Текст выступления:

Калашников автоматын (қол пулеметін) жартылай бөлшектеу және жинақтау
1. Калашников автоматын бөлшектеу және жинақтау: әскери-техникалық дағдының мәні

Калашников автоматын жартылай бөлшектеу мен жинақтау – бұл қарудың қауіпсіздігі мен онымен жұмыс істеу шеберлігін арттыруға бағытталған маңызды әскери-техникалық процесс. Мұндай дағды әскери қызметте және техникалық дайындықта оқушыларға нақты сабақтар береді, олар қарудың негізгі механизмдерін танып, оның техникалық жай-күйін тексеруге мүмкіндік алады. Осы жол арқылы қару жарақ қауіпсіз пайдалану деңгейі айтарлықтай жоғарылайды, сонымен бірге техникалық білім мен жауапкершілік қасиеті қалыптасады.

2. Калашников автоматы: шығу тегі және жауынгерлік қолданыстың тарихы

1947 жылы Михаил Калашников жасаған автомат Қазақстаннан бастап бүкіл әлемге танымал болды. АК әртүрлі елдердің қарулы күштерінде қолданылып, өзінің сенімділігі, қарапайымдылығы және қолайлылығымен ерекшеленді. Оның тарихы – бұл Кеңес одағының заманауи әскери техника саласындағы маңызды жетістігі. Қару сонша кең таралды, себебі оны қолдану жеңіл әрі оқуға, бөлшектеуге ыңғайлы болды. Ол көптеген соғыстар мен дағдарысты кезеңдерде өзінің тиімділігін дәлелдеді.

3. АК негізгі құрылыс элементтері мен функциялары

Калашников автоматындағы негізгі құрылыс элементтері арасында – тұтқаның, оқжатардың, цевьенің, газ түтігінің және тұтқыштың орналасуы мен әрекеті ерекше мәнге ие. Әрбір бөлшек қарапайым механикалық жүйемен байланысты, олардың үйлесімді және сенімді жұмысы қарудың ақаусыз қызмет етуінің кепілі. Мысалы, газ түтігі мен қайтару серіппесі оқтың қайтару күшін тиімді пайдаланып, автоматтық атысқа мүмкіндік береді. Бұл элементтерді түсіну және дұрыс пайдалану оқушыларға қарудың ішкі құрылысы мен жұмыс принциптерін жақсы меңгеруге жол ашады.

4. Жартылай бөлшектеудің қажеттілігі

Жартылай бөлшектеу қарудың негізгі бөлшектерін танып, олардың қалай өзара әрекет ететінін түсінуге көмектеседі. Ол техникалық қызмет көрсету кезінде ақауларды ерте анықтауға мүмкіндік береді, бұл қарудың ұзақ уақыт сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл процесс оқушыларға қарудың қауіпсіз пайдалануын түсіндіріп, әскери тәртіпті қалыптастыруға ықпал етеді. Сондықтан жартылай бөлшектеу – қарудың күтімі мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі маңызды кезең болып табылады.

5. Бөлшектеу алдындағы қауіпсіздік талаптары

Қару бөлшектелмес бұрын оқжатар мен патрондардың толықтай алынуы шарт, бұл қауіпсіздік қағидаларын сақтаудың бастапқы кезеңі. Қару тек қауіпсіз бағытқа бағытталып, айналада адамдар мен бөгде заттар тұруы тиіс емес. Бөлшектеу таза, тұрақты және тегіс бетте жүргізілуі керек, ол жұмыс барысындағы қауіпті азайтады. Барлық әрекеттер мұқият әрі қатаң нұсқаулықтарға сәйкес жасалуы тиіс, себебі бұл қаруды әрі қарай дұрыстап пайдалану мен ақаулардың алдын алу үшін өте маңызды.

6. АК жартылай бөлшектеу кезеңдері

Жартылай бөлшектеу бірнеше нақты кезеңнен тұрады. Алғашқысы – қарудың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін оқжатар мен патрондарды алып тастау. Кейін бекітпе қақпағын жинақы түрде бөлшектеу, қайтару серіппесін шығару сияқты механикалық операциялар жүргізіледі. Әрбір кезең нақты тәртіп пен дәлдікті талап етеді, себебі кез келген қателік қарудың ақаулы қызметіне немесе тіпті жарақатқа әкелуі мүмкін. Мұндай кезеңсіз оқушылар толыққанды техникалық білім ала алмайды.

7. Бөлшектеу реттілігі: кезеңдік сызбасы

Калашников автоматын бөлшектеу әрекеттері нақты басқарылады. Бірінші кезекте оқжатар мен патрондарды шығару, содан кейін бекітпе қақпағын босату, қайтару серіппесін алу және басқа да бөлшектерді кезең-кезеңімен ажырату. Бұл процесс қатаң жүйелілікте жүргізіледі, әр қадам алдыңғысына негізделеді, бұл қарудың бөлшектеу операциясын жылдам әрі қауіпсіз етеді. Мұндай кезеңдік сызба арқылы оқушылар бөлшектеудің логикасын терең түсініп, қолданбалы дағдыларын жетілдіреді.

8. АК бөлшектерін ажырату: нақты механикалық тәсілдер

Оқжатарды төмен бағытта ықшам күшпен бөлшектеу барысында өте мұқият болу қажет – бұл бөлшектің жарамдылығын сақтау үшін маңызды. Бекітпе қақпағын солдан оңға қарай сәл жылжыту механикалық жағынан қарапайым әрі тез орындалады, бұл әдіс тәжірибелі әскери қызметкерлердің қалыптасқан техникасы. Қайтару серіппесі арнайы тұтқыш арқылы итеріліп алынады, бұл қадам қауіпсіздік талаптарын ұстануға бағытталған. Соңында, бекітпе тобы газ түтігіне параллель қойылып, рычаг арқылы босатылады. Осындай дәлдік пен реттілік қарудың қызмет ету мерзімін ұзартып, техникалық сипаттамаларын сақтайды.

9. Бөлшектерді бүлінуден, ластанудан сақтау

Бөлшектеу кезінде әрбір бөлшекті сыртқы әсерлерден қорғау – басты талап. Оларға соққы жасамау, құлатпау және зақымданбау қажет. Майлы немесе лас заттардан аулақ болу, бөлшектердің тазалығын сақтау аса маңызды, себебі бұл қарудың жұмыс тиімділігіне әсер етеді. Осы себептен бөлшектер арнайы жұмсақ төсеніштерге немесе қойғыштарға орналастырылады, бұл олардың көп жылдамдықпен немесе күтпеген жағдайларда бүлінуін болдырмайды. Қару қауіпсіздігі мен сенімділігін сақтау – бөлшектеудің жауапты кезеңі.

10. АК жинақтау кезеңдері

Жинақтау процесі бөлшектеу тәртібімен кері бағытта орындалады. Ең алдымен бөлек алынған бөлшектердің тазалығы мен бүтіндігін тексеріп, реттік орналастыру керек. Одан кейін газ түтігі мен бекітпе топтары құрастырылады, қайтару серіппесі орнына қойлады. Қарудың негізгі бөліктерін қайта түйістіріп, бекітпе қақпағын орнатады. Әр кезеңде бөлшектердің дұрыс орналасуы – қарудың жүрісін қамтамасыз ету үшін аса маңызды. Тек мұқият жинақталған қару ғана толық функционалды болады.

11. Жинақтаудың реттілігі және логикалық тізбегі

Қару жинақтау операциялары кезең-кезеңімен жүргізіледі. Алдымен бөлшектердің жайы мен бөліну тәртібі бойынша мұқият бақылау керек, содан соң қайтару серіппесін орнату. Кейін бекітпе қақпағын дұрыс позицияға қою, барлық механизмдердің еркін қозғалуын тексеру. Осы реттілік қарудың қауіпсіз әрі сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Әскерилер мен оқытушылар үшін бұл тізбек қаруды дұрыс пайдалану және жөндеуде негізгі нұсқаулық болып табылады.

12. Қауіпсіз және сапалы жинақтау үшін ескерілуі тиіс шарттар

Зиян келтірмей және функционалды бұзбай, қаруды жинақтау әр бөлімнің орнын дұрыс орналастырудан басталады – бұл қатеге жол бермеудің негізі. Қайтару серіппесінің бұзылмауы маңызды, себебі оның икемділігі оқтың жарамдылығына әсер етеді. Сонымен қатар, бекітпе қақпағы толық жабылуы қажет, әйтпесе қарудың тұйықталуы мен қауіпсіздігі бойынша ақаулар тұруы мүмкін. Осы шарттарды сақтау қарудың ұзақ мерзімді және қауіпсіз қызметін қамтамасыз етеді.

13. Өзіндік бақылау және жинақтаудан кейінгі тексеру әдістері

Жинақталған қарудың бөлшектерінің орнын мұқият қарап, олардың дұрыстығын бақылау – ақаулардың алдын алудың негізгі жолы. Қозғалмалы механизмдерді қолмен қозғау арқылы олардың еркін әрі тегіс жұмыс жасауын тексеру қажет. Бұл әдіс қателіктерді байқап, қарудың сенімділігін арттырады. Сонымен қатар, шүріппенің жұмысын сынау арқылы оқты түсіру жүйесінің қалыпты қызмет етуі расталады, бұл қарудың қауіпсіз және тиімді пайдаланылуын қамтамасыз етеді. Мұндай өзіндік тексеру әскери техникада аса маңызды.

14. Бөлшектеу және жинақтау жылдамдығына қойылатын нормативтер

Бөлшектеу мен жинақтау кезінде жылдамдық пен дәлдік арасындағы теңгерімді сақтау қажет. Жылдамдық әскери дайындық пен шұғыл жағдайларға бейімделуге көмектессе, дәлдік қарудың қауіпсіз және ақаусыз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Осы нормативтерді орындау – кәсіби әскери қызметкердің міндеті. Арнайы жаттығулар мен тәжірибелік сабақтар осы дағдыларды жетілдіруге бағытталған, бұл қару құралдарымен жұмыс жасауда кәсіби шеберлікті арттыруға септігін тигізеді.

15. Қару бөлшектеу және жинақтау бойынша сандық көрсеткіштер

Бұл кестеде бөлшектеу мен жинақтау процестерінің орташа уақыты, қателік деңгейі және жарақат алу тәуекелі көрсетілген. Мәліметтер Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің нормативтеріне сәйкес жиналған және әскери практикада қолданылатын стандарттар негізінде құрастырылған. Мәлім болғандай, жоғары жылдамдық пен қауіпсіздік арасындағы тепе-теңдікті сақтау қару қызметін тиімді ұйымдастырудың басты факторы болып табылады. Бұл көрсеткіштер әскери қызметкерлердің техника мен қауіпсіздікке деген назарын арттырады.

16. Техникалық күтім үшін жартылай бөлшектеудің рөлі

Техникалық күтімнің маңызды кезеңдерінің бірі ретінде қаруды жартылай бөлшектеу оның ішкі бөлшектерін тазалау және майлау үшін қажетті құрал болып табылады. Бұл процесс қарудың тозу дәрежесін бәсеңдетуге септігін тигізіп, оның қызмет ету мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жартылай бөлшектеу кезеңінде бөлшектердегі тот пен шаңды мұқият алып тастау ату дәлдігін арттыруға бағытталған маңызды шара болып табылады. Мұндай тазалау қарудың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етіп, әскери техниканың өнімділігін жоғарылатады. Қаруды жүйелі техникалық күтімге ұдайы енгізу оның сенімділігін нығайтады және ақаудың алдын алуға мүмкіндік береді. Бұл, өз кезегінде, оқу-жаттығу барысында қолдану қауіпсіздігін арттырады және әскери дайындық деңгейін көтереді.

17. Жиі жүргізілетін күтім мен бөлшектеудің қару сенімділігіне әсері

Қару-жарақтың сенімділігін арттыру мақсатында тұрақты және жоғары жиіліктегі техникалық қызмет көрсету қажеттілігі ерекше маңызға ие. Әскери сынақ нәтижелері 2023 жылы көрсеткендей, қаруды жиі тексеру мен бөлшектеу оны толық тексеруден өткізуге мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде ату дәлдігін арттырады және жалпы сенімділікті жоғарылатады. Мұндай күтімнің нәтижесінде әскери оқушылардың қару-жарақпен жұмыс істеу дағдылары жетіліп, олардың әскери дайындық сапасы жақсара түседі. Техникалық қызмет көрсету мен бөлшектеу жиілігі қарудың қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз етіп қана қоймай, оның әскери операциялардағы тиімділігін де ұлғайтады. Бұл факторлар қару-жарақтың жұмысына тікелей әсер етіп, оның ұзақ мерзімділік пен сенімділік көрсеткіштерін оңтайландырады.

18. Әскери сауаттылық, тәртіп және жауапкершілік: АК меңгерудің тәрбиелік қыры

Калашников автоматын бөлшектеу және жинау үрдісінде оқушылар әскери қауіпсіздік мәдениетін тереңірек меңгереді. Бұл процесс оқушылардың жеке және ұжымдық тәртіп пен жауапкершілікті арттыруға ықпал етеді, өйткені қару-жарақпен дұрыс және ұқыпты жұмыс істеу тек техникалық дағды емес, сонымен бірге жоғары тәртіпті талап етеді. Сонымен қатар, бұл дағдылар жеке тұлғаның әскери-техникалық сауаттылығын арттырып, ұжымдық жауапкершілікті нығайтады. Мұндай тәрбиелік мәні зор жаттығулар ұлттық қауіпсіздік пен патриотизм қалыптастыруда маңызды рөл атқарады, себебі олар жастарды Отанына қызмет етуге адалдыққа баулиды және әскери салада кәсіби өсуге ынталандырады.

19. Қазақстан және әлемдегі АК қолдану: тәжірибе мен тарихи деректер

Қазақстан мен бүкіл әлемде Калашников автоматы өзінің қарапайымдылығы мен сенімділігі арқасында кеңінен қолданылды. Мысалы, Қазақстанның тәуелсіздік алған кезеңінен бастап, бұл қару еліміздің әскери құрылымдарында негізгі қару түрі ретінде қалпына ие болды. Қарудың тарихы 1947 жылға барып тіреледі, оның көптеген түрлері Әлемнің көптеген елдерінде қолданылып, әртүрлі шайқастар мен операцияларда өз тиімділігін дәлелдеді. Әрбір өңір мен мемлекетте АК-ны меңгеру әдістері мен техникалық күтімі әртүрлі мәдени және әскери дәстүрлерге негізделген, бұл өз кезегінде қарудың қызмет ету ерекшеліктеріне ықпал етті. Қазақстанның әскери мектептерінде АК-ны пайдалану іріктелген тәжірибе ретінде жастарға әскери-техникалық даярлықты қамтамасыз етіп, тарихи мұраны сақтауда маңызды орын алады.

20. Қорытынды және болашақ мәні: АК жартылай бөлшектеу мен жинақтаудың құндылығы

АК-ны жартылай бөлшектеу және жинақтау әскери даярлық процесіндегі маңызды кезең болып табылады. Бұл әдіс оқушылардың техникалық сауаттылығын және қаруды дұрыс пайдалануды жетілдіруге бағытталған. Сонымен қатар, мұндай тәжірибе оқушылардың қауіпсіздік ережелерін сақтауына ықпал етіп, әскери қызметтің кәсіби деңгейін арттырады. Болашақта бұл құндылықтар жастардың кәсіби өсуіне және олардың әскери салада сенімді маман болуына негіз болады. Қару-жарақпен жұмыс істеу дағдыларын жүйелі түрде жетілдіру – ұлттық қауіпсіздіктің маңызды факторларының бірі.

Дереккөздер

Гусев В.И., "История создания автомата Калашникова", Военное издательство, Москва, 1985.

Петров С.Н., "Техническое обслуживание стрелкового оружия", Учебное пособие, Санкт-Петербург, 2010.

Нормативы вооружённых сил Республики Казахстан, Министерство обороны, Астана, 2022.

Иванов А.А., "Безопасность в обращении с оружием", Военно-технический журнал, №7, 2018.

Козлов В.М., "Методика обучения разбора и сборки АК", Советский воин, 1989.

Әскери сынақ нәтижелері, 2023

Қарудың техникалық күтімі бойынша нұсқаулық, ҚР Қарулы Күштері мемлекеттік комитеті, 2022

История и тактика использования автомата Калашникова, С.П. Иванов, Москва, 2019

Ұлттық қауіпсіздік және әскери тәрбие, А.Б. Мұратова, Алматы, 2021