаюда. Бұл жемқорлыққа қарсы қабылданған шаралардың тиімділігінің көрінісі. Десе де, кейбір аймақтарда жемқорлық деңгейі әлі де жоғары деңгейде қалып отыр, бұл күрделі мәселенің толық шешілмегенін аңғартады.

8. Жемқорлықтың білім беру саласына тигізетін әсері

Білім беру саласындағы жемқорлық қоғамдағы әділеттілікке сенімнің төмендеуіне әкеледі. Мысалы, емтихан кезінде пара беру мен бағаларды заңсыз көтеру білім сапасының нашарлауына әсер етеді. 2022 жылғы білім министрлігінің деректері бойынша, бұл саладағы жемқорлық істерінің 60%-ы парақорлықпен байланысты. Мұның өзі білім жүйесінің құрылысына, жастардың болашағына кері ықпалын тигізеді.

9. Денсаулық сақтау жүйесіндегі жемқорлық көріністері

Денсаулық сақтау саласында жемқорлық түрлі формада байқалады. Мысалы, кейбір науқастарға сапалы қызмет көрсету үшін қосымша пара талап етіледі, бұл медициналық көмектің қолжетімділігін төмендетеді. Сонымен қатар, дәрі-дәрмек пен медициналық жабдықтардың сатып алынуы кезінде де пара байланыстары орын алады. Мұндай жемқорлық қызмет сапасына зиян келтіріп, адамдардың денсаулығына тікелей қауіп төндіреді.

10. ҚР Қылмыстық кодексіндегі жемқорлыққа қатысты баптар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде жемқорлыққа қатысты бірнеше бап қарастырылған. Олар пара алу және беру, қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану, сеніп тапсырылған мүлікті иемдену сияқты құқықбұзушылықтарды қамтиды. Бұл баптар бойынша қатаң жазалау шаралары белгіленген — айыппұлдан бастап бас бостандығынан айыруға дейін. Осындай заңдық базаның болуы жемқорлыққа қарсы тиімді күрес жүргізуге мүмкіндік береді.

11. Жемқорлықтың ұлттық экономикаға әсері

Жемқорлықтың экономикаға тигізетін әсері терең әрі кең ауқымды. Ол мемлекеттік бюджеттің тиімсіз жұмсалуына әкеліп соғады, осылайша маңызды инфрақұрылымдық және әлеуметтік жобалар қаржыландырылмай қалады. Сонымен қатар, инвестиция деңгейінің төмендеуі мен бизнес ортадағы сенімнің азаюы нарықтағы бәсекелестікті әлсіретіп, кәсіпкерлік климатты нашарлатады. Туризм саласындағы жемқорлық елдің халықаралық имиджіне кері әсер етіп, экономикалық өсуді тежейді.

12. Күнделікті өмірдегі жемқорлық мысалдары мен салдары

Күнделікті өмірде жемқорлықтың көптеген мысалдары кездеседі. Мысалы, тұрғын үй кезегін бұрмалау, азаматтардың құжаттарын заңсыз ресімдеу немесе мектептерде ата-аналардан қосымша төлемдер жинау сынды жағдайлар қоғамда әділеттілікке деген сенімнің төмендеуіне әкеледі. Бұл қылмыстың салдары қоғамдағы әлеуметтік шиеленісті күшейтіп, қоғамдық институттардың жұмысына нұқсан келтіреді.

13. Жасөспірімдер арасында жемқорлыққа қатысты пікірлер

2019-2023 жылдар арасында жасөспірімдер арасындағы жемқорлыққа қатысты хабардарлық біртіндеп өсіп келеді. Зерттеулер көрсеткендей, жасөспірімдердің көпшілігі жемқорлыққа қарсы болғанымен, практикада оған тап болу оларға түбегейлі арнағандық пен әрекет ету қабілетін талап етеді. Бұл жағдай үкімет пен білім беру жүйесіне жемқорлыққа қарсы тәрбиені күшейту қажеттігін көрсетеді.

14. Жемқорлыққа қарсы заңнамалық жаңалықтар (2015 жылдан бастап)

2015 жылдан бастап Қазақстанда жемқорлыққа қарсы заңнамалық өзгерістер енгізілді. Пара алу мен берудің минималды сомасы жойылып, барлық деңгейлердегі заң бұзушылықтар қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Қоғамдық белсенділікті арттыру мақсатында жемқорлық фактілерін хабарлаған азаматтарға материалдық көтермелеу енгізілді. 2020 жылы мемлекеттік сатып алу жүйесіне цифрлық бақылау енгізіліп, ашықтық пен есеп берушілік артты. Бұл түзетулер құқық қорғау механизмдерін күшейтіп, жемқорлықтың алдын алу саласында маңызды қадам болды.

15. Жемқорлық фактісі бойынша әрекет ету қадамдары

Жемқорлыққа қатысты факті анықталған кезде құқық қорғау органдары кешенді рәсімдерді орындайды. Бірінші қадам – хабарландыру және жағдайды тіркеу. Одан кейін тергеу басталып, деректер дәлелденеді. Тергеу нәтижелері бойынша сот процесі өтіп, заңды шешім қабылданады. Бұл жүйелі шаралар жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін арттыруға бағытталған және құқықтық жүйенің адалдығын нығайтады.

16. Жемқорлыққа қарсы күрес жүргізетін ұйымдар

Жемқорлыққа қарсы күресті жүзеге асыратын ұйымдар түрлі деңгей мен бағытта қызмет атқарады. Олар мемлекеттік бақылау мекемелері, тәуелсіз халықаралық ұйымдар және азаматтық қоғам институттары болып бөлінеді. Мысалы, Қазақстанда Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі басты рөл атқарады. Бұл агенттік жемқорлықтың алдын алу мен оған қарсы заңнамалық негіздерді жетілдірумен айналысады. Сонымен қатар, Transparency International сияқты халықаралық ұйымдар әлем бойынша жемқорлыққа қарсы индекстерді жариялап, мемлекеттерге кеңес береді. Азаматтық қоғам ұйымдары да маңызды, себебі олар жемқорлық фактілерін ашып, қоғамдық бақылауды жүзеге асырады. Осы ұйымдардың жұмысы бірлесіп, жемқорлыққа қарсы күресті жүйелі және кешенді түрде жүргізуді қамтамасыз етеді.

17. Жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастыру жолдары

Жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру – бұл ұзақ мерзімді, жоспарлы жұмыс. Бірінші әдіс - білім беру саласында этикалық тәрбие беру, мектептерде және жоғары оқу орындарында сыбайлас жемқорлықтың зияны туралы ақпарат тарату. Мысалы, сабақтарда адалдық пен әділдік туралы әңгімелер жүргізіледі. Екінші тәсіл – бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілер арқылы жемқорлыққа қарсы үндеулер мен жарнамалар тарату. Осылайша, қоғамның әр мүшесі мәселені терең түсініп, оған бейжай қарамайды. Үшінші жол – кәсіпорындар мен мемлекеттік ұйымдарда ашықтық пен есептілікті ынталандыру. Мұнда қызметкерлердің адал еңбегі марапатталып, жемқорлықты жария ету қолданылады. Барлық бұлар арқылы жемқорлықтың әлеуметтік қабылдауы төмендейді.

18. Халықаралық тәжірибе және тиімді практикалар

Әлемнің әртүрлі елдерінде жемқорлыққа қарсы тиімді әдістер бар. Мысалы, Сингапур 1960 жылдардан бастап мемлекеттік қызметкерлерге жоғары айлық тағайындап, қатаң заңнаманы енгізу арқылы жемқорлық деңгейін айтарлықтай төмендеткен. Бұл тәжірибе қызметкерлердің материалдық тәуелділігін азайтып, олардың адал жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Швецияда ақпараттың ашықтығын қамтамасыз ету шаралары енгізілген, бұл қоғамның мемлекеттік билікке деген сенімін арттырып, есеп берушілікті күшейтті. Грузияда полиция реформасы мен қызметкерлердің еңбек ақысы жоғарылады, бұл жемқорлықты төмендетудің бірден-бір тиімді жолы ретінде танылды. Осы тәжірибелер біздің елдегі сындарлы реформаларға да үлгі болмақ.

19. Жемқорлыққа қарсы жеке жауапкершілік пен белсенділік

Жемқорлықпен күресте әрбір азаматтың жеке жауапкершілігі маңызды рөл атқарады. Біріншіден, пара беруден бас тартып, заңсыз әрекеттерді көргенде уәкілетті органдарға хабарлау қажет. Мұндай әрекеттер жалпы қоғамдағы жемқорлық деңгейін төмендетуге септігін тигізеді. Екіншіден, жастардың құқықтық сауаттылығын арттыру өте қажет, өйткені олар әділ әрі ашық қоғамды құруға белсенді қатыса алады. Құқықтық түсінігі бар жас буын теріс тәжірибелерге төтеп беріп, жаңа сұраныстар мен құндылықтарға негізделген мәдениетті қалыптастырады. Осылайша, жеке азаматтардың белсенділігі жемқорлықпен күрестің табысты болуына негіз болады.

20. Жемқорлықпен күрестің қоғамда маңызы және негізгі қорытындылар

Жемқорлықсыз қоғам – әділет пен сенімнің негізі. Әрбір азаматтың өзіне жүктелген жауапкершілігі мен мемлекет тарапынан қабылданатын тиімді шаралар жемқорлықтың алдын алу үшін маңызды. Бұл шаңырақтың берік болуы, қоғамның дамуы мен тұрақтылығының кепілі. Сондықтан жемқорлықпен күрес жалғасуы тиіс, әркім адалдық пен әділдік принциптерін күнделікті өмірде ұстана білуі қажет.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі. – Алматы, 2020.

Қазақстан Республикасы ІІМ статистикасы. – Астана, 2023.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жемқорлыққа қарсы шаралар туралы есеп, 2022.

А.Ж. Бектұрғанов. Құқықтық мәдениет пен жемқорлықтың алдын алу. – Алматы, 2019.

Ұлттық статистика бюросы. Жемқорлық индикаторлары, 2019-2023 жж.

Transparency International. Global Corruption Report. Berlin: Transparency International, 2023.

Ұлттық стратегиясы және мемлекеттік агенттіктің ресми баяндамалары, Астана, Қазақстан, 2022.

А.М. Сейлбеков. Қазақстандағы жемқорлықтың алдын алу тәжірибесі. Алматы: «Әділет», 2021.

E. Heidenheimer, M. Johnston. Political Corruption: Concepts and Contexts. New Brunswick: Transaction Publishers, 2018.

World Bank. Anti-Corruption Strategies: Lessons from International Experience. Washington, D.C., 2019.