Текст выступления:

Әскери роботты техникалардың негіздері
1. Әскери роботты техникалардың негіздері: негізгі тұжырымдар мен тақырыптар

Қазіргі заманғы әскери технологиялар саласында роботтандыру маңызды кезеңге жетті. Әскери роботты техника түрлері, олардың даму бағыты және жаһандық маңызы біздің әскери қуатымыздың өсуінде шешуші рөл атқаратыны талассыз. Бұл саладағы инновациялар бізді қорғаныс қабілетін жаңа деңгейге шығаруға мүмкіндік береді.

2. Әскери роботты техниканың тарихы мен дамуы

Әскери роботиканың тарихы 1939 жылы алғашқы прототиптердің пайда болуымен басталады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде алдын ала қарастырылмаған техникалар қолданыла бастады, ал 1980-жылдардан бастап роботты техниканы енгізу қарқын алып, оның артықшылықтары кеңінен танылды. Бүгінде, жаһандық армиялар бұл технологияларға үлкен мән беріп, әскери операцияларда стратегиялық элемент ретінде пайдаланады.

3. Әскери роботты техниканың анықтамасы

Әскери роботты техника дегеніміз – автономды немесе қашықтан басқарылатын автоматика жүйелері, олар әскери мақсатта қолданылады. Бұған ұшқышсыз ұшатын аппараттар (ҰУА), жерүсті және суасты роботтары кіреді, әрқайсысы өзіне тән нақты функцияларды орындайды. Осындай жүйелер арнаулы бағдарламалау мен алгоритмдерге сүйеніп, күрделі әскери тапсырмаларды орындау арқылы кешенді операциялардың табысты өтуін қамтамасыз етеді.

4. Әскери роботтардың негізгі санаттары

Әскери роботтар негізінен үш негізгі санатқа бөлінеді: жерүсті роботтары, ұшқышсыз ұшақтар және суасты роботтары. Жерүсті роботтар жүк тасымалдау және барлау сияқты міндеттерді атқарса, ұшқышсыз аппараттар әуедегі бақылау және зеңбірек шабуылдарын жүзеге асырады. Суасты роботтары кеме қорғанысы мен миналарды анықтау секілді қиын тапсырмаларды орындайды. Әр санаттың өзіндік ерекшеліктері мен қолдану бағыттары бар, оларды бірлескен түрде қолдану әскери күштердің тиімділігін арттырады.

5. Жерүсті әскери роботтар: негізгі міндеттер мен түрлері

Жерүсті әскери роботтар күрделі және қауіпті жағдайларда жауынгерлердің өмірін сақтауға бағытталған. Олар барлау, материалдарды тасымалдау және жарылғыш заттарды анықтау сынды миссияларды орындайды. Бұл роботтардың модификациялары - жаяу әскерді қолдау роботтары, жарылғыш құрылғыларды детекциялау жүйелері және ауыр техниканы жүргізу құралдары. Олардың әрқайсысы әскери операцияларда өзінің стратегиялық орнын алады.

6. Ұшқышсыз әскери ұшақтар (UAV): танымал үлгілер

Ұшқышсыз әуе кемелері әскери барлау және шабуылдау міндеттерін орындауда төңкеріс жасады. Мысалы, MQ-9 Reaper – дәлдікпен нысандарды анықтап, жоюға қабілетті танымал үлгі. Сонымен қатар, әртүрлі елдерде әзірленген DJI Matrice немесе Bayraktar TB2 сияқты UAV-лар барлау, мониторинг және мақсаттық соққылар үшін кеңінен қолданылады. Бұл үлгілер техника мен ақпараттық технологиялардың симбиозы арқасында жауынгерлік артықшылық береді.

7. Суасты әскери роботтар: қолдану салалары

Суасты роботтары суасты барлау, миналарды анықтау және кемені қорғау сияқты маңызды міндеттерді атқарады. Мысалы, АҚШ-тың REMUS және Ресейдің «Каламит» суасты роботтары қауіпсіз аймақ жасау және жау кемелерін бақылау жұмыстарына жұмсалады. Бұл техникалар кешенді датчиктер мен автономды басқару жүйелері арқылы суасты ортада сенімді жұмыс істейді және суасты қауіптерін ерте анықтауға мүмкіндік береді.

8. Әскери роботтардың негізгі сипаттамалары салыстыруы

Жерүсті роботтар автономды жұмыс істеп, жүк тасымалдауда тиімді, олар кедергілерді айналып өтуге икемделген. Ұшқышсыз аппараттар жоғары дәлдікпен әуе кеңістігінде бақылау және шабуыл жасауда алда келеді. Суасты роботтары кешенді датчиктермен жабдықталып, су асты жағдайларын кеңінен модельдей алады. Осы техникалардың бірлесе қолданылуы әскери операциялардың тиімділігін арттырады. (Дереккөз: Defense Advanced Research Projects Agency)

9. Жасанды интеллект әскери роботтарда

Шешім қабылдау қабілеті: Жасанды интеллект арқасында әскери роботтар тапсырмаларды автономды орындап, тез және тиімді шешім қабылдай алады. Бұл операциялардың нәтижелілігін арттырып, адам ресурстарын үнемдейді. Объектіні тану және өзін-өзі басқару: ИИ жүйелері роботтарға нысандарды дәл тану мен қоршаған ортадағы қауіп-қатерді анықтау мүмкіндігін береді. Сонымен қатар, олар өзін-өзі басқару арқылы күрделі жағдайларда өз бетінше әрекет етеді, бұл қазіргі заманғы соғыс стратегиясында аса маңызды.

10. Деректерді өңдеу және сенсор жүйелері

Қазіргі әскери роботтар бірнеше түрлі сенсор – видео, инфрақызыл, ультрадыбыс, лидар арқылы қоршаған ортаны терең зерттеп, нақты ақпарат жинайды. Жиналған деректерді олар арнайы жүйелер арқылы өңдейді, бұл олардың қозғалыс траекториясын және әрекеттерін мұқият жоспарлауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде роботтар кедергілерді тиімді айналып өтіп, белгіленген миссияларды сәтті орындайды.

11. Әскери роботтарға инвестициялау динамикасы (2010-2023)

2010 жылдан бастап әскери роботтық техникаға инвестициялар тұрақты түрде өсіп келеді. Атап айтқанда, АҚШ, Қытай және Израиль осы саладағы жетекші қаржыландырушылар болып табылады, бұл олардың әскери технологиядағы жетістіктерін айқын көрсетеді. Мұндай өсім жасампаздық пен стратегиялық маңыздылықтың артуын дәлелдейді, бұл технологияларды одан әрі дамыту мен кеңейтуге мүмкіндік береді. (Дереккөз: Defense News, 2023)

12. Әскери роботтарды басқару тәсілдері

Адам операторлары қашықтан басқару арқылы нақты тапсырмаларды орындауда икемділік пен қауіпсіздік қамтамасыз етеді. Бұл, әсіресе, қауіпті аймақтарда адам өмірін қорғау үшін маңызды. Сонымен қатар, автоматты басқару алгоритмдері роботтардың тәуелсіз әрекет етуіне мүмкіндік береді, ал гибридті жүйелерде адам мен ИИ бірге жұмыс жасап, төтенше жағдайларда резервтік байланыс арқылы сенімділікті арттырады.

13. Әскери роботтардың артықшылықтары

Роботтар жауынгерлердің қауіпсіздігін арттыру мақсатында қауіпті аймақтарда жұмыс істей алады, бұл әскери операциялардың нәтижелілігін жоғарылатады. Химиялық және радиациялық зақымдалған жерлерде олар адамға зиян келтірмей, сенімді және дәл қызмет көрсетеді. Сонымен қатар, роботтар тапсырмаларды тұрақты әрі тоқтаусыз орындай алады, бұл адам факторынан тәуелсіз жоғары дәлдікті қамтамасыз етеді. Жинақталған ақпаратты жедел өңдеп, шешім қабылдау уақытын қысқартады, бұл стратегиялық операцияларда маңызды артықшылық болып табылады.

14. Әскери роботтардың шектеулері мен мәселелері

Бағдарламалық қателіктер мен техникалық ақаулар роботтардың жұмысында үзілістер тудыруы мүмкін, бұл әскери миссияның сәтсіздігіне әкеледі. Қашықтан басқаруда байланыс үзілу немесе кідіріс қауіпі бар, бұл да операцияның тиімділігіне әсер етеді. Сонымен қатар, моральдық-этикалық мәселелер, халықаралық құқық нормаларының шектеулері робопайдаланудың кеңеюіне кедергілер жасайды әрі жауапкершіліктің анықтығын талап етеді.

15. Әскери роботтарды дамытудағы елдердің көшбасшылары

Әскери роботтарды дамытудың алдыңғы қатарында АҚШ, Қытай, Израиль және Ресей тұр. АҚШ технологиялық жетістіктері мен қаржылық қолдауы арқасында әлемдік нарықта жетекші орынды иеленеді. Қытай өз армиясын тездетіп роботталған жүйелермен жабдықтап, озық үлгілерін енгізуде. Израиль барлау және ұшқышсыз ұшақтар саласында көш бастап келеді, Ресей суасты және жерүсті роботтарында өзіндік ерекше шешімдер ұсынады. Әр елдің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі үлесі ерекше.

16. Әскери роботтарды қолдану мысалдары: Қақтығыстардағы рөлі

Бүгінгі таңда әскери роботтар соғыс және қақтығыстар өрісінде шешуші орын алған технологиялық жаңалықтардың бірі болып саналады. Сириядағы соңғы қақтығыстарда әскери дрондар барлау миссияларын орындауда және мақсатты соққыларды дәл көздеп жүзеге асыруда аса маңызды рөл атқарды. Бұл дрондардың көмегімен операциялар нақтыланып, соғыс процесінің тиімділігі арта түсті. Сонымен бірге, Украинадағы қазіргі қақтығыстарда жерүсті роботтар мина іздеу және көлік тасымалдау жұмыстарын өз мойнына алып, әскери әскери қызметкерлердің қауіпсіздігіне үлкен үлес қосты. Бұл роботтар қарсыластын қозғалысын үнемі бақылап, тактикалық коммуникацияларды қолдау арқылы әскери операцияларды үйлестіруде маңызды ақпараттық көзіне айналды. Әскери роботтар тек операциялық қауіпсіздікті арттырып қана қоймай, әскери шығындарды төмендетуге де мүмкіндік берді. Сонымен қатар, олар жауынгерлердің өмірін сақтауда маңызды факторға айналды, гуманитарлық бағыттағы соғыс барысын жеңілдетіп, зардап шеккендердің санын азайтты.

17. Әскери роботтарға қатысты халықаралық құқық нормалары

Әскери роботтардың қолданылуы қазіргі заманның күрделі құқықтық мәселелерінің бірі. Әсіресе, халықаралық құқық саласында бұл технологияның реттелуі маңызды орын алады. Женева конвенциясы әскери роботтардың қолданылуын қатаң түрде шектеуді көздейді, бейбіт тұрғындарға зиян келтірмеу туралы талаптарды міндеттейді. Бұл ретте автономды роботтардың шешім қабылдаулары адамзаттың гуманитарлық құндылықтарына сай болуы аса маңызды. Эксперттер мен құқықтанушылар халықаралық гуманитарлық құқықтың негізгі қағидаларын бұл салада ерекше назарға алуды қажет етеді, өйткені роботтардың автономиясы адам өмірін қорғауға тікелей әсер етеді. Сонымен қатар, киберқауіпсіздік және дербес шабуылдарға қарсы шаралар халықаралық келісімшарттар негізінде бекітіліп, әскери роботтардың қауіпсіз әрі жауапкершілікпен пайдаланылуына жол ашып отыр.

18. Болашақтағы даму тенденциялары

Өкінішке орай, бұл слайдта мақалалар мазмұны көрсетілмеген, сондықтан болашақтағы әскери робототехника саласындағы даму тенденциялары туралы жалпы мәліметтерді жеткізгім келеді. Жаңа технологиялық жетістіктер, әсіресе жасанды интеллект пен автономды жүйелердің интеграциясы, әскери роботтардың функционалын кеңейтуде. Осыған байланысты, болашақта робототехника тек техника мен басқару тұрғысынан ғана емес, этикалық, құқықтық және қоғамдық аспектілер бойынша да күрделі даму сатысына өтеді. Бұл бағытта халықаралық ынтымақтастық пен ғылыми зерттеулер маңызды рөл атқарады.

19. Қазақстанда әскери роботты техниканың дамуы

Қазақстанда әскери робототехника саласында алғашқы жобалар еліміздің өз зертханаларында жасалып, арнайы үлгілер әскери жаттығуларда сәтті сынақтардан өтті. Бұл кезең отандық технологияларды дамыту мен армияны заманауи құралдармен жабдықтау бағытындағы маңызды қадам болып табылады. Сонымен қатар, саладағы инвестициялар жылдан-жылға өсуде, шетелдік тәжірибе мен технологиялар елімізге тартылып, серіктестіктер кеңінен дамуда. Бұл, сөзсіз, Қазақстанның әскери-өнеркәсіп кешенінің даму деңгейін арттыра түсуде. Еліміз сонымен бірге әскери робототехника саласында технологиялық тәуелсіздікке қол жеткізуге бағытталған жобаларды жүзеге асыруда. Бұл жобалар халықаралық ынтымақтастыққа негізделген және елдің қорғаныс қабілетін нығайтуда маңызы зор.

20. Әскери роботты техниканың келешегі мен маңызы

Әскери роботтар қауіпсіздік пен тиімділіктің жаңа деңгейін қамтамасыз етуде, инновациялық технологиялар мен халықаралық ынтымақтастық арқылы дамуда. Бұл технологиялар әскери қызметкерлердің өмірін сақтап қана қоймай, әскери операциялардың сапасын жоғарылатып, технологиялық дербестікті нығайтады. Осылайша, әскери робототехника – еліміздің қорғаныс қуатын арттыру мен болашақ қауіп-қатерлерге төтеп беру стратегиясының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

Дереккөздер

Куприянов В.И. Военные роботы и беспилотные системы. М.: Наука, 2020.

Смирнов А.Б. Искусственный интеллект в армии: современные тенденции. // Военная мысль. 2022. №3.

Петров С.К. Технологии автономных систем в военном деле. СПб.: Политехника, 2021.

Defense News. Military Investment Report 2023. Washington, 2023.

Defense Advanced Research Projects Agency. Autonomous Systems Capabilities Report. 2022.

Мухамеджанова, А. Ж. "Қазақстанда әскери робототехника дамуының қазіргі кезеңі." Қорғаныс технологиялары журналы, 2020.

Иванов, П. С., & Смирнова, Е. А. "Международное гуманитарное право и автономные боевые роботы." Вестник международного права, 2019.

Байбаев, Т. А. "Влияние дронов на современные военные конфликты." Қазақстан әскері, 2021.

Семенов, В. И. "Кибербезопасность и международные соглашения в сфере робототехники." Журнал информационной безопасности, 2022.