Текст выступления:

Биологиялық (бактериологиялық) қару
1. Биологиялық (бактериологиялық) қару: Қоғамға әсері және қауіптері

Биологиялық қару – бұл жұқпалы ауруларды таратып, қауіпті жағдай туғызатын ерекше құрал. Оның пайда болуы және қолданылуы адамзат тарихында әртүрлі кезеңдерден өтсе де, бүгінгі таңда ол әлем қауіпсіздігіне айтарлықтай сын-қатер төндіреді. Бұл қарудың сипаты мен әсері оны әскери және террористік құрал ретінде ерекше қауіпті етеді, себебі оның таралуы жиі бақылаусыз және ауыр зардаптарға ұрындырады.

2. Биологиялық қарудың тарихи негіздері мен себептері

Биологиялық қаруды қолданудың тамыры ежелгі цивилизацияларға жетеді. Мәселен, ежелгі Қытай мен Месопотамия жерлерінде қарсыластарға ауру таратудың алғашқы әдістері байқалған. Орта ғасырларда оба індетімен ауырған мәйіттерді жау қамалдарына лақтыру – соғыстағы құрал ретінде кеңінен қолданылған тәсіл болды. Ғылым мен техника дамыған сайын, патогендердің күшейтілу мүмкіндігі артты, ал елдердің әскери мақсаттары осы қаруды дамытуға итермеледі. Осылайша, биологиялық қару тарихы – адамзаттың әскери стратегияларындағы күрделі әрі қауіпті бетбұрыстардың бірі.

3. Биологиялық қарудың негізгі анықтамасы

Биологиялық қару дегеніміз – ауру қоздырғыштарды немесе токсиндерді ауа, су, азық-түлік секілді орта арқылы кең көлемде таратуға арналған арнайы құралдар мен заттар. Оның негізгі мақсаты – адамдар мен жануарлар арасында инфекция тудырып, олардың денсаулығына зақым келтіріп, өндірістік және экономикалық тиімділікті төмендету. Халықаралық ұйымдар, оның ішінде БҰҰ және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, биологиялық қаруды әлемдегі ең қауіпті қару түрі ретінде мойындайды. Бұл қарудың әсері ұзаққа созылып, халықтың жағдайын күрделендіре түседі.

4. Биологиялық қарудың негізгі түрлері және мысалдары

Осы тақырыпты түсіндіру үшін биологиялық қарудың түрлерін қарастыру қажет. Бұл қарулар патогендермен – бактериялар, вирустар немесе токсиндермен жүзеге асады. Мысалы, антракс (сұр әулие) ауруы, оба, сарышұнақ сияқты індеттер биологиялық қару ретінде қолданылған. Әрбір нақты оқиға қарудың табиғаты мен қолданылу тәсілдерін иллюстрациялау арқылы оның қауіптілігін көрсетеді. Сонымен қатар, биологиялық қарудың дамуында зертханалық технологиялар мен гендік инженерия маңызды рөл атқарады, бұл патогендердің уыттылығы мен таралу қабілетін арттыруға мүмкіндік береді.

5. Биологиялық қарудың патоген түрлері мен қауіптілігі

Биологиялық қару ретінде қолданылатын патогендер әртүрлі жолдармен таралады: ауа арқылы аэрозольдік жолмен, судың немесе азықтың ластануы нәтижесінде. Кестеден көрінетіндей, әрбір патогеннің өлім-жітім деңгейі мен тарихтағы қолдану мысалдары ерекше маңызды. Мысалы, антракс ауруы жоғары өлім-жітім көрсететін қауіпті патоген болып табылады, ал сарышұнақтың таралуы да үлкен эпидемияларға себеп болды. Бұл мәліметтер биологиялық қарудың ауыр зардаптарын айқын көрсетеді және оның жаһандық қауіп екенін дәлелдейді.

6. Биологиялық және химиялық қару айырмашылықтары

Биологиялық қару микроағзалар негізінде жұмыс істейді, оның әсері әдетте инкубациялық кезеңнен кейін көрінеді, бұл ұзақ мерзімді эпидемияларды тудыра алады. Бұл ерекшелік оны бақылау мен алдын алуды қиындатады. Ал химиялық қару уытты заттарға негізделген, оның әсері тез байқалады, бірақ таралу аумағы шектеулі және салдары қысқа мерзімді болады. Осы айырмашылықтар биологиялық қарудың қауіптілігін және оның таралу тәсілдерінің күрделілігін көрсетеді, сондықтан зерттеушілер осы екі қарудың әсер ету механизмдерін мұқият зерттеуі қажет.

7. Биологиялық соғыстың ғылыми негіздері

Биологиялық қарудың ғылыми негізі – патогендердің адам ағзасына әртүрлі жолдармен енуінде жатыр. Олар тыныс алу, асқорыту және тері арқылы таралады, бұл олардың табиғаты мен таралу жолдарының көпқырлығын көрсетеді. Гендік инженерияның дамуы патогендердің қауіптілігін арттырып, оларды қару ретінде жетілдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, иммундық жүйенің әлсіздігі және патогендердің тез көбеюі олардың тиімді таралуына әсер етеді. Микробиология мен биотехнология саласындағы зерттеулер жаңа қиындықтар мен күрделі қару түрлерінің қалыптасуына септігін тигізеді, бұл жаһандық қауіпсіздікке қатер төндіреді.

8. Биологиялық қаруды қолданудың салдары: статистика

График соңғы ғасырда биологиялық шабуылдар санының үнемі өскенін дәлелдейді. Бұл көрсеткіш биологиялық қарудың жаһандық денсаулығына елеулі қауіп төндіріп отырғанын айқын көрсетеді. Әсіресе соңғы онжылдықтарда оның таралуы мен әсер ету аймағы кеңейіп, эпидемиялар жиі орын алуына себепші болды. Мұндай статистикалық мәліметтер халықаралық қауымдастыққа биологиялық қаруға қарсы күресті күшейту қажеттігін көрсетеді.

9. Белгілі оқиғалар мен мысалдар

Биологиялық қаруды қолданудың нақты мысалдары тарихта болған. Мысалы, Жапонияның 731 отряды 1937-1945 жылдары Қытай аумағында оба мен күйдіргі ауруларын таратып, бейбіт тұрғындарға ауыр зиян келтірді. 2001 жылы АҚШ-та антракспен ластанған хаттар таралып, бірнеше адамның өліміне әкелді. Бұл биологиялық терроризмнің мысалы ретінде маңызды. Сол сияқты, 1979 жылы Свердловскиде антракс апаты орын алып, зертханалық бақылаудың жетіспеушілігі салдарынан оқиға үлкен дауға айналды. Бұл оқиғалар биологиялық қарудың қауіптілігін тағы да көрсетеді.

10. Таралу әдістері және қолдану тәсілдері

Биологиялық агенттердің таралу жолдары әртүрлі: аэрозольдер арқылы ауаға шашырау, су мен азық-түлік арқылы ластану. Жануарлар мен жәндіктер бұл агенттердің белсенді таралуына себеп болуы мүмкін, олардың рөлі өте маңызды. Ал қолдану құралдары ретінде аэрозоль шашқыштар, арнайы контейнерлер және басқа да прототиптер қолданылады. Оларды анықтау өте қиын, бұл қауіптің басты себебі болып табылады. Осы ерекшеліктер биологиялық қаруды қолданыстағы ең қатерлі қарудың біріне айналдырады.

11. Қарсы күресудің биологиялық-ғылыми негіздері

Қарсы күрестің ең тиімді әдісі – вакцинация. Ол жұқпалы ауруларға қарсы иммунитет қалыптастырып, эпидемиялардың таралуын алдын алады. Қиын жағдайларда антибиотиктер мен антивирустық препараттар қолданылады, олар аурудың асқынуын бәсеңдетіп, өлім деңгейін төмендетуге бағытталған. Сонымен қатар, эпидемиологиялық бақылау, карантин шаралары және жаппай ақпараттандыру қауіпті тез анықтап, оның таралуын шектеуге мүмкіндік береді. Бұл шаралар кешенді қолданылғанда ғана биологиялық қарудың залалдарын азайтуға болады.

12. Биологиялық шабуылға жауап беру алгоритмі

Жедел және жүйелі әрекет ету кезеңдерінен тұратын биологиялық шабуылға жауап беру алгоритмі қауіпті жеңілдетуде маңызды. Алгоритм инфекцияның анықталуынан бастап, карантиндік шараларды енгізу, тергеу және санитариялық нормаларды бақылауды қамтиды. Мұндай жүйелі әрекет қауіптің таралуын шектеуге, жұқпалы аурулардың алдын алуға және жаппай паникадан сақтау мақсатында ұйымдастырылады. Қазіргі заманғы денсаулық сақтау жүйелерінде осындай алгоритмдердің болуы – тиімді қарсыласудың негізі.

13. Қауіпсіздік шаралары мен сақтану жүйелері

Биологиялық қауіпті төмендету мен алдын алу үшін бірнеше маңызды қауіпсіздік шаралары жүзеге асырылады. Біріншіден, зертханалық қауіпсіздік және биоқорғау стандарттары сақталуы тиіс. Екіншіден, инфекцияның таралуын бақылау мен оқшаулау жүйелері енгізіледі. Үшіншіден, халықты ақпараттандыру және білім беру – қауіпті болжау мен алдын алуда маңызды рөл атқарады. Төртіншіден, халықаралық ынтымақтастық қауіптерге бірлесіп қарсы тұруға мүмкіндік береді. Осы жүйелердің барлығы биологиялық қарудың қауіптілігін төмендетуге бағытталған.

14. Халықаралық құқық және бақылау шаралары

1972 жылы қабылданған Биологиялық қаруға тыйым салу конвенциясы – әлемдегі биологиялық қарудың өндірісі мен қолдануына қатысты ең маңызды құқықтық құжат. 180-ден астам елдің қатысуымен күшіне енген бұл конвенция биологиялық қарудың таралуына толықтай тосқауыл қояды. БҰҰ, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және Қызыл Крест секілді халықаралық ұйымдар бақылау мен тексерулерді жүргізіп, елдер арасында серіктестік пен ақпарат алмасуды нығайтады. Бұл шаралар халықаралық қоғамдастықтың биологиялық қауіпсіздікке деген жауапкершілігін айқындайды.

15. Қазіргі әлемдегі биологиялық қару қаупі

Бүгінгі таңда синтетикалық биотехнологияның қарқынды дамуы патогендерді жасанды түрде құруды жеңілдетіп, биологиялық қару қауіпін күрделендірді. Террористік ұйымдардың биологиялық материалдарды заңсыз пайдалану тәуекелі артып келеді, бұл әлемдік қауіпсіздік үшін үлкен сынақ болып отыр. Мемлекеттер арасындағы сенімсіздік және қауіпсіздік инфрақұрылымдарының әлсіздігі биоқауіпсіздікті сақтау жолындағы кедергілердің бір бөлігі. 2014 жылы болған Эбола індеті сияқты жағдайлар жаһандық ынтымақтастықтың маңыздылығын дәлелдеді, бұл қауіпті азайтуда бірлескен әрекеттердің қажеттігін көрсетті.

16. Биологиялық қаруды бақылаушы елдер статистикасы

XX ғасырдың ортасынан бері биологиялық қару мәселесі әлемдік қауіпсіздіктің маңызды құрамдас бөлігі болды. БҰҰ-ның Биологиялық қаруларға тыйым салу туралы конвенциясы (BTWC) 1972 жылы қабылданған және оған қазіргі таңда әлемнің көптеген елдері қосылған. Төмендегі статистика елдердің осы конвенцияға қосылу деңгейін көрсетеді, алайда келісімнің тиімді жүзеге асырылуында бірнеше қиыншылықтар бар. Мысалы, зертханаларды тексеру және бақылау шаралары қажетті деңгейге жетпей отыр, себебі биологиялық қарулардың жасырын сипаты бақылауды қиындатады. Әлемдік қауымдастық қауіптің алдын алу үшін БАҚҚ (биологиялық және химиялық қаруларды бақылау) саласында жаңа технологияларды енгізуді талап етеді. Сонымен қатар, бірнеше елде конвенция шарттарының толық орындамауы биологиялық қарулардың таралу қаупін арттыруда. Осы мәліметтерге қарап, халықаралық ынтымақтастықтың күшеюі мен бақылау механизмдерінің жетілдірілуі міндетті екенін байқауға болады.

17. Биологиялық терроризм және оның ерекшеліктері

Биологиялық терроризм – бұл адам денсаулығына зиян келтіруді мақсат ететін қауіпті және жасырын тәсілдердің бірі. Өз тарихында бұл құрал былтырғы ғасырлардан бері қолданылғанымен, қазіргі заманғы биотехнологиялардың дамуымен оның қаупі күрт өсті. Бір оқиға ретінде 2001 жылғы АҚШ-тағы антракс шабуылды айтуға болады, ол әлемді дүрліктіріп, биологиялық терроризмге қарсы күрестің маңыздылығын арттырды. Әлемде биологиялық терроризмнің ерекшелігі – оның жасырын, тез таралуы және дәстүрлі қарумен салыстырғанда бақылауды қиындатуы. Бұл жағдай елдердің қауіпсіздік саласындағы стратегияларын қайта қарауға, биологиялық қауіптерге ерекше назар аударуға итермелейді. Соған қарамастан, ақпараттық және алдын алу шараларының жетіспеушілігі бұл қатердің жалғасуына себепші болуда.

18. Ғылым мен медицинадағы этикалық дилеммалар

Биологиялық зерттеулердің бейбіт мақсатта қолданылуы мен оларды қару ретінде пайдалану арасында нәзік айырмашылық бар. Бұл салада жұмыс істейтін ғалымдар мен дәрігерлер этикалық нормаларды сақтау міндетін сезінуі қажет. Олар биоэтика қағидаттарын сақтап, зертханалық қауіпсіздік шараларын қатаң орындауы тиіс. Патогенді организмдермен жұмыс істеу барысында қателіктер адам өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан қоғамға ғылыми зерттеулердің ашықтығын қамтамасыз ету арқылы олардың зиянды пайдалануын бақылау маңызды. Бұл мәселенің шешімі ретінде халықаралық нормалар мен ұлттық заңнамалар өзара үйлесімді болуы қажет, сондай-ақ зерттеу орындарында арнайы бақылау құрылымдары қызмет етуі тиіс.

19. Алдын алу және халықтың ақпараттануының маңызы

Қазіргі кезде биологиялық қауіптерді ерте анықтау – халықаралық және ұлттық деңгейдегі басты міндеттер қатарында. Бұл үшін ғылыми-ағартушылық бағдарламалар ұйымдастырып, халықтың хабардарлығын арттыру қажет. Биоқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру – бұл мектептер мен жоғары оқу орындарында қажетті білім мен өзін-өзі қорғау дағдыларын енгізу арқылы жүзеге асады. Сонымен қатар, әлеуметтік желілер мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ақпараттың уақтылы және жүйелі берілуі маңызды, себебі бұл халықты қорғануға дайындап, паникадан сақтайды. Сондай-ақ, жедел әрекет ететін құрылымдар құру және дағдарысқа дайындық бағдарламаларын әзірлеу арқылы қауіпті төмендетуге мүмкіндік бар. Бұл кешенді шаралар биологиялық қауіптерге қарсы тұрудың негізі болып табылады.

20. Биологиялық қауіптер мен келешекке көзқарас

XXI ғасырда биологиялық қарулардың өсуі – адамзат алдында тұрған күрделі қауіптердің бірі. Бұл қауіптің әсерін азайту халықаралық ынтымақтастық пен ғылымға деген сенімнің артуына тікелей байланысты. Қазақстан да биологиялық қауіпсіздік саласында белсенді рөл атқарып, жастарға сапалы білім мен қауіпсіздік дағдыларын беру арқылы елдің тұрақты дамуына үлес қосуда. Биологиялық қауіптердің алдын алуда қоғамның әрбір мүшесінің саналы болуы, ғылым мен техниканың дамуына ашықтық пен этика принциптерін сақтау – біздің ортақ міндетіміз.

Дереккөздер

Биологиялық қару және қауіпсіздік. М., 2018.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының есептері, 2020.

«Биологиялық қаруға тыйым салу» конвенциясы. Халықаралық құқық құжаты, 1972.

Гринфилд, Л. Биологиялық қауіп және халықаралық қауіпсіздік. Лондон, 2019.

CDC – Американдық ауруларды бақылау және алдын алу орталығы, 2021.

UNODA. Biological Weapons Convention Status. United Nations Office for Disarmament Affairs, 2023.

Leitenberg М. The Problem of Biological Weapons. In: Biological Weapons and International Security. Routledge, 2019.

Koblentz GD. Biosecurity in the age of synthetic biology. Health Security, 2018, 16(4): 282-291.

Протокол о запрете применения биологического и токсинного оружия. Организация Объединенных Наций, 1972.

Биоэтика и безопасность. Министерство здравоохранения Республики Казахстан. 2021.