Текст выступления:

Архитектурное искусство Казахстана (современное и историческое)
1. Қазақстан архитектурасының дамуы: негізгі тақырыптар

Қазақ даласының кеңдігі мен бай тарихы оның сәулет өнерінің өзіндік түрленуіне ерекше әсер етті. Бұл презентацияда Қазақстан архитектурасының тарихи қалыптасуы мен мәдени ықпалдары туралы сөз болады. Тарихи кезеңдердегі ерекше нысандар мен құрылыс дәстүрлері арқылы еліміздің рухани байлығы мен инновациялық даму жолдарын ашып көрсетеміз.

2. Қазақстан архитектурасының тарихи негіздері

Қазақстанның сәулет тарихы көне дәуірден бастау алады. Көшпелі халықтардың жеңіл әрі жылдам салынатын киіз үйлерінен бастап, ортағасырлық қалалардың күрделі сәулет кешендеріне дейінгі кезеңдерде құрылыс өнері өзінің айқын ерекшеліктерін ашты. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мен Айша бибі мазары сияқты ұлттық мұралар бүгінге дейін ұлттың рухани бейнесі ретінде кеңінен танылады.

3. Көшпелілердің архитектурасы

Киіз үй — көшпелі қазақтардың негізгі баспанасы әрі олардың айналасындағы өмір салтының маңызды символы. Оның жеңіл, тез жиналатын құрылымы ауа райына төзімді және табиғатпен үйлесімділік танытады. Киіз үйдің үстіндегі шаңырақ — рухани маңызы зор элемент болып, онда күн сәулесі өтеді және ауаның еркін айналуы қамтамасыз етіледі. Бұл қарапайым әрі жан-жақты функционалды құрылым қазақ халқындағы тұрмыстық мәдениетті, табиғатпен үйлесімді өмір сүру салтын айқын бейнелейді.

4. Ортағасырлық қалалардың сәулеті

Ортағасырлық Қазақстан қалалары өздерінің өркендеген сәулет дәстүрлерімен ерекшеленеді. Бұл қалаларда кесенелер, мешіттер және керемет қорғандар орын тепкен. Әсіресе Түркістан мен Отырар сияқты тарихи қалалар ислам архитектурасы мен жергілікті мәдениет элементтерінің тоғысқан нүктесі болды. Мұндай нысандардың ою-өрнектері мен құрылыс стилі көптеген ғалымдардың назарын аударып, ұлттық рухани мұраны сақтау мен зерттеуде маңызды рөл атқарады.

5. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі

XIV ғасырда Әмір Темірдің тапсырысы бойынша салынған Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — Қазақстандағы ең беделді архитектуралық ескерткіштердің бірі. Оның көгілдір күмбезі мен кірпіштен өрнектелген ою-өрнектері шығыс сәулет өнерінің ұлы дәстүрін көрсетеді. Қасбеттеріндегі мұнаралары мен порталдары ислам мәдениеті мен жергілікті өнердің тамаша үйлесімі ретінде ерекше бағаланады. Бұл ескерткіш ұрпақтарға тарихи және рухани мәнін жеткізетін сәулет жауһары саналады.

6. Ортағасырлық Қазақстандағы негізгі ескерткіштер

Ортағасырлық кезеңде Қазақстан аумағында бірнеше маңызды сәулет ескерткіштері пайда болды. Олардың әрқайсысы тарихи орын, белгілі бір дәуірдегі мәдени-рухани мұра біздің заманға жетуінің айғағы. Мысалы, Түркістанның Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Отырардың қорғандары және басқа да храмдар, мешіттер ұлттық тарихи сананың қалыптасуына әсері зор. Бұл нысандардың барлығы ЮНЕСКО тізіміне енген, олардың өзара ерекшеліктері мен географиялық орналасулары мәдени мұраны сақтауда маңызы зор.

7. Ұлы Жібек жолы және қала мәдениеті

Ұлы Жібек жолы бойындағы қазақ қалалары ерекше мәдени және экономикалық орталыққа айналды. Бұл жол сындарлы байланыс пен сауда алаңы ғана емес, сонымен қатар түрлі халықтардың сәулет өнерінің араласуына септігін тигізді. Қалада мешіттер, берік қорғандар мен көпқабатты үйлер пайда болып, олардың әрқайсысында өз мәдени ерекшеліктері байқалады. Бұл тарихи кезең Қазақстанның халықаралық байланыстардағы орны мен мәдени алмасудың айқын көрінісі ретінде маңызды.

8. Кеңес дәуіріндегі сәулет

1930-1990 жылдар аралығында Қазақстанда социалистік реализм стилі басты бағыт болды. Бұл дәуірде мәдени және әкімшілік ғимараттар салуға ерекше мән берілді. Көпқабатты тұрғын үйлер мен қоғамдық нысандардың функционалдығы мен қолайлылығы басым болды. Қаланың инфрақұрылымы кеңейіп, бетон мен кірпіштің кеңінен қолданылуы индустриялық-дизайнның дамуына жол ашты. Кеңес дәуірінің сәулеті қаланың қазіргі көрінісі мен даму тарихына айрықша ықпал еткенін көрсетті.

9. Тәуелсіздік кезеңіндегі жаңа сәулет

1991 жылдан бастап Қазақстанда сәулетте ұлттық ерекшеліктер мен заманауи стильдердің үйлесімі байқалады. Астананың Нұр-Сұлтанға көшірілуі еліміздің сәулет жобаларына серпін берді, онда биік ғимараттар мен инновациялық дизайн элементтері пайда болды. Бұл ғимараттарда ұлттық өрнектер мен дәстүрлер кеңінен қолданылып, қазіргі заман талабына сай әрі тарихи мәдениетті біріктіретін үлгіге айналды. Тәуелсіздік кезеңі Қазақстан сәулетінде жаңа дәуірдің басталғанын білдіреді.

10. Қазақстандағы архитектуралық стильдердің эволюциясы

Қазақстан архитектурасы бірнеше тарихи кезең арқылы дамыды. Ежелгі көшпелі стильден басталып, ортағасырлық исламдық сәулетке ұласты. Кейін социалистік реализм дәуірі кезеңінде функционалдық және индустриялық стильдер басым болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық және заманауи стильдердің синтезі пайда болды. Әр кезең жаңа техникалық және рухани бағыттарды ұштастыра отырып, республика сәулетінің өзіндік қалыптасуына ықпал етті.

11. Бәйтерек монументі

Нұр-Сұлтан қаласының символы саналатын Бәйтерек монументі 2002 жылы салынды. Оның биіктігі 97 метр жетіп, жоғарғы бөлігінде жарқыраған алтын шар орналасқан. Бұл құрылыс қазақ халқының аңызына негізделген, мұнда Самұрық құс пен жұмақ ағашының бейнелері ерекше маңызға ие. Монумент — ұлттық рухтың көрінісі, жаңа заман мен дәстүрді байланыстыратын сәулет туындысы ретінде ерекшеленеді.

12. Хан Шатыр ойын-сауық орталығы

2010 жылы ашылған Хан Шатыр - әлемдегі ең ірі шатырлы ғимараттардың бірі. Бұл ғимараттың жобасын атақты британдық сәулетші Норман Фостер жасады. Шатыр ETFE пленкасымен жабылған, оның ішінде саябақ, сауда орталығы мен бассейн орналасқан. Хан Шатырдың ерекше архитектурасы қала орталығында заманауи стильдің жарқын көрінісі болып табылады. Сонымен қатар, бұл орын туристер мен жергілікті тұрғындардың көп жиналатын және отбасылық демалысқа арналған кеңістік.

13. Қазақстан қалаларындағы биік ғимараттар саны

2010 жылдан бастап Нұр-Сұлтан мен Алматы қалаларында құрылыс қарқынды дамып, биік ғимараттардың саны артты. Бұл көрсеткіш тек құрылыс көлемін емес, сонымен қатар елдің экономикалық және мәдени дамуын білдіреді. Нұр-Сұлтан, әсіресе, биік ғимараттардың саны жағынан алда тұр, бұл оның елордалық мәртебесін және жаһандық архитектура бағытындағы ұмтылысын айқын көрсетеді.

14. Ұлттық нақыш заманауи сәулетте

Қазіргі заманғы архитектурада ұлттық нақыштар маңызды орын алды. Олар ғимараттардың сыртқы әшекейлері мен интерьерінде көрініс табады. Қазақстанның дәстүрлі өрнектері заманауи дизайн элементтерімен үйлесіп, әрбір ғимараттың ерекше сипатын қалыптастырады. Бұл үрдіс ұлттық мәдениетті сақтаудың әрі оны жаңғыртудың тиімді тәсілі ретінде қабылдануда.

15. EXPO-2017 кешенінің сәулеттік ерекшеліктері

EXPO-2017 көрмесіне арналған кешен Қазақстанның заманауи сәулет өнерінің көрінісі болып табылады. Сол кездегі көптеген ғимараттар инновациялық технологиялар мен экологияны ескере отырып, ерекше дизайнмен орындалды. Бұл сәулет туындылары еліміздің халықаралық аренадағы бейнесін нығайтып, жасампаздық пен болашаққа деген көзқарасты көрсетеді.

16. Өңірлеріндегі сәулет ерекшеліктері

Қазақстанның әрбір өңірі өзіне тән сәулет ерекшеліктерімен дараланады, олардың тарихы мен мәдениеті осы ғимараттарда көрініс табады. Батыс Қазақстанда күмбезді кесенелер мен мазарлар кең таралған, мұнда Бекет Ата кесенесі ерекше назар аударады. Бұл кесене – ежелгі дәуірлердің рухани және архитектуралық мұрасының айғағы, ол өзінің күрделі күмбездік құрылымымен және әшекейлерімен таңғалдырады. Ал Оңтүстік өңірде діни архитектураның дәстүрі терең ұстанылып, мешіттер мен медреселер салынуы жалғасуда. Бұл кешендер өздерінің ерекше тарихымен, ұлттық нақышымен және рухани маңыздылығымен ерекшеленеді. Шығыс аймақта ағаштан жасалған құрылыс кеңінен таралған, бұл халықтың табиғатқа жақындығын көрсетеді. Солтүстік өңірдің сәулетінде болса, кеңестік модернизм мен индустриалдық стиль басымдылыққа ие, ол кезеңнің технологиялық және идеологиялық ерекшеліктерін бейнелейді. Осылайша, әр аймақтың сәулеті – оның ерекшеліктері мен тарихының айнасы.

17. Қазақстан сәулетшілері мен еңбектері

Қазақстанның атақты сәулетшілері ұлттық және халықаралық стильдерді үйлестіре отырып, елдің сәулет мәдениетін байыта түсті. Мұхтар Ауезов атындағы культурлық орталық, Алматыдағы Хан Шатыр ойын-сауық орталығы сияқты ғимараттар олардың шығармашылығының көрінісі. Бұл сәулетшілер тарихи элементтер мен қазіргі заманның инновациялық технологияларын біріктіре отырып, ғимараттарды ерекше мәнерде жобалады. ҚР Мәдениет министрлігінің деректері бойынша, олар елдің сәулет әлемінде жаңа бағыттарды қалыптастырып, халықаралық аренада танымал болды. Олардың еңбектері ұлттық нақыш пен заманауи дизайнды табысты үйлестіруімен еліміздің рухани және мәдени дамуында маңызды роль атқарады.

18. Қазақстан архитектурасының жаһандық танылуы

Қазақстан архитектурасы жаһандық деңгейде мойындалуда, бұл елдің мәдени ерекшеліктерін әлемге танытуда үлкен рөл атқарады. Мәселен, Астана қаласының халықаралық деңгейдегі жобалары – Бәйтерек монументі, Ұлттық музей және Назарбаев Университеті сияқты құрылыстар халықаралық сыншылардан жоғары баға алған. Әсіресе, EXPO-2017 сияқты әлемдік оқиғалар аясында салынған ғимараттар елдің сәулет өнерінің дамуын көрсетеді. Бұл жобалар заманауи технологиялар, экологиялық стандарттар және ұлттық стильдердің үйлесімімен ерекшеленеді. Осылардың арқасында Қазақстанның архитектурасы халықаралық қатынаста беделді орынға ие болып отыр.

19. Экологиялық сәулет және оның ықпалы

Қазіргі уақытта энергия тиімді ғимараттардың саны жыл санап артып келеді, бұл қоршаған ортаны сақтау бағытындағы маңызды қадамдардың бірі болып табылады. Елде табиғи және экологиялық таза материалдарды қолдану кеңінен таралып, экосәулет саласында жаңа стандарттар қалыптаса бастады. Мысалы, "Green Quarter" жобасы экологиялық таза инфрақұрылым мен әлеуметтік жауапкершіліктің үлгісі ретінде қарастырылады, ол қоғамның экологиялық сана-сезімін арттыруға септігін тигізеді. Сонымен қатар, EXPO-2017 павильондары мен Korkem клуб үйі тұрақты даму принциптеріне сай салынғандықтан, еліміздегі экосәулеттің дамуына оң серпін берді. Бұл үрдістердің барлығы сәулет өнерінің маңыздылығын арттыра отырып, табиғатты сақтаудың бірден-бір құралы ретінде бағаланады.

20. Қазақстан сәулет өнерінің болашағы

Қазақстан архитектурасы ұлттық дәстүрлерді заманауи технологиялармен үйлестіре отырып, елдің мәдени және инновациялық дамуына зор үлес қосуда. Болашақта бұл салада одан әрі прогресс, шетелдік тәжірибелерді интеграциялау және экологиялық талаптарды ескеру маңызды болмақ. Сондықтан сәулет өнері тек ғимараттар салу ғана емес, сонымен бірге қоғамның рухани және технологиялық дамуының бір бөлшегі ретінде қарастырылады.

Дереккөздер

АИТБАЕВ А.Т. Қазақстан сәулет өнерінің тарихы. Алматы, 2015.

НУРЖАНОВ Е. Тарихи және қазіргі Қазақстан сәулеті. Астана, 2018.

МЕДЕУБАЕВА Д.С. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық сәулет. Алматы, 2020.

ЮНЕСКО. Қазақстандағы мәдени мұра. Мәліметтер жинағы, 2022.

КӘРІТОВА Г.Т. EXPO-2017 және Қазақстанның заманауи сәулеті. Нұр-Сұлтан, 2019.

ҚР Мәдениет министрлігі. Қазақстан сәулет өнері туралы ресми мәліметтер жинағы. Алматы, 2021.

Айтжанов А., "Қазақстанның ұлттық сәулет дәстүрлері", "Өнертапқыш", 2019, №3.

Жұмабаев Е., "Энергия тиімді сәулет пен экология", "Ғылым және техника", 2020, №7.

Тоқсанбаев С., "Қазақстан сәулетінің жаһандық даму тенденциялары", Стамбул халықаралық конференция материалдары, 2022.