Текст выступления:

Жарақат алу, қан кету және күйік шалу кезінде көрсетілетін алғашқы медициналық көмек
1. Жарақат алу, қан кету және күйік: негізгі ұғымдар мен көмек көрсету мәні

Төтенше жағдайларда алғашқы көмек көрсету қабілеті адамның өмірін сақтап қалуда шешуші рөл ойнайды. Бұл маңызды тақырыпқа кіріспе ретінде, өзектілігі мен маңыздылығын атап өту керек.

2. Алғашқы медициналық көмектің маңызы

Қазақстанда жарақаттар мен күйіктерден болатын өлім-жітімнің жоғары деңгейі азаматтардың сақтық шараларын күшейтіп, алғашқы көмек көрсетудің маңыздылығын арттырады. Әсіресе, мектеп оқушылары арасында алғашқы көмекті дұрыс көрсету өмірлік маңызды болып табылады, себебі жарақаттардан туындайтын асқынуларды азайтуға мүмкіндік береді. Бұл мәселе денсаулық сақтау жүйесінің басым бағыттарының бірі болып табылады.

3. Жарақат түрлері мен ерекшеліктері

Жарақаттардың түрлілігі олардың себептері мен зардаптарының әртүрлі болуымен байланысты. Әдетте, жарақаттар төрт негізгі топқа бөлінеді: механикалық, термиялық, химиялық және электрлік. Механикалық жарақаттарға сызаттар, жарақаттар және сүйек сынулары жатады, олар көбінесе сыртқы физикалық күштің әсерінен пайда болады. Мысалы, көлік апаттары мен спорттық зардаптар осы топқа кіреді. Термиялық жарақаттар күйік пен үсік ретінде көрінеді, олар тері мен жұмсақ тіндердің зақымдалу дәрежесіне байланысты әртүрлі болады. Химиялық және электрлік жарақаттардың да өз ерекшеліктері бар, олар науқастың жағдайын күрделендіріп, арнайы емдеуді талап етеді.

4. Жарақат кезіндегі алғашқы көмек қағидалары

Жарақат алған адамға алғашқы көмек көрсету уақытылы әрі дұрыс жасалуы керек. Ол үшін бірінші кезекте жараның орнын анықтап, қан кетуді тоқтату немесе күйікті салқындату сияқты шаралар қолданылады. Мысалы, құрғақ жарақатта жараны таза таңғышпен жабу, ал күйік кезінде суық сумен сумен жуу қажеттігі бар. Қан тоқтатуда қысым көрсету, турникет қолдану мен науқасты тынысты ұстау маңызды. Алғашқы көмек көрсету ережелерін білу мен қолдану жағдайды тұрақтандыруға және ауыр зардаптардың алдын алуға көмектеседі.

5. Қан кету түрлері және белгілері

Қан кетудің бірнеше түрі бар, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен белгілері болады. Артериальды қан ашық қызыл түсті, ағысы қарқынды және пульстің ырғақтарына сәйкес келеді, оны тоқтату қиын. Венозды қан қою қызыл немесе қоңыр түсті, ағысы баяу, көбінесе жарадан төменге құяды және тұнық болып көрінеді. Капиллярлы қан кету баяу, жара беті суланып, өзі тоқтауы мүмкін. Бұл ерекшеліктер алғашқы көмекті дұрыс анықтау мен көрсетуге ықпал етеді, себебі әртүрлі қан кету түріне байланысты шаралар өзгереді.

6. Қазақстандағы жарақат алу статистикасы (2020–2023)

Қазақстандағы жарақат алғандар саны соңғы жылдары тұрақты түрде өсуде, бұл қоғамдық қауіпсіздік шараларының маңыздылығын арттырады. Жол-көлік апаттары мен тұрмыстық жарақаттардың жиілеуі балалар мен жасөспірімдердің жарақат алу ықтималдығын жоғарылатады. Статистикалық мәліметтер осы кезеңде қауіпті факторларды анықтап, алдын алу бағдарламаларын жетілдіру қажеттігін дәлелдейді.

7. Жарақат түрлері және пайда болу себептері

Кестедегі мәліметтерге қарағанда, тұрмыстық жарақаттар мен жол-көлік апаттары ең көп кездеседі. Мұндай жарақаттардың негізгі себептері арасында сақтық шараларының жетіспеушілігі, жол ережелерін бұзу және қауіпсіздік техникасының төмендігі бар. Бұл көрсеткіштер қауіпсіздік мәдениетін арттыру және алдын алу шараларын күшейту маңызды екенін айқындайды.

8. Артериальды қан кетуді тоқтату әдістері

Артериальды қан кетуді тоқтату үшін жарадан жоғары жерге турникет немесе қысқыш қолдану керек. Сонымен қатар жарақаттанған аяқ немесе қолды жоғары көтеру қан ағымын азайтып, қанның жоғалуын төмендетеді. Турникет қолдану тек шұғыл және жиі қайталанбайтын жағдайларда жүзеге асырылады, өйткені оның ұзақ уақыт салынуы тіндердің некрозына әкелуі мүмкін.

9. Венозды және капиллярлық қан кету кезіндегі көмек

Веноздық қан кетуде жараға қысымды таңғыш қою маңызды, бұл қан ағымын тежеп, қанның тоғынуын жеделдетеді. Таңғышты жарадан біраз жоғары қою қажет. Капиллярлы қан кетуде таза, зарарсыздандырылған таңғыш қолдану жеткілікті, ол жараның бетін қоршап, инфекцияның алдын алады. Бұл әдістер қан кетудің әр түріне сәйкес қолданылады және науқастың жағдайын жақсартуға көмектеседі.

10. Қан кетудің асқынулары мен қауіптілігі

Дұрыс алғашқы көмек көрсетілмеген жағдайда қан жоғалту гиповолемиялық шокқа және өлімге әкелуі мүмкін. Халықаралық төтенше медициналық көмек ұйымының 2023 жылғы зерттеуіне сәйкес, науқастардың 30%-ында тиісті көмек көрсетілмеген жағдайда гиповолемиялық шок дамиды. Бұл көрсеткіш қан кетумен күресте жылдам әрі сауатты әрекет ету қажеттігін айқындайды.

11. Күйіктің түрлері және жіктелуі

Күйіктің төрт негізгі түрі бар: бірінші дәрежелі (беттің қызаруы мен аздап ісіну), екінші дәрежелі (секірулері мен көпіршіктер), үшінші дәрежелі (тері астындағы тіндердің зақымдануы) және төртінші дәрежелі (тері, бұлшық ет, сүйек зақымдануы). Әрбір дәрежеге сәйкес алғашқы көмек пен емдеу әдістері өзгереді. Мысалы, бірінші дәрежелі күйіктерді салқын сумен жуу жеткілікті болса, үшінші және төртінші дәрежелі күйіктер арнайы медициналық бақылауды талап етеді.

12. Күйік шалу кезіндегі алғашқы көмек қадамдары

Күйік кезінде алғашқы көмек көрсету кезеңдері дәл және жүйелі түрде орындалуы тиіс. Біріншіден, күйік салған жерді суық сумен жуу керек, содан кейін зардап шеккен аймақты таза қыздырылмаған материалдармен жабу қажет. Ауыру және инфекцияның алдын алу үшін қажетті шаралар қолданылып, жедел медициналық көмек шақырылуы тиіс. Бұл қадамдар күйіктің асқынуын азайтып, науқастың тез қалпына келуіне әсер етеді.

13. Күйік кезінде не істеуге болмайды

Күйген жерге май, йод немесе спирт жағу жараның инфекциялануына әкеледі және терінің әрі қарай зақымдануын күшейтеді, сондықтан мұндай әрекеттерден аулақ болу қажет. Сонымен қатар көпіршікті шығару немесе лас матамен жабу инфекция қаупін арттырып, ауыр асқынуларға себеп болады. Сондықтан күйік кезінде тиісті алғашқы көмек пен күтімді дұрыс көрсету өте маңызды.

14. Күйіктің көлемін анықтау (балалар мен ересектер)

Дененің әр аймағында күйіктің үлесі балалар мен ересектерде әртүрлі болады. Мысалы, балаларда бет-әлпеттің күйігі үлесі анағұрлым жоғары, бұл емдеуде арнайы әдістерді талап етеді. Мұндай ақпарат дәрігерлерге және алғашқы көмек көрсетушілерге күйіктің көлемін дәл анықтап, емдік шараларды нақты таңдауға мүмкіндік береді.

15. Жедел жәрдем шақыру көрсеткіштері

Есінен тану немесе ұзақ уақыт сана жоғалту жағдайлары жедел жәрдемді шақыруды талап етеді, себебі бұл өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Сондай-ақ, III–IV дәрежелі, яғни терең зақымдалған күйіктерде кәсіби медициналық көмек шұғыл қажет. Тыныс алу бұзылыстары немесе үлкен аймақты жарақаттар болған жағдайда жедел жәрдем көрсету науқастың өмірін сақтауға септігін тигізеді.

16. Әртүрлі жас топтарында алғашқы көмектің ерекшеліктері

Әртүрлі жас топтарында алғашқы көмек көрсету әдістері олардың физиологиялық және психологиялық ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Балаларға арналған алғашқы көмек көбіне тыныс алу жолдарын ашуға, қан тоқтатуға және термикалык күйіктерге баса назар аударуды талап етеді. Ал, қарттарда жиі жүрек-қан тамырлары және дем алу жүйесінің бұзылулары байқалатындықтан, көмек көрсету тәсілдері де өзгеше, бұл жағдайда тыныштандыру және тыныс алуды қалпына келтіру маңызды рөл атқарады. Мысалы, мектеп жасындағы балада қан тоқтатуды тиімді жүргізу үшін қысым көрсету әдістері мен жараны таза ұстау қажет. Ал кәмелетке толмаған жасөспірімдерде жарақат алған кезде психологиялық қолдау көрсету сабақтап жүргізілуі тиіс, бұл олардың қорқыныш пен үрейін жеңілдетуге септігін тигізеді. Мұнымен қатар, әр түрлі жас топтарына жарақаттың сипаты әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан алғашқы көмек нұсқаулары да түрленеді, нәтижесінде көмек көрсету тиімділігі артады.

17. Күйік себептерінің таралуы (Қазақстан, 2022)

2022 жылы Қазақстанда күйіктердің негізгі себебі ретінде тұрмыстық жағдайлар алға шықты. Нақтырақ айтқанда, ең көп кездесетін жағдайлар – қайнаған сумен күйіктер мен тұрмыстық құралдардың қолданылуындағы қауіпсіздік талаптарының бұзылуы. Бұл күйіктер үй жағдайында жиі орын алып, әсіресе балалар арасында жиі кездеседі. Мұндай статистика тұрмыстық қауіпсіздікті күшейту қажеттігін және тұрғындарға тұрмыстық құралдар мен отын қолдану ережелерін түсіндіруді талап етеді. Сонымен қатар, өндірістік және жол-көлік салаларында да күйік оқиғалары бар, бірақ олардың үлесі тұрмыстық жағдайларға қарағанда төмен. Бұл мәліметтерден шығады: Қазақстанда күйіктен қорғанудың басты бағыты – үйлердегі қауіпсіздік мәдениетін арттыру, тұрмыстық заттарды қауіпсіз пайдалану ережелерін сақтау. Мұндай көзқарас халық денсаулығын сақтауда маңызды шара болып табылады.

18. Инфекцияның алдын алу шаралары

Инфекцияның алдын алу, оның ішінде алғашқы көмек кезінде де, ең маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Қолдың гигиенасын сақтау – инфекцияның таралуын болдырмаудың ең тиімді тәсілі. Жарақатты емдегенде зарарсыздандырғыш құралдарды пайдалану инфекцияға қарсы негізгі профилактикалық әрекеттер қатарына жатады. Сонымен қатар, жараға ластану мүмкіндігін төмендету – таза жабындар қолдану арқылы инфекцияның алдын алу шешуші рөл атқарады. Бұл шараларды жүйелі және дұрыс орындау инфекциялық аурулардың өршуіне бөгет болады және пациенттің сауығып кету процесін тездетеді.

19. Психологиялық көмек көрсету негіздері

Адам жарақат алған кезде оған сенім мен қолдау көрсету аса қажет. Сабырлы әрі жылы үнмен сөйлеу – науқастың үрейін азайтып, тыныштануына көмектеседі. Бұл психологиялық қолдау көптеген жағдайларда адамның өмірін сақтауға әсер етуші фактор болып табылады. Сонымен қатар, психологиялық тұрақтылықты сақтау үшін қоршаған орта тыныш және мазасыздық туғызбайтындай болу керек. Шок жағдайында эмоцияларды басқару – пациенттің көңіл күйін жақсартып, ауруға төтеп беруге ықпал етеді. Мұндай көмек эмоцияны бақылау мен психикалық тұрғыдан қолдайтын әрекеттерден тұрады, нәтижесінде науқастың ауыр халінен шыққаны байқалады.

20. Алғашқы медициналық көмектің маңыздылығын ұғыну

Дұрыс және уақытылы көрсетілген алғашқы медициналық көмек адамның өмірін сақтап, денсаулықты қорғауда шешуші рөл атқарады. Бұл біліммен қаруланған әрбір оқушы өзіне ғана емес, сондай-ақ жанындағы адамдарға да көмек көрсете алады. Осы арқылы қоғамда жауапкершілік пен білімділікті дамытуға ықпал етіледі, нәтижесінде травматизм мен денсаулыққа келетін залалдар төмендейді. Алғашқы көмек көрсету дағдылары әрбір азаматтың өмірлік маңызды құзыреті болуы керек, өйткені бұл күрделі және күтпеген жағдайларда әрекет ету қабілетін арттырады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің статистикалық мәліметтері, 2023 жыл.

Халықаралық төтенше медициналық көмек ұйымының баяндамасы, 2023 жыл.

Қазақстан Республикасының Жедел жәрдем қызметінің жылдық есебі, 2023 жыл.

Алғашқы медициналық көмектің теориясы және практикасы, Қазақстан, 2022 жыл.

Медицинадағы жарақаттар мен күйіктерді емдеу – Ғылыми журнал, Алматы, 2023 жыл.

Қазақстан Ұлттық статистика бюросы, 2022 жыл.

Ульянова Н.А. Алғашқы медициналық көмек негіздері. Алматы, 2020.

Виноградова Е.С. Психологиялық көмек көрсету әдістері. Мәскеу, 2019.

Медицинская энциклопедия. Т.1. Москва, 2018.

WHO. First Aid Guidelines. Geneva, 2021.