Текст выступления:

Түрлі қайғылы оқиға орын алған жағдайда көрсетілетін алғашқы медициналық көмек
1. Қайғылы оқиғадағы алғашқы медициналық көмек: басты ұғымдар мен маңызы

Қайғылы оқиғалар төтенше жағдайлар санатына жатады және бұл сәттер адам өміріне тікелей қауіп төндіреді. Осындай жағдайларда алғашқы медициналық көмек көрсету құзырлы да жылдам әрекет етуге тәуелді, себебі ол адам өмірін сақтап қалуда шешуші рөл атқарады. Төтенше сәттерде алғашқы көмек – бұл сырқаттың немесе жараланғанның жағдайын тұрақтандыруға, өлім қаупін азайтуға және кәсіби медициналық көмек келгенге дейінгі аралықты тиімді өткізуге мүмкіндік беретін маңызды элемент. Осылайша, алғашқы көмек білімінің болуы – қоғамның қауіпсіздігін арттыруға бағытталған өмірлік маңызы бар негіз.

2. Қазақстандағы алғашқы көмек көрсету проблемалары мен заманауи жағдай

Қазақстанда травматизм мен апаттардың өсуі қоғамдағы медициналық қолжетімділік пен көмек беру жылдамдығы мәселесін ашық көрсетті. Сонымен қатар, алғашқы көмек көрсету туралы білім мен дағдылардың жетіспеуі жедел жәрдемнің тиімділігін азайтады. Бұл мәселе әсіресе мектептерде арнайы алғашқы көмек пәндерін енгізу қажеттігін айқындайды, себебі жастарға осы дағдыларды ерте үйрету қауіпті жағдайларда өз-өзіне және өзгелерге көмек көрсетуде өмірлік маңызды болады. Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін білім беру жүйесіне осындай өзгерістерді енгізу аса өзекті.

3. Алғашқы көмек көрсету мақсаты мен міндеттері

Алғашқы көмек көрсету бірнеше маңызды мақсатын көздейді: ең алдымен, өмірге қауіп төнгендіктерді анықтап, жағдайды тұрақтандыру; одан кейін зиянды әрі асқыну ықтималдығын төмендету; жеткенше кәсіби көмек күтіп, адамның жағдайын бақылау. Осы міндеттер әрбір адамның өмірін сақтап қана қоймай, қоғамдық денсаулықтың маңызды буынына айналады. Алғашқы көмек – бұл жедел әрекет етіп, қауіптен аман алып қалу үшін жасалатын алғашқы қадамдардың кешені.

4. Алғашқы көмек көрсету кезеңдері: қауіпсіздік пен бағалау

Алғашқы көмек көрсету процесі алдымен оқиға орнындағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуден басталады. Жауапты адам өзінің және зардап шеккеннің өміріне төнетін қауіптерді ескере отырып, оны қауіпсіз жерге көшіруі тиіс. Кейін зардап шегушінің тыныс алуын, пульсін және сана деңгейін мұқият бағалау қажет. Бұл — жедел жағдайды дұрыс диагностикалауға көмектесетін маңызды саты. Соңында, төтенше жағдай қызметтеріне жедел хабарлау қажет, әрі олар келгенше үлгілі әрі жүйелі әрекет бойынша зардап шеккеннің өмір сүру мүмкіндігін арттыру маңызды.

5. Жол-көлік апатындағы алғашқы іс-әрекеттер және негізгі қауіптер

Жол апатындағы алғашқы көмек кезінде ең бірінші жәбірленушінің тыныс алу және қан айналымы маңызды түрде тексеріледі. Қанша мұқият болсақ та, ішкі және сыртқы қан кетулер, сондай-ақ бас пен омыртқа жарақаттары үлкен қауіп төндіруі мүмкін. Зардап шегушіні қозғалысқа келтіру кезінде өте сақтық қажет, себебі дұрыс емес манипуляциялар жағдайды нашарлатуы ықтимал. Қандай да бір күмән туындаса, кваліфициялық көмек келгенше науқасты қозғалтып алмау дұрыс болмақ.

6. Термиялық және химиялық күйік кезіндегі алғашқы көмек

Күйіктің түрі мен дәрежесіне байланысты алғашқы көмек шаралары әртүрлі болады. Термикалық күйік кезінде зардап шеккен аймақты суық ағып тұрған сумен салқындату – ең алғашқылардың бірі. Бұл күйіктің тереңдігі мен аумағын азайтуға көмектеседі. Химиялық күйік кезінде зәрдің немесе тұрмыстық химикаттардың әсерінен болғандықтан, тез арада зиянды затты жуыңыз, әрі химиялық заттың таралуын тоқтату қажет. Күйік шок пен инфекция қаупін арттыратындықтан, көмек көрсету тәсілдеріне мұқият және жылдамдықпен қарау қажет.

7. Электр тогынан жарақаттану: әрекет тәртібі мен қауіпті белгілер

Электр жарақаты кезінде қауіпсіздік бірінші орында болуы тиіс. Зардап шеккен адамға физикалық тұрғыдан көмек көрсету алдында электр тогын өшіру немесе адамның ток көзінен бөлінуін ағаш немес құрғақ затпен қамтамасыз ету қажет. Тыныс алу мен жүрек жұмысының бақылауы электр тогының жасырын әсерлері, мысалы, жүрек ырғағының бұзылуы немесе тыныс алу тоқтауы сияқты жайттарға назар аударуды талап етеді. Егер жағдай ауыр болса, жедел жәрдем шақырып, жүрек-өкпе реанимациясын бастау керек, өйткені электр жарақаты ішкі ағзаларға да қауіп төндіреді.

8. Жарақаттар мен сынықтар кезіндегі алғашқы көмек әдістері

Зақымдалған аймақтағы сыртқы қан кетуді тоқтату үшін қысымды таңғыш қолдану қажеттігі – алғашқы маңызды шара. Құзырлы таңғыш жарақатты таза және қорғалатын күйде ұстайды. Жарақат алған мүшелердің қозғалысын шектеу, оның ішінде жарақат алған қол-аяқты бекіту, ауырсыну мен қосымша жарақаттардың алдын алу үшін қажет құралдардың бірі болып табылады. Сонымен қатар, сүйек сынығы жағдайында иммобилизация үшін шиналар немесе арнайы бекіткіштер пайдаланылады. Ішкі қан кету күдігі болған кезде шұғыл медициналық көмекті талап етеді, өйткені бұл жағдай тез арада өмірге қауіпті болуы мүмкін.

9. Қан кету түрлері және оларды тоқтату жолдары

Қан кетудің әртүрлі түрлері бар – артериялық, венозды немесе капиллярлық. Олардың әрқайсысының тоқтатылу тәсілі өзіндік ерекшеліктерге ие. Мысалы, артериялық қан кету кезінде қысымды тез және қатты қолдану қажет, себебі бұл түр ең қауіпті саналады. Венозды қан кетуді тоқтату үшін жараны көтеру және қысымды таңғыш қолдану тиімді. Сонымен қатар, барлық жағдайда таза материалдармен таңу және жұқарған қан тамырларын қорғау керек. Қан кетуді тоқтату – жедел көмек көрсетудің маңызды құрамдас бөлігі.

10. Қазақстандағы қан кету түрлері бойынша өлім-жітім статистикасы

2023 жылғы Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің деректеріне сәйкес, артериялық қан кету өлімге әкелетін ең қауіпті және жиі тіркелетін жағдай болып табылады. Бұл қан кету түрінде қан тез әрі мол мөлшерде шығып, уақытында көмек көрсетілмесе, адам өмірі қауіпке тап болады. Статистикалық мәліметтер артериялық қан кету кезінде шұғыл әрі дұрыс көмек көрсетудің маңыздылығын айқын көрсетеді. Осының негізінде, медициналық және қоғамдық деңгейде қан кетудің түрлерін ерте анықтау және тоқтату туралы білім мен тәжірибені кеңейту қажет.

11. Тыныстың тоқтауы кезінде жасанды тыныс беру әдістері

Тынысының тоқтауы – өмірлік қауіпті жағдай, онда жасанды тыныс беру әдісі көмек көрсетуге бағытталған. Бұл процедура ауыздан ауызға немесе арнайы бетперде арқылы жүргізіледі және тыныс жолдарын ашық ұстауды талап етеді. Әрбір үрлеу кезінде кеуденің қозғалысын бақылау маңызды, себебі бұл дем алудың тиімділігін көрсетеді. Ересектер мен балаларға арналған жасанды тыныс беру күш пен саны жағынан ерекшеленеді, бұл әдістер дұрыс қолданылғанда ғана максималды нәтижеге қол жеткізіледі.

12. Жүрек тоқтауы кезінде көрсетілетін алғашқы көмек стандарттары

Жүрек тоқтауы жағдайында алғашқы көмек ретінде көкіректі қысу процедурасы негізгі орын алады. Бұл әдісті орындау кезінде 30 рет қатаң басу мен 2 рет жасанды тыныс беруді үзіліссіз, ретті түрде ауыстырып жүргізу қажет. Қолдың дұрыс орналасуы – кеуде ортасына дәл түсуі – бұл процедураның тиімділігін арттырады. Қысым жасау жиілігі минутына 100-120 рет болуы тиіс, бұл қан айналымын қалпына келтіру үшін маңызды. Мұндай шұғыл көмек жедел жәрдем келгенге дейін үздіксіз жалғасуы маңызды және өмір сақтап қалуда шешуші факторға айналады.

13. Есін жоғалту: алғашқы әрекеттер алгоритмі

Есін жоғалту жағдайында алғашқы қадам – зардап шегушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Оның тыныс алу жолдары ашық екенін тексеріп, қажет болса, бөгде заттарды алып тастау керек. Одан кейін тыныс алу мен пульсті бағалап, қажет болған жағдайда жасанды тыныс алу мен жүрек-өкпе реанимациясын қолдану басты міндет. Бұдан кейін жедел жәрдемге хабарласып, кәсіби көмек келгенге дейін жағдайды тұрақтандыру қажет. Бұл алгоритм есі жоғалтудың әр түрлі себептерінде өмірлік маңызды қолдау бола алады.

14. Анафилактикалық шоктағы шұғыл көмек әрекеттері

Анафилактикалық шок тез дамуымен және ауыр клиникалық белгілерімен сипатталады. Шок белгілері байқалғанда жәбірленушіні аллергеннен дереу алшақтатып, оған шалқасынан жатуды қамтамасыз ету қажет. Бұл аяқтарды жоғары көтеру арқылы қан айналымын жақсартуға көмектеседі. Адреналин енгізу – шокпен күрестің негізгі әдісі, ол тек медициналық қызметкерлердің бақылауымен жүргізілу керек. Сонымен қатар, тыныс пен қан айналымының тұрақтылығын үнемі бақылау, көмек келгенге дейін психологиялық қолдау көрсету – пациенттің өмірлік маңызды аспектілері болып табылады.

15. Жарақат түрлері және алғашқы көмек айырмашылықтарын салыстыру

Кестеде күйік, жара, сынық және улану жағдайларының негізгі белгілері мен алғашқы көмек әдістері жинақталған. Мысалы, күйікте теріні салқындату және инфекциялардың алдын алу қажет, жарада тазалық пен қысым қолдану, сынықта иммобилизация маңызды, ал улану кезінде токсиндерді жоюға бағытталған шаралар керек. Осындай ерекшеліктерді білу алғашқы жәрдемнің нәтижесін жақсартып, науқастың өмірін сақтауға мүмкіндік береді. Бұл деректер қоғам үшін денсаулыққа жауапты қарауға үндейді.

16. Алғашқы көмек көрсету кезеңдерінің алгоритмі

Алғашқы көмек көрсету кезіндегі әрекеттердің алгоритмі адам өмірін сақтап қалуда шешуші роль атқарады. Мұндай алгоритмдер шұғыл әрекеттердің жүйелі тізбегін қамтиды: оқиғаны бағалау, жарақат немесе сырқаттың түрін анықтау, қауіпсіз ортаны қамтамасыз ету және қажетті көмектің түрін көрсету. Әрбір қадам нақты орындалып, кез келген шатасулар немесе кідірістерден аулақ болу маңызды. Алғашқы деңгейде бұл жүйелі тізбек зардап шеккен адамға дұрыс және жедел көмек көрсетудің негізін қалайды, әрі әрі қарай мамандандырылған медициналық көмекке дейінгі аралықтағы өмірлік мүмкіндіктерді арттырады.

17. Психологиялық қолдау мен мотивация: қалпына келудің маңызды құралы

Жарақат алған немесе кенеттен ауыр жағдайға тап болған адамның психологиялық күйі оның қалпына келу процесіне айтарлықтай әсер етеді. Психологиялық қолдау оның ішінде кездесетін қорқыныш пен стресс деңгейін төмендетіп, ішкі күш-қуатын арттыра алады. Сабырлы және жылы қарым-қатынас зардап шегушінің сенімін оятуда маңызды рөл ойнайды. Сонымен қатар, адамның мотивациясын жоғарылату – бұл үміт пен сенімді қалыптастырады, осылайша қалпына келу жылдамдығы артатыны ғылыми зерттеулермен дәлелденген. Өмірге оң көзбен қарау және позитивті орта психикалық және физикалық жағдайды тұрақтандырып, жалпы денсаулығын нығайтады.

18. Қазақстандағы оқушылардың алғашқы көмек білім деңгейі

Жас ұрпақтың алғашқы көмек көрсету дағдыларының маңыздылығы төтенше жағдайларда олардың дұрыс әрекет етуіне тікелей байланысты. 2019 жылғы мәліметтерге қарағанда, Қазақстандағы оқушылардың тек 32%-ы алғашқы медициналық көмектің негізгі ережелерін толық меңгерген. Қалған 68%-ы бұл білімге ие емес, бұл өз кезегінде төтенше жағдайларда адекватты көмек көрсету қабілетін әлсіретуі мүмкін. Осы мәселені шешу мақсатында арнайы пәндер мен тренингтер оқушыларға енгізілуде. Бұл бағдарламалар олардың білімін толықтырып, қажетті дағдыларға үйретуге, соның ішінде қан тоқтату, тыныс алу жолдарын ашу, жарақаттануды тежеу сияқты практикалық әрекеттерді орындауға бағытталған.

19. Алғашқы көмекті дұрыс көрсетпеудің зардаптары мен қоғамға әсері

Дұрыс көрсетілмеген алғашқы көмек қайғылы жағдайларда қайтыс болу мен асқынулардың өсуіне әкеледі. Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің статистикасына сәйкес, өлім деңгейінің алғашқы көмек көрсетудегі қателіктерге байланысты өсуі 40%-ға жеткені тіркелді. Бұл тек жеке адамның өміріне ғана емес, сонымен бірге медициналық жүйеге, ұлттық денсаулық сақтау ресурстарына, саналы азаматтық қоғамға ауыр салмақ түсіреді. Уақытылы жасалған алғашқы көмек – тек өмірді сақтап қана қоймай, қоғамның жалпы экономикалық және әлеуметтік тұрақтылығына да әсер ететін маңызды фактор.

20. Қауіпсіз және жауапты қоғам үшін алғашқы көмек негіздері

Алғашқы медициналық көмек бойынша білім алу әрбір азамат үшін өмірлік маңызды және азаматтық борыштың бір бөлігі болып табылады. Осындай дағдылардың бар болуы – қауіпсіз және жауапты қоғам құрудың негізі. Қолда бар білім мен шеберліктің арқасында адам төтенше жағдайда дұрыс шешім қабылдап, өз өмірі мен басқалардың өмірін сақтап қалуға мүмкіндік алады. Оның үстіне бұл дағдылар адамның әрі қарайғы денсаулығын нығайтып, қоғамдық қауіпсіздіктің деңгейін көтереді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау министрлігі. «Алғашқы медициналық көмек көрсету стандарттары» – Алматы, 2023.

Нұржігіт, А. «Жедел медициналық көмек және алғашқы көмек әдістемелері», Астана, 2021.

Ибраев, Т.Қ. және т.б. «Қазақстанда алғашқы көмек көрсету практикасы және даму тенденциялары», «Медицина және қоғам» журналы, №4, 2022.

Бейсенов, К.Н. «Төтенше жағдайларда алғашқы көмек беру», Алматы, 2020.

Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай Қоғамы. «Алғашқы көмек бойынша нұсқаулық», 2019.

Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің ресми статистикасы, 2019

Медициналық алғашқы көмек: теория мен практика, М.Ә. Айтбаев, Алматы, 2020

Психологиялық қолдау және мотивация, Қ.Ж. Сатыбалдина, Нұр-Сұлтан, 2021

Алғашқы көмек көрсету әдістемелік нұсқаулығы, ҚР Денсаулық сақтау министрлігі, 2018

Жастар және төтенше жағдайлар: қауіпсіздік және білім беру, K.B. Ержанов, 2022