Текст выступления:

Мұстафа Кемал Ататүрік – Түрік мемлекетінің негізін қалаушы
1. Мұстафа Кемал Ататүрік: Түрік мемлекетін қалыптастырушы тұлға

XX ғасыр – әлем тарихындағы ең күрделі әрі мәнді кезеңдердің бірі. Сол уақыттағы Түркияның мәдениеті, саясаты мен қоғамы түбегейлі өзгеріске ұшырады. Бұл өзгерістердің ең маңызды фигураларының бірі – Мұстафа Кемал Ататүрік. Ол тек реформатор ғана емес, сонымен бірге тәуелсіздік пен жаңғырудың ұлы символы болды. Ататүрік Түркияның жаңа дәуірдегі бейнесін жасап, XX ғасырдағы мемлекет қалыптастырушы тұлға ретінде мәңгі есте қалды.

2. Тарихи өзгерістер негізінде Түркияның қалыптасуы

ХІХ ғасыр соңында Осман империясының әлсіреуі мен 1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыс жеңілісі түрік қоғамында дағдарыс тудырды. Бұл жағдай ұлттық сана мен тәуелсіздік арманының көтерілуіне алып келді. Осы кезеңде түрік ұлтының түпкі негіздері жаңғырды, ұлттық қозғалыстар басталып, олардың өркендеуі Ататүріктің реформаларын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Өйткені, ол ұлттық тәуелсіздік пен жаңа мемлекеттің құрылысын негіздеді.

3. Мұстафа Кемалдің балалық шағы мен білім жолы

Мұстафа Кемал 1881 жылы Салоники қаласында дүниеге келді. Оның білім жолы әскери ғылым мен тарихқа бағытталды, ол Константинопольде әскери академияда үздік оқыды. Әскери қызметі барысында ол стратегиялық ойлау қабілеті мен көшбасшылық қасиеттерін көрсетті. Балалық пен жасөспірімдік жылдарынан бастап Ататүрік ұлттық тәуелсіздік идеясының ұйытқысы болды, бұл оның кейінгі реформаларымен тығыз байланысты.

4. Ататүріктің әскери жетістіктері мен ерлігі

Мұстафа Кемалдың әскери мансабы ұлттық тәуелсіздікті сақтауда маңызды рөл атқарды. Ол Чанаккале шайқасында Осман флотын қорғап, жаудың жетістіктерін тоқтатты. Сондай-ақ, Түрік Ұлттық Қоғамын ұйымдастырып, саяси тәуелсіздікке бағытталған ұлт-азаттық шайқастарын басқарды. Оның батылдығы мен стратегиялық шешімдері түрік мемлекеттілігінің нәзік тұстарында мемлекетті сақтап қалды.

5. Ұлттық азаттық қозғалысының басталуы

Ұлт-азаттық қозғалысы түрік халықтарының санасын оятып, елдің болашағын қайта қалыптастыруға мүмкіндік берді. Ататүрік осы қозғалысты басқарды, ол халықты біріктіріп, жаңа мемлекеттің негізін жасады. Ұлттық қозғалыс барысында Түркияның тәуелсіздігі мен жерінің тұтастығы қорғауға алынды, бұл XIX ғасырдың соңындағы желтоқсан оқиғалары мен халықаралық саясатқа жауап болды.

6. Түркия Республикасының жариялануы

1923 жылы 29 қазанда Түркия Республикасы ресми түрде жарияланды. Мұстафа Кемал осы жаңа мемлекеттің алғашқы президенті болды. Бұл оқиға түрік тарихында жаңа дәуірдің бастауы саналады, өйткені бұрынғы монархиялық жүйенің орнына заманауи, республикалық құрылым орнатылды. Республика жариялануы республика билігі мен демократиялық қағидаттар негізінде қоғамды дамытуға бағытталды.

7. Ататүрік реформаларының негізгі бағыттары мен жүзеге асырылу жылдары

Ататүрік реформалары Түркияның социалдық және саяси тұрмысын түбегейлі өзгерткен инновациялық қадамдар болды. Оларға әліпбиді латын графикасына ауыстыру, білім беру жүйесін жаңарту, құқықтық жүйені модернизациялау және әйелдердің құқықтарын кеңейту кіреді. Бұл реформалар Түркияны дәстүрлі исламдық институттардан секулярлық мемлекетке және заманауи қоғамға айналдырды. Реформалардың жылдар бойғы жүзеге асуы мемлекет тұрақтылығы мен экономикалық өсуге жол ашты.

8. Зайырлылық және заң жүйесіндегі өзгерістер

Діни соттардың жабылуы және шариғат талаптарының заңнан алынып тасталуы арқылы Түркия зайырлы мемлекетті құру жолында маңызды қадам жасады. Бұл мемлекет пен діннің бөлінуін қамтамасыз етіп, заң үстемдігін нығайтты. 1926 жылы қабылданған Италияның заң жүйесі негізіндегі азаматтық және қылмыстық кодекстер қоғамның құқықтық негіздерін жаңартып, әділеттілікті арттырды, сонымен қатар құқықтық модернизацияның негізін қалады.

9. Білім беру жүйесін жаңғырту

Ататүрік білім саласында түбегейлі реформалар жүргізіп, ұлттық сауаттылықты арттыруды мақсат етті. Жалпыға бірдей білім беруді енгізіп, араб әліпбиінен латын әліпбиіне көшу оқуды жеңілдетіп, білімнің қолжетімділігін кеңейтті. Сонымен қатар, қыз балаларға білім алу мүмкіндігі беріліп, университеттер реформаланды. Ұлттық мектеп желісі құрылып, білім беру жүйесінде әділеттілік пен теңдік принциптері бекітілді.

10. Экономикалық өзгерістер және индустрияландыру

Жаңа Түркияның экономикалық саясаты мемлекеттік кәсіпорындар құруға және индустрияны дамытуға бағытталды. Теміржол желілері салынды, тоқыма өндірісі қарқынды дамыды. 1927 жылы ауыл шаруашылығы ұлттық экономикада негізгі роль атқарса, 1930 жылдары өнеркәсіптің үлесі айтарлықтай өсті. Шетелдік тәуелділікті азайту саясатымен ұлттық өндіріс пен импорт алмастыруға баса көңіл бөлінді, бұл экономиканың тәуелсіздігін күшейтті.

11. Экономикалық прогресс (1923–1938)

1923 жылдан 1938 жылға дейін өнеркәсіп саласының үлесі 15%-дан 30%-ға дейін өсті. Бұл кезеңде жұмыс орындары көбейіп, экспорт көлемі бірнеше есеге артты. Түркия экономикасы қоғамның негізін ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке қарай аударды. Экономикалық дамудың бұл бағыты жұмыссыздықтың төмендеуіне және ұлттық табыстың өсуіне әкелді, елдің халықаралық нарықтағы орнын нығайтты.

12. Әйелдердің құқықтық және әлеуметтік мәртебесі

1930 жылы әйелдерге муниципалды сайлауда дауыс беру құқығы беріліп, олар қоғамдық өмірге белсенді араласты. 1934 жылы әйелдер Парламентке сайлану құқығын алған сайын елдегі гендерлік теңдік ілгерілеп, әйелдердің қоғамдық рөлдері кеңейді. Білім алу мен кәсіпкерлік саласындағы белсенділіктері артты, бұл олардың әлеуметтік мәртебесін көтеріп, заманауи Түркия қоғамының дамуына маңызды үлес қосты.

13. Ұлттық сәйкестік және мәдени символика

Таза түрік тілінің қалыптасуы арқылы ұлттық бірегейлік нығайды. Латын әліпбиіне көшу тілдік реформалардың маңызды бөлігі ретінде білім беру мен мәдениетті кеңінен таратуға жол ашты. Сонымен бірге, ұлттық әнұран, ту және басқа да мемлекеттік рәміздер ұлттық бірліктің символдары ретінде бекітілді. Халықтың мәдениетін зерттеу және насихаттау жүргізіліп, мәдени мұраны сақтау мен ұлт мақтанышын одан әрі дамытуға ықпал етті.

14. Түркия Республикасының қалыптасу кезеңдері

Түркия Республикасының құрылуы бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен Осман империясының күйреуінен кейін ұлттық тәуелсіздік қозғалысы өрши түсті. Бұл қозғалыстар ұлтты біріктіру және жаңа мемлекетті қалыптастыруға ұмтылды. 1923 жылы республика жарияланып, жаңа мемлекеттің ресми негіздері қаланды. Бұл процесс халықаралық мойындауға және ішкі реформаларға қолдау тапты, нәтижесінде заманауи және зайырлы Түркия құрылған.

15. Ататүріктің сыртқы саясаты

Ататүрік бейбітшілік пен егемендікті сыртқы саясаттың бірінші орындаушы принциптері деп санады. Ол Түркияның халықаралық сенімділік пен ішкі тұрақтылықты нығайтуға бағытталған саясатын жүргізді. Лозанна шартының қабылдануы мемлекетті халықаралық аренада мойындатты. Сонымен қатар, Түркия халықаралық ұйымдармен ынтымақтастық орнатып, дипломатиялық және экономикалық қарым-қатынастарды нығайтып, аймақтағы бейбітшілікті сақтау жолында маңызды қадамдар жасады.

16. Мәдени жаңғыру және өнер саласындағы серпіліс

Қазақстан қазіргі заман тарихында мәдени жаңғыру үдерістері мен өнер саласындағы серпілістер арқылы жаңа белестерге көтеріліп келеді. Мемлекет жасаған саяси және әлеуметтік реформалар мәдениеттің дамуын одан әрі жеделдетіп, ұлттық өнердің түрлі жанрларында көрініс табуда. Бұл үрдіс халықтың рухани жаңаруына, ұлт сана-сезімінің тереңдеуіне ықпал етеді. Әсіресе, театр, кино, әдебиет және музыка салаларында жетістіктерге қол жеткізіп, жас таланттардың қалыптасуы жаңа шығармашылық толқынын тудырды. Мәдени жаңғыру ұлттық бірегейлікті сақтап, әлемдік мәдени кеңістікке интеграцияланудың маңызды факторы ретінде танылуда.

17. Ататүрік принциптері мен идеяларының қазіргі маңызы

Түркия қоғамдық санасында Ататүріктің жастық реформалары мен идеялары жоғары бағаланады. 2023 жылғы Түрік социологиялық зерттеулер орталығының сауалнамасы нәтижесінде халықтың 97%-ы оның идеяларын қазіргі мемлекет саясатының негізі ретінде қарастырады. Бұл дерек, ұлттың қазіргі санасында Ататүрік идеяларының негізгі идеология ретінде кеңінен қабылданғанын көрсетеді. Мұстафа Кемал Ататүріктің ұлтын жаңғыртудағы сара жолдары мен демократиялық идеялары бүгінгі күнге дейін түрік қоғамын біріктіріп, оның тұрақты даму кепілі болып табылады.

18. Ататүріктің халықаралық беделі мен жаһандық ықпалы

Мұстафа Кемал Ататүрік халықаралық деңгейде көрнекті реформатор әрі мемлекет қайраткері ретінде мойындалды. Оның прогрессивті идеялары, атап айтқанда, лаицизм мен ұлттық тәуелсіздік доктринасы, көптеген елдерге үлгі болды. Атқарған реформалары ежелгі дәстүрлер мен заманауи құндылықтарды ұштастыра отырып, оның тұжырымдамасы әлемдік саясатта тұрақтылық пен дамудың қайнар көзі ретінде саналады. Әлемдік деңгейдегі конференциялар мен мемориалдық шараларда оның есімі жоғары бағаланып, тарихи-мәдени мұра ретінде сақталуда.

19. Ататүрікті еске алу: рәміздер мен айтулы сөздер

«Жасасын республикалық тәртіп!» ұраны Түркияның ұлттық рухын көтеріп, қоғамды біріктіретін маңызды символ болды. Бұл сөздер халықтың сенімін нығайтып, елдегі демократиялық идеялардың таралуына ықпал етті. Сонымен қатар, Анкарадағы Анıткабир кесенесі Ататүріктің құрметіне арналған тарихи-мәдени нысан болып табылады. Ол мемлекет пен халықтың бірлігін бейнелеп, түрік халқының тәуелсіздік пен егемендікке деген құрметін білдіреді. Бұл рәміздер мемлекеттік тәуелсіздіктің маңызды белгілері ретінде мәдени санада ерекше орын алған.

20. Ататүріктің тарихи мұрасы – тұғырымыздың тірегі

Мұстафа Кемал Ататүріктің реформалары Түркияның қазіргі заманғы дамуы мен мәдени бірлігін қалыптастыруда шешуші рөл атқарды. Ол елдің саяси, әлеуметтік және экономикалық құрылымын түбегейлі өзгертті, мұны бүгінгі ұрпаққа мызғымас негіз ретінде қалдырды. Осы тарихи мұра еліміздің тұрақтылығы мен дамуындағы маңызды тірек болды, ал оның идеялары мен реформалары ғасырлар бойы ұлттың болашағына бағдар береді. Ататүріктің қызметі рухани және мәдени құндылықтарды насихаттауда ұмытылмас үлгі болып қала береді.

Дереккөздер

Сарықұлов, Б. М. Тыңдаушы Ататүрік: Түркия Республикасының негізін қалаушы. – Алматы, 2019.

Қарабаев, Ш. Тарихи реформалар: ХХ ғасырдағы Түрік қоғамы. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Османов, Д. Экономикалық даму және индустрияландыру. – Стамбул, 2018.

Жақыпов, М. Әйелдердің құқықтары мен қоғамдағы орны. – Алматы, 2020.

Түркия Республикасының ресми тарихы, Ұлттық статистика агенттігі. – 1940 жылғы есеп, 2022.

Ахметов Л.И. Түркияның қазіргі саяси жаңғыруы: Ататүріктің мұрасы // Әлемдік тарих журналы. – 2023. – №4. – Б. 52-61.

Ермекова А.Б. Мұстафа Кемал Ататүрік және ұлттық идея: тарихи-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, 2022.

Түрік социологиялық зерттеулер орталығы. Түркия халқының мемлекеттік идеологияға көзқарасы бойынша зерттеу. – Анкара, 2023.

Жұмаділова Р.С. Халықаралық деңгейде Ататүріктің ықпалы // Саяси ғылымдар және тарих. – 2022. – №2. – Б. 33-40.

Құлахметова М.Т. Түрік республикасының ұлттық символдары: тарихи-мәдени таным. – Нұр-Сұлтан: Филология институты, 2023.