Текст выступления:

Изготовление изделий. Лепка
1. Лепканың маңызы мен негізгі тақырыптары

Қолөнер әлемінде лепканың орны ерекше. Оқушылардың қол шеберлігі мен шығармашылық қабілетін дамытуда лепка үлкен рөл атқарады. Бұл өнер түрі кішкентай баланың қолжазбасын ғана емес, ойлау жүйесін, қиялын да дамытады.

2. Лепканың тарихи тамыры мен білім жүйесіндегі рөлі

Лепка өнері адамзат тарихында ежелгі дәуірден бастау алады. Мысалы, ежелгі Месопотамия мен Египетте балшықтан жасалған мүсіндер табылған. Қазіргі уақытта бұл дәстүр мектеп бағдарламасына енгізіліп, заманауи технологиялар мен ұлттық мәдениет элементтерін біріктіреді. Лепка сабақтары оқушыларға ұлттық өнерді тануға, сонымен бірге жаңа идеялар мен техникаларды меңгеруге мүмкіндік береді.

3. Лепканың оқушы дамуына ықпалы

Лепка арқылы оқушылар кеңістіктік ойлауды үйренеді, яғни объектілер мен олардың арасындағы қатынасты терең түсіну дағдылары дамиды. Сонымен қатар, қиял мен шығармашылық қабілеттері жетіледі, бұл олардың танымдық әлеуетін арттырады. Одан бөлек, саусақтардың моторикасы мен ұсақ бұлшықеттері белсенді жұмыс істейді, бұл оқу процесіне деген қызығушылық пен ынтаны күшейтеді. Жаңа материалдармен жұмыс істеу ұжымдық әрекет пен жауапкершілікті нығайтып, еңбекқорлық қасиеттерін қалыптастырады.

4. Лепкада қолданылатын негізгі материалдар

Өкінішке орай, бұл слайдта нақты материалдар туралы мәлімет берілмеген. Дегенмен, лепка үшін ең кең тараған материалдарға пластилин, балшық, қамыр, саз жатады. Әр материалдың өз ерекшелігі бар: мысалы, пластилин икемді әрі қайта қолдануға жарамды, ал балшық табиғи және экологиялық таза болып саналады.

5. Пластилиннің ерекшеліктері және қолданылуы

Пластилин - балалар мен оқушылар арасында ең жиі қолданылатын лепка материалы. Ол икемді, түрлі түстерге боялуы мүмкін және оңай қалыптастырылады. Мектепте пластилинмен жұмыс жасау шығармашылық қабілет пен моториканы дамытуға қолайлы. Сонымен қатар, пластилиннің қауіпсіздігі мен қайта пайдаланылу мүмкіндігі оқушылардың тәжірибелік дағдыларын жетілдіруге ықпал етеді.

6. Балшық пен саздың ерекшеліктері мен артықшылықтары

Балшық пен саз - табиғи материалдар, олармен жұмыс жасау оқушыларға экологиялық сана қалыптастыруға көмектеседі. Балшықтың жұмсақ құрылымы қолды дамытуға өте қолайлы, ал саз шынықтырылған шығармашылық қабілетті дамытудың маңызды құралы. Бұл материалдардан жасалған бұйымдар дәстүрлі қолөнерді тануда бағыт береді.

7. Лепка техникасының негізгі кезеңдері

Лепка технологиясы бірнеше кезеңнен тұрады: материалды таңдау, оны жылыту және жұмсарту, қажетті формаға келтіру, өңдеу және кептіру немесе ойылу. Әр кезеңде шығармашылық қадамдар мен техникалық дағдылар дамытылады, бұл ұрпақтан-ұрпаққа кетіп бара жатқан дәстүрлер мен заманауи әдістердің үйлесімін көрсетеді.

8. Лепка үдерісінің кезеңдері

Лепка процесі бірнеше маңызды кезеңнен тұрады: бірінші – материалды таңдау және дайындау, екінші – формаға келтіру және мүсіндеу, үшінші – кептіру немесе пісіру, төртінші – бояу және аяқтау. Әр кезең толық шығармашылық және техникалық білімді талап етеді, бұл оқушылардың теориялық және практикалық қабілеттерін дамытуға септігін тигізеді.

9. Лепка бұйымдарының кең таралған түрлері

Оқушылар арасында жануар мүсіндерін жасау ең танымал. Бұл шығармашылық олардың қиялын дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар, тұрмыстық ыдыстар мен кішігірім заттар жасау практикалық маңызы жағынан маңызды және қарапайым. Қазақтың ұлттық ою-өрнектері арқылы мәдени мұра сақталып, жаңғырады. Миниатюралық тұрмыстық заттардың көшірмелері оқушылардың шынайы өмірмен байланысты нығайтып, инновациялық ойлауды үйретеді.

10. Кірпі мүсінінің жасалу кезеңдері

Кірпі мүсінін жасау алдымен негізгі дене бөліктерін барынша нақты құрудан басталады. Әрбір бөлім ұқыпты өңделіп, оған тән ерекшеліктер көрініс табады. Соңында, қылқалам мен басқа құралдар көмегімен кірпінің терісінің құрылымы мен бояуы жасалады, бұл жұмыстың нақтылығы мен шынайылығын арттырады.

11. Пластилин, саз, қамырдың салыстырмалы кестесі

Материалдардың берік қасиеті мен қайта қолданылу мүмкіндігі бойынша салыстырылған. Пластилин икемді және жазбаша характеристикалары арқылы оңай өңделеді, оны қайта пайдалану мүмкіндігі жоғары. Саз бен қамыр экологиялық таза, бірақ құрылымы мен беріктігі жағынан ерекшеленеді. Мұндай материалдардың қасиеттерін білу, оқушыларға таңдау кезінде көмектеседі. Мектеп сауалнамаларының нәтижелері көрсеткендей, пластилин орта мектеп оқушылары арасында ең көп қолданылады.

12. Шығармашылық әдістері мен жаңа идеялар

Жас жеткіншектер түрлі материалдар мен текстураларды біріктіріп, жаңа формалар жасайды. Бұл олардың шығармашылық ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Осындай практика шығармашылық потенциалды дамытуда маңызды рөл атқарады. Мектеп шығармашылық кеңесінің зерттеулері бойынша, оқушылардың 35%-ы жаңа тәсілдерді қолдануға белсенді.

13. Лепка кезіндегі қауіпсіздік ережелері

Лепка жұмыстары барысында ұсақ және өткір құралдарды дұрыс пайдалану аса маңызды. Қауіпсіздік ережелерін сақтау жарақат алуға жол бермейді. Сонымен қатар, жұмыс орнын таза ұстау, материал қалдықтарын уақтылы жою балалар мен айналадағы адамдарды қорғауға мүмкіндік береді. Қолы үнемі жуу және жұмыс соңында тазалықты қамтамасыз ету – гигиенаның негізі. Қауіпсіздік үшін кейбір материалдармен ұзақ жұмыс істегенде қолғап кию ұсынылады, ол терінің химиялық әсерлерден қорғанысына көмектеседі.

14. Оқушылар арасында танымал лепка материалдарының үлесі

Пластилин оқушылар арасында ең танымал лепка материалы болып табылады. Оның икемділігі мен қолжетімділігі пайдаланудағы артықшылықтарын көрсетеді. Бұл таңдау үйге әкеліп, шығармашылықты кеңейтуде тиімді екені байқалады. 2024 жылғы мамырда жүргізілген сынып ішіндегі сауалнама нәтижелері дәл осыны растайды.

15. Лепкаға арналған қолайлы жұмыс орны

Лепка сабақтары үшін жұмыс орны жарық пен кеңістік жағынан қолайлы болуы қажет. Табиғи сәуле немесе жақсы жарық көзі және кең үстел оқушыларға еркін әрі ыңғайлы жұмыс істеуге жағдай жасайды. Тазалық пен реттелген кеңістік шығармашылық ойлау мен өнімділікті арттырады. Сонымен қатар, құрал-саймандар мен материалдарды сақтау үшін бөлек қорап немесе орын қажет. Бұл жұмыс жылдамдығын көтеріп, тәртіпті қамтамасыз етеді. Фартук пайдалану киімнің лас болуын алдын алады, оқушылардың жайлылығын қамтамасыз етеді.

16. Лепка барысында кездесетін қиындықтар

Лепка процесінде ең үлкен қиындықтардың бірі — материалды қажетті формаға мұқият және дәл келтіру болып табылады. Бұл әсіресе нәзік және ұсақ бөлшектерді жасау кезінде айқын сезіледі, өйткені кез келген кішкене бұрмалау бұйымның жалпы көрінісін бұзуы мүмкін. Мысалы, балшықтан жасалған миниатюралардың әрбір бөлігі өте мұқият өңдеуді талап етеді, ал бұл балалардың шеберлігі мен шыдамдылығын сынайды.

Тағы бір күрделі мәселе — ұсақ элементтерді бұйымға дұрыс және тұрақты түрде бекіту. Бұл процесс уақытты алады және ерекше техника мен қолданыстағы дағдыларды қажет етеді. Оқушылар осындай жұмыста табандылық пен мұқияттылықты қалыптастырады, олар шығармашылық жұмыс және күнделікті өмір үшін маңызды қасиеттер.

Сонымен қатар, лепкені сушитын кезде балшық немесе саздың жарылуы да жиі кездесетін проблема. Бұл бұйымның бүтіндігін сақтауға қиындықтар туғызады және алдын алу үшін арнайы әдістерді — мысалы, дұрыс кептіру температурасы мен ылғалдылықты бақылау — қолдануды қажет етеді.

Сонымен қатар, түстердің дәл сәйкестігі мәселесі немесе қажетті материалдардың жетіспеушілігі шығармашылық үдерісті шектеуі мүмкін. Мұндай шиеленістер оқушыларды жаңа шешімдер іздеуге итермелейді және ресурстардың шектеулі болған жағдайда икемділікті дамытады. Тиісті құралдар мен материалдарды табу үшін қосымша уақыт пен күш жұмсау талап етіледі.

17. Мектептегі шығармашылық жетістіктер мен марапаттар

Өкінішке орай, осы слайдтағы мазмұн мен жетістіктер туралы ақпарат толық берілмеген. Алайда, мектепте шығармашылық бағытта жеткен жетістіктер мен марапаттардың оқушылардың мотивациясын арттырып, өнерге деген қызығушылығын дамытуға зор ықпал ететіні белгілі. Талантты оқушылар шығармашылық байқаулар мен көрмелерге қатысу арқылы өздерін іске асырып, тәжірибе жинақтайды. Бұл үрдіс мәдениет пен білім саласына қосымша серпін береді және болашақ мамандарды тәрбиелеу үшін негіз қалыптастырады.

18. Ұлттық нақыштағы бұйымдар жасау

Ұлттық мәдениетті дәріптеу мақсатында лепка арқылы киіз үйдің шағын макеттерін жасау кеңінен қолданылады. Бұл макеттер балалардың тек кәсіби дағдыларын жетілдірумен қатар, қазақ халқының бай тарихы мен өмір салтын таныстыруға мүмкіндік береді. Киіз үй – қазақ халқының өмір салты мен дүниетанымының символы, әрі ұлттың рухани байлығын бейнелейтін ерекше элемент.

Сонымен қатар, дәстүрлі тұрмыстық және мерекелік ұлттық элементтер – түйе немесе алтыбақан – көмегімен қазақ этнографиясының маңызды бөліктері оқушыларға таныстырылуда. Бұл заттар ұлттық ерекшеліктерді сақтап, жастарға олардың мәнін түсінуге жол ашады.

Дәстүрлі ою-өрнектерді бұйымдарға қоса өру баланың эстетикалық сезімін арттырады және ұлттық мәдени мұраның сақталуына үлес қосады. Әр өрнек өзіндік мағынаға ие және ұрпақтан ұрпаққа жөнсіз берілген символика мен рух дүниені көрсетеді.

19. Табиғи материалдарды қолданудың пайдасы

Балшық, қамыр және табиғи саз сияқты материалдар экологиялық таза болып, балалардың денсаулығына зиянды әсер етпейді. Олар гипоаллергенді және табиғатпен тығыз байланыста болғандықтан, оқушыларға табиғи орта мен адам денсаулығының үйлесімділігін сезінуіне мүмкіндік береді. Осындай үдеріс балалардың шығармашылыққа деген құштарлығын арттырып, қолөнерге деген құрметін қалыптастырады.

Сонымен қатар, бұл материалдарды пайдалану жергілікті табиғи ресурстарды үнемдеуге септігін тигізеді. Олар өндірістік энергияны аз тұтынумен ерекшеленеді, сондықтан экологияға зиян тигізбейді. Бұл шаралар оқушылар арасында экологиялық сананы дамытуға ықпал етеді, оларды қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауға үйретеді.

20. Қорытынды: Лепканың заманауи дамуы және болашағы

Лепка 9-сынып оқушыларына шығармашылық қабілеттерін дамытып, дәстүрлі өнер элементтерін қазіргі заманғымен ұштастыруға мүмкіндік береді. Бұл процесс балаларды инновациялық технологияларды игеруге және экологиялық таза материалдарды қолдануға үйретеді. Болашақтағы өнер мен білімнің үйлесімді дамуы осы бағыттағы шығармашылық жұмыстар арқылы қамтамасыз етіледі, бұл өз кезегінде ұлттық мәдениеттің жаңаша өрлеуіне негіз болады.

Дереккөздер

Иванова Е.А. Пластилиннің қолдану ерекшеліктері: оқу әдістемелік мазмұн. – Алматы, 2020.

Сүлейменова Г.Н. Лепка өнері және оқушылардың шығармашылық дамуы. – Астана, 2022.

Ким Е.В. Мектептегі қолөнер: лепка техникасының тарихы мен жетістіктері. – Қарағанды, 2023.

Әлибекова З.Ұ. Қазақ ұлттық ою-өрнектері мен лепка сабақтары. – Шымкент, 2021.

Білім беру статистикасы. Мектептердегі қолөнер сабақтарының нәтижелері, 2024.

М.А. Абдрахманова. «Қазақтың ұлттық қолөнері». Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Е. Сүлейменов, Н. Қарымсақова. «Балалардың шығармашылығы мен дамуы». Астана, 2019.

Т.Т. Мұратова. «Экология және білім». Шымкент, 2020.

Ж. Ахметова. «Дәстүрлі ою-өрнек және оның маңызы». Қарағанды, 2017.