Текст выступления:

Освещение интерьера. Естественное и искусственное освещение
1. Интерьерді жарықтандыру: негізгі ұғымдар мен бағыттар

Интерьерді жарықтандыру — бұл жай ғана бөлмені жарықтандыру емес, ол кеңістікке өмір сыйлайтын, сән мен жайлылық әкелетін мәнді іс. Үй мен жұмыс орнындағы жарықтың әсері адамның сезімі мен көңіл-күйіне тікелей ықпал етеді. Ежелгі замандардан бастап, жарық адам өмірінің негізі саналып, бүгінгі күнге дейін оның маңызы артып келеді.

2. Жарықтың интерьердегі маңызы және тарихы

Өткен ғасырларда жарықтың негізгі көзі — күн сәулесі және от болғанына қарамастан, адамның осы жарықты ұстап, пайдалану тәсілдері түрлі мәдениеттерде әртүрлі болған. Қазіргі таңда электр шамының пайда болуы интерьер дизайнына жаңа парадигманы енгізді. Ол функционалдылықпен бірге эстетиканы да қамтамасыз ете отырып, кеңістікті айрықша көркемдеуге мүмкіндік туғызды.

3. Табиғи жарық туралы ұғым

Табиғи жарық — күн мен аспаннан түсетін, жылы әрі сергітетін энергия көзі. Ол адамның эмоционалды күйін көтеріп, зейінді арттыруға септігін тигізеді. Терезелер мен витраждар осы табиғи жарықты интерьерге ең тиімді түрде енгізуге көмектеседі. Сонымен қатар жарық шахталары ғимараттың ішкі бөліктеріне де жарық жеткізіп, жалпы атмосфераны жеңілдетеді.

4. Табиғи жарықтың ішкі кеңістікке әсері

Ашық, кең бөлмелерге табиғи жарық мол әрі теңдестірілген түседі, бұл жайлы әрі кең сезім тудырады. Күн нұры бөлмені жылытып, кеңістікті визуалды түрде ұлғайтады. Терезелер мен перделер жарықтың мөлшері мен ағынын өзгертіп, интерьерді күннің күйіне қарай икемдеуге мүмкіндік береді.

5. Табиғи жарықтың артықшылықтары

Табиғи жарық адамның физиологиялық жағдайына және психикасына оң әсер етеді. Ол электриктерге қарағанда экологиялық таза, энергия үнемді, әрі көзге зиянсыз. Табиғи жарық күннің күнделікті қозғалысы арқасында интерьерге динамикалық өзгерістер енгізеді, бұл орнықты көңіл-күйді қалыптастырады.

6. Терезе түрлері және табиғи жарық

Интерьерді табиғи жарықпен қамтамасыз етуде терезелердің формасы мен орналасуы үлкен рөл атқарады. Мысалы, панорамалық терезелер кең көлемді жарық әкелсе, мансардалық терезелер төбеден түсуімен ерекше сән беріп, бөлмені көбірек жарықтандырады. Бұл тәсілдер әр түрлі сәулет стильдерінде кеңінен қолданылады.

7. Табиғи жарық деңгейінің маусымдық өзгеруі

Қазақстанның ауа райы түрлі маусымдарда өзгереді, бұл табиғи жарықтың мөлшеріне әсер етеді. Қысқаратын күн ұзақтығы қыста жарықтың жетіспеушілігін туындатып, жасанды жарық көздерін пайдалану қажеттілігін арттырады. Ал жаздарда күн сәулесінің мол болуы – интерьерді табиғи жарықпен байытуға үлкен мүмкіндік.

8. Жасанды жарық: анықтама және маңызы

Жасанды жарық — электр қуаты арқылы жұмыс істейтін жарық көздері, тәулік кез келген уақытта қоршаған ортаны жарыққа бөле алады. Люминесценттік және ЛЕД шамдары энергия тиімді, ұзақ қызмет етеді және қазіргі интерьер дизайнында кеңінен қолданылып отыр. Бұл технологиялар үй мен офистерді қауіпсіз әрі жайлы жарықтандыруға мүмкіндік береді.

9. Жасанды жарық көздерінің түрлері және сипаттамасы

Жасанды жарық көздерінің әртүрлілігі олардың энергия тұтыну және жарық түсі бойынша ерекшеленеді. ЛЕД шамдар энергияны үнемдейтін, жылдам қызатын әрі экологиялық тұрғыдан тиімді жарық көзі. Қыздыру шамдары энергияны көбірек тұтынады және ұзақ қызады, бұл өмір сүру сапасына әсер етеді.

10. Жасанды жарықтың пайда болу тарихы

Электр шамының өнертабысы әлемді түбегейлі өзгерткен жаңалық болды. 1879 жылы Томас Эдисонның патенттелген электр шамы алғашқы қауіпсіз әрі қолжетімді жарық көзі ретінде танылды. Одан кейінгі жылдары жарықтандыру технологиялары дамып, ЛЕД сияқты заманауи, энергияны аз жұмсайтын технологиялар пайда болды.

11. Жасанды жарықтың артықшылықтары

Жасанды жарық бөлмені күніне 24 сағат бойы жарықтандыруға мүмкіндік береді, бұл үй және жұмыс ортасын жақсартады. Түрлі түстер мен жарық жарықтылығын үйлестіре отырып, интерьердің эмоционалдық әсерін күшейтуге болады. Осындай реттеулер адамдардың көңіл-күйі мен тиімділігіне оң ықпал етеді.

12. Интерьерде жарықтандырудың функционалдығы

Жарықтандырудың мақсаты бөлмеде әр функцияға сәйкес аймақтарды жарықтандыру. Мысалы, жұмыс зонасы жақсы жарықтандырылуы керек, ал демалу орындары жұмсақ, жайлы жарықта болады. Жарық көздерінің дұрыс орналасуы жұмысты ыңғайлы, ал демалысты тыныш әрі жайлы етеді.

13. Жарықтың түстер мен көңіл-күйге әсері

Жарықтың түстері адамның эмоциясына күшті әсер етеді. Мысалы, жылы сары түсті жарық тыныштандырып, жайлылық сезімін арттырады, ал салқын көк түсті жарық зейінді жақсартады. Интенсивті жарық пен көлеңке үйлесімі интерьерге ерекше әсер қосып, атмосфераны өзгертеді.

14. Жарық көздері мен энергия тұтынуын салыстыру

Энергия тиімділігі тұрмыста шығындарды азайтуға көмектесіп, қоршаған ортаны сақтауда маңызды рөл атқарады. Philips Lighting-тің зерттеулеріне сәйкес, ЛЕД шамдары энергияны ең үнемді түрде пайдаланып, ұзақ қызмет етеді. Бұл таңдау экологиялық және экономикалық тұрғыдан тиімді.

15. Арнайы жарықтандыру тәсілдері

Дағдарыс жарықтандыру интерьердің маңызды объектілерін, мысалы, мүсіндер мен суреттерді ерекше көрсетеді. Бұл тәсіл бөлмеге эксклюзивті сән береді. Жасырын жарық көздері көрінбейді, бірақ бөлмені жұмсақ жарықпен толықтырып, ерекше жайлылық пен атмосфера қалыптастырады, көбінесе кешкі уақытта қолданылады.

16. Жарықтандыруды жоспарлау принциптері

Жарықтандыруды дұрыс ұйымдастыру үшін алдымен бөлменің көлемін мұқият есептеу қажет. Бұл жарық көздерін қажетті мөлшерде және тиімді орналастыруға септігін тигізіп, жарықтың жеткіліксіз немесе артық болуының алдын алады. Мысалы, үлкен залдарда бірнеше жарық көздері болуы тиіс, ал кішкентай бөлмелерге жеңіл әрі үйлесімді жарық жеткілікті. Қабырғалардың түс гаммасы да маңызды рөл атқарады: ашық түс қабырғалар жарықты жақсы таратады және бөлмені көзге кеңейтіп көрсетеді, ал қою түсті қабырғалар оны сіңіріп, атмосфераны жұмсақ әрі жылы етеді. Терезелердің орналасуы мен саны табиғи жарықтың бөлмеге түсуін қамтамасыз етіп, жасанды жарықты қолдануды азайтады. Бұл экологияға пайдалы әрі энергия үнемдеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жарық көздерінің дұрыс орналасуы интерьердің әсемдігін арттырып, тұрғындар мен оқушылар үшін жайлы әрі ұтымды орта құруға мүмкіндік береді. Бұл принциптер 20 ғасырдың ортасынан бері сәулетшілер мен дизайнерлер арасында кеңінен қолданылады және қазіргі таңда да өзекті болып отыр.

17. Жарық ағынының ұсынылған мөлшері (люкс)

Жарықтандырудың деңгейі бөлменің функциясына тура байланысты. Мысалы, оқу және жұмыс аймақтарында жарық деңгейі жоғары болуы қажет, себебі бұл көзді шаршатпай, концентрацияны арттырады. ҚазСтандарттың 2023 жылғы деректеріне сүйенсек, оқу бөлмелері үшін жарық ағыны 500 люкс шамасында болуы керек. Ал демалу және жатын бөлмелерінде жарық мөлшері ағза мен көздің демалуын қамтамасыз ету мақсатында төменірек, шамамен 100-150 люксқа дейін жеткізіледі. Бұл стандарттар үй ішіндегі ортаны үйлестіруге бағытталған және оқу ортасында тиімділікті арттырады. Міне, осылайша жарықтың мөлшері адамның физикалық және психологиялық жайлылығын жақсартуға, көз шаршауын азайтуға мүмкіндік береді.

18. Жарық және түстердің үйлесімі

Интерьердегі жарық пен түстердің үйлесімі бөлменің атмосферасын айтарлықтай өзгертеді. Ашық түсті қабырғалар мен ақ жиһаздар жарықты тиімді шағылдырып, кеңістік кең әрі жарық болып көрінеді. Бұл әсіресе шағын бөлмелерде маңызды, себебі кеңірек сезім тудырады. Керісінше, қара және қою түсті қабырғалар жарықты сіңіріп, кеңістікті тар әрі қараңғы етеді, бұл көңіл-күйге тікелей әсер етуі мүмкін. Интерьердегі жарық пен түстердің үйлесімділігі тепе-теңдікті сақтап, көркемдік пен функционалдылықты қатар жеткізеді. Бұл тәсілді XVIII-XIX ғасырларда атақты сәулетшілер мен дизайнерлер кеңінен қолданған, әрі бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

19. Қауіпсіздік және энергия үнемдеу шаралары

Қазіргі таңда энергия үнемдеуге ерекше көңіл бөлінеді. Энергия үнемдейтін шамдарды қолдану және жарық сенсорларын орнату электр энергиясын тиімді пайдалануға көмектесіп, бюджетті үнемдеуге ықпал етеді. Мұндай жүйелер тек қажетті кезде ғана жарықты қосады, бұл электр қуатын қажетсіз шығынын азайтады. Сонымен қатар, электр сымдарын дұрыс және қауіпсіз жүргізу, сондай-ақ жанбайтын материалдарды пайдалану өрт қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Бұл шаралар адамдардың өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған маңызды қадамдар болып табылады. 1980-нен кейінгі кезеңде бұл талаптар көп елді мекендерде міндеттеліп, стандарттарға енгізілді.

20. Жарықтандырудың маңызы: бүгін және болашақ

Жарықтандыру тек интерьерді әсемдеумен шектелмей, оқуға, жұмысқа және күнделікті өмірдің барлық саласына оң әсер етеді. Дұрыс ұйымдастырылған жарық көздері адамның көңіл-күйін көтеріп, өнімділікті арттырады. Болашақта заманауи технологиялар экологиялық таза әрі интеллектуалды смарт-жүйелерді кеңінен қолдануды көздейді. Бұл технологиялар энергияны үнемдеп қана қоймай, автоматтандырылған басқару арқылы ыңғайлы әрі тиімді жарықтандыруды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, экология мәселесі өсіп отырған қазіргі кезде, энергияны ұтымды пайдалану және қауіпсіздік шараларын сақтау қоғам үшін үлкен маңызға ие.

Дереккөздер

С.Б. Қалиев. Жарықтандыру дизайны негіздері. Алматы, 2020.

Нұрғисаева А.Э. Интерьердегі жарық пен атмосфера. ҚазҰУ баспасы, 2018.

Томас Эдисон және электр шамының тарихы // Тарих журналы. 2019.

Philips Lighting зерттеулері. Энергия тиімділігі туралы есеп, 2023.

Қазақстан Республикасының климаттық мәліметтері. ҚР Метеорология агенттігі, 2023.

ҚазСтандарт, Жарықтандыру стандарттары, Алматы, 2023.

А. Нұрсұлтанов, «Интерьер дизайнындағы жарық пен түстердің үйлесімі», Алматы, 2021.

Ж. Мұхамеджанов, «Энергия үнемдеу технологиялары», Нұр-Сұлтан, 2022.

Д. Сайдабекова, «Бөлме жарықтығын жоспарлау негіздері», ҚазҰУ баспасы, 2020.