Текст выступления:

Ли Куан Ю мен Махатхир Мохамад: «үшінші әлемнен бірінші әлемге»
1. Тақырыптың ауқымды шолуы және басты мәселелер

Бүгінгі баяндамамызда біз Ли Куан Ю мен Махатхир Мохамадтың реформаларының жаһандық тәжірибедегі ерекше үлгісін жан-жақты қарастырамыз. Бұл екі мемлекет қайраткерлерінің ұлы реформалары Оңтүстік-Шығыс Азиядағы экономикалық және саяси даму үрдістерін түбегейлі өзгертті. Олардың жетекшілігімен Сингапур мен Малайзия жаңа прогрессивті модельдерге айналды, бұл әлемдік тәжірибеге ерекше әсер етті.

2. Жаһандық контекст пен тарихи кезең

XX ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік-Шығыс Азиядағы елдер, оның ішінде Сингапур мен Малайзия, тәуелсіздікке қол жеткізіп, жаңа саяси және экономикалық сынақтарға тап болды. Осы кезеңде әлеуметтік құрылымдар мен мемлекеттік институттар қайта қалыптасты, бұл өз кезегінде кешенді реформаларға жол ашты. Болашақ даму үшін қалыптасқан жағдай мемлекеттің саяси тұрақтылығы мен экономикалық дамуының негізін қалады.

3. Ли Куан Ю: өмір жолы мен көшбасшылық қасиеттері

Ли Куан Ю — Кембридж университетінің түлегі, 1959 жылдан 1990 жылға дейін Сингапурдың премьер-министрі болды. Оның көшбасшылығы елдің модернизациялануы мен индустриализациясына айтарлықтай бағыт-бағдар берді. Саяси тәжірибесі мен прагматикалық көзқарастары арқылы ол қоғамдық құрылымды реформалауға белсене қатысты және әсіресе коррупциямен күрестегі заңдылық пен тәртіп принциптерін басты назарда ұстады. Ұлттық мүддені жоғары қойған ол мемлекеттік қызметтің этикасын қатал қадағалап, елдің саяси және әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етті.

4. Махатхир Мохамад: саяси траекториясы және құндылықтары

Махатхир Мохамад – Малайзияның екі кезеңдегі премьер-министрі (1981-2003, 2018-2020) ретінде елдің дамуына ерекше үлес қосқан тұлға. Медицина саласында білімі бар бола тұра, ол саясат сахнасына ұлттық бірлік пен өндірістік жаңғыру идеясын алып келді. Оның реформалары әлеуметтік құрылымды күшейтіп, экономиканы индустрияландыру бағдарламасы арқылы жаңғыртты. Махатхирдің көшбасшылығы Малайзияның ұзақ мерзімді тұрақтылығы мен экономикасының өсуін қамтамасыз етудің негізгі факторы болды.

5. Сингапур: тәуелсіздік алған кездегі экономикалық ахуал

Тәуелсіздік алған кезде Сингапур экономикалық тұрғыдан кішкентай, аз ресурстарға ие, суытып сөйлейтін ел болды. Бұл кезеңде жұмыссыздық деңгейі жоғары, инфрақұрылым әлсіз болды, ал сауда мен өнеркәсіп аз дамыған. Ел басшылығы экономикалық стратегиялар мен инвестицияларды қажет етті, тез арада халықаралық сауда орталығына айналуды мақсат етті.

6. Малайзия: тәуелсіздік тұсындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай

Малайзия тәуелсіздік алған кезде ауыл шаруашылығы басты экономика саласы болды, халықтың әлеуметтік жағдайы жас деңгейімен төмен, инфрақұрылым әзірленбеген. Әлеуметтік-этникалық топтар арасындағы айырмашылықтар саяси және экономикалық тұрақсыздық туғызды. Сол кезеңде мемлекеттік басқару мен даму саясатында әлеуметтік бірлікті нығайтуға бағытталған шаралар алға тартылды.

7. Ли Куан Ю-дың экономикалық модернизациясының негіздері

Ли Куан Ю-дың реформалары алдымен коррупцияға қарсы күрестен басталып, маңызды инфрақұрылым жобаларын жүзеге асыруға, білім мен өнеркәсіпті дамытуға бағытталды. Сингапур порттарының кеңеюі, халықаралық қаржы орталығына айналуы мен шетелдік инвестиция тартудың тиімді саясаты экономиканың қарқынды дамуын қамтамасыз етті. Бұл кезең өзгерістердің сабақтастығын, жоспарлы реформалардың дәйектілігін көрсетеді.

8. Махатхирдің «Жаңа экономикалық саясаты» және индустрияландыру кезеңі

Махатхир Мохамадтың «Жаңа экономикалық саясаты» кедейшілікпен күресуге, әлеуметтік әділеттілікті арттыруға бағытталды. Ол ұлттық өндірісті дамыту үшін автомобиль өнеркәсібі сияқты салаға аса көңіл бөлді, импорт алмастыру стратегиясын енгізді. Сонымен қатар, шетелдік инвестицияларды тарту арқылы өндірістік сектордың кеңеюіне және еңбек нарығын жаңғыртуға күш салды, бұл саяси және экономикалық тұрақтылықты нығайтты.

9. Экономикалық көрсеткіштер: Сингапур vs Малайзия (1970-2020)

1970 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңде Сингапур қарқынды әрі тұрақты экономикалық өсімге қол жеткізді, бұл халық табысының айтарлықтай өсуімен, сауаттылық деңгейінің жоғарлауы мен инфрақұрылымның дамуына ықпал етті. Малайзия болса бірте-бірте дамып, әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштерінде белгілі бір алға жылжулар жасады, бірақ экономикалық өсу қарқыны Сингапұрға қарағанда төмен болды. Бұл мәліметтер екі елдің экономикалық стратегияларының ұқсастықтары мен ерекшеліктерін айқындайды.

10. Инфрақұрылымдық серпілістер және қалалық модернизация

Сингапур порттары әлемдік сауда логистикасында жетекші орынға көтеріліп, ел экономикасын дүниежүзілік нарыққа тиімді қосылуға мүмкіндік берді. Инфрақұрылымдық дамудың арқасында экономика серпіліс алды. Малайзияда астана мен ірі қалалардың инфрақұрылымы жақсарып, тұрғындардың өмір сүру сапасы артты. Бұл өзгерістер экономиканың белсенділігін көтеріп, урбанизацияның жаңа кезеңіне өтуге жағдай жасады.

11. ЖІӨ өсімінің динамикасы (1965-2020)

Графиктен байқалғандай, Сингапур кезең сайын тұрақты әрі жоғары экономика өсуін көрсетті, ал Малайзияның экономикалық көрсеткіштері кейде ауытқып отырды. Бұл айырмашылықтардың себебі саясаттағы өзгерістер мен әлеуметтік-этникалық мәселелердің әр түрлі деңгейдегі әсерінде жатыр. Сингапур реформалары экономикалық тұрақтылықты бекемдеп, ал Малайзияда сыртқы және ішкі факторлар дамуды әртүрлі бағытта әсер етті.

12. Әлеуметтік саясат пен урбанизация мәдениеті

Ли Куан Ю басшылық еткен Сингапурда тұрғын үй бағдарламалары кең көлемде жүзеге асырылып, азаматтардың баспанамен қамтылуы қамтамасыз етілді. Бұл әлеуметтік тұрақтылық пен қоғамдық қауіпсіздіктің негізі болды. Махатхир Мохамад этникалық топтарды біріктіру және урбанизацияны қолдау арқылы мультикультурализм қағидаттарын нығайтты. Екі елде урбанизация жаңа әлеуметтік қарым-қатынастар мен мәдени нормаларды қалыптастырып, экономика дамуының маңызды факторы ретінде көрінді.

13. Білім беру жүйесі және инновациялық әлеует

Сингапур білім беру жүйесі ғылыми зерттеулер мен технологиялық дамуға ерекше көңіл бөлді. Халықаралық стандарттарға сай білім беру мекемелері ашылып, инновациялық әлеуетті арттыруға бағытталды. Малайзияда өндірістік технопарктер құрылып, STEM салалары бойынша оқу бағдарламалары енгізілді. Қазақстандағыдай, екі елде де кадрларды кәсіби даярлау мен жоғары білімді жетілдіру экономиканың жаңа секторларын дамытуға жағдай жасады. Сондықтан білім беру саласына инвестициялар еңбек өнімділігі мен жаһандық нарықта бәсекеге қабілеттілікті арттырды.

14. Реформалардың кезең-кезеңмен жүзеге асырылуы

Ли Куан Ю мен Махатхир Мохамад реформалары бірқатар жүйелі кезеңдер арқылы іске асты. Алдымен әлеуметтік және саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін коррупциямен күрес пен мемлекеттік басқаруды реформалау жүргізілді. Бұл негізде экономиканы индустрияландыру, инновациялар мен инфрақұрылымды дамыту шаралары басталды. Соңғы кезеңде әлеуметтік саясат және білім беру жүйесін жетілдіру елдің жалпы дамуына әсер етті. Бұл процестердің логикасы – барлық реформалар бір-біріне байланысты әрі жүйелі түрде іске асырылған.

15. Саяси жүйе және қоғаммен байланыс

Ли Куан Ю басқаруында Сингапурда биліктің орталықтандырылуы, заң үстемдігінің күшеюі және жемқорлықпен тиімді күрес жүргізілді. Махатхир Мохамад демократиялық институттарды тағылымдық негізде дамытып, саяси тұрақтылықты нығайтты. Екі көшбасшы да мемлекеттік басқару мен қоғам арасындағы сенім мен өзара әрекетті дамытуды басты мақсат тұтты. Бұл өзара байланыс елдегі әлеуметтік-экономикалық реформаларды сәтті жүзеге асырудың маңызды факторы болды.

16. Әлемдік мойындау және халықаралық бедел

Әлемдік мойындау мен халықаралық бедел—елдің дамуы мен оның жетекшілерінің еңбегін танытудың маңызды көрсеткіштері. Сингапур мен Малайзияның экономикалық жетістіктері олардың аймақтық және жаһандық аренада мойындалуына мүмкіндік берді. Мысалы, Сингапур халықаралық қаржы орталығы ретінде дамып, жаһандық ірі инвесторлар мен корпорацияларды тартты. Оның динамикалық экономикасы мен тиімді басқару стратегиялары БҰҰ, Дүниежүзілік банк және Азия даму банкі секілді ұйымдар тарапынан жоғары бағалануда. Сонымен қатар, Малайзия да өзінің түрлі мәдениеттерін үйлестіре отырып, халықаралық сауда мен туризм саласында табысты саясат жүргізіп келеді. Олардың тәжірибесі дамушы елдерге үлгі бола алады, себебі бұл елдердің жетістіктері тұрақты даму мен тиімді мемлекеттік басқарудың айқын дәлелі болып табылады.

17. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы институционалды күрес

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес — тұрақты даму мен қоғамдағы әділдіктің негізі. Ли Куан Ю Сингапурда мемлекеттік қызметкерлерге бәсекеге қабілетті жоғары жалақы төлеп, сыбайлас жемқорлықтың тамырын кесуге талпынды. Бұл механизм жемқорлықты тежеу арқылы мемлекеттік қызметтің адалдығын нығайтты. Махатхир Мохамад Малайзияда арнайы антикоррупциялық комиссияларды құрып, қоғамдық бақылаудың белсенділігін арттырды. Бұл шаралар халықтың билікке сенімін күшейтіп, демократиялық институттардың дамуына мүмкіндік берді. Екі елдің тәжірибесі осындай жүйелі институционалды шаралардың ұлттық даму мен саяси тұрақтылыққа қалай әсер ететінін көрсетеді. Мұндай күрес жемқорлықтың алдын алу мен ашықтықты қамтамасыз ету үшін маңызды екенін паш етеді.

18. Сын-қатерлер және саяси айыптаулар

Дегенмен, екі мемлекет те сыбайлас жемқорлықпен күрес барысында бірқатар сын-қатерлерге тап болды. Сингапурда сөз бостандығына қатысты қатаң шектеулер қойылды, бұл шектеулер халықаралық құқық қорғаушы ұйымдардың сынына ұшырап, демократия принциптерін толық жүзеге асыруға кедергісі болды. Сөз еркіндігі демократиялық қоғамның негізі болғандықтан, бұл шектеулер қоғамдық пікір алуандығына әсер етті. Малайзияда болса, этникалық саясат пен кландық билік күшінің болуы елдің бірлігіне қауіп төндіріп, әлеуметтік шиеленістердің тууына себеп болды. Осындай сын-қатерлер Елдердің саяси тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін әртүрлі топтар арасындағы теңгерімді табудың маңыздылығын айқындайды. Олар дамушы елдер үшін қалыптасу процесінде кездесетін күрделі мәселелердің көрінісі.

19. Тарихи мұра және жаһандық ықпал

Тарихи тұрғыдан алып қарағанда, Сингапур мен Малайзияның дербес даму жолы Оңтүстік-Шығыс Азияның экономикалық және саяси картасында жаңа бетбұрыс ашты. 1965 жылы Сингапур Малайзиядан бөлініп, тәуелсіз мемлекет ретінде өз болмысын қалыптастырды. Бұл кезең олар үшін үлкен сынақ болды, бірақ олар тез арада экономикалық драйверге айналды. 1980-90 жылдары Ли Куан Юның реформалары нәтижесінде елдің халықаралық ықпалы айтарлықтай өсті, ал Махатхир Мохамадтың саяси қадамын нығайтуы Малайзияның аймақтық рөлін күшейтті. 2000 жылдардан бастап екі ел де жаһандық қаржы мен технология орталықтары ретінде мойындалып, халықаралық қатынастарда белсенді позиция алды. Бұл олардың тарихи мұрасы заман талабына сай дамып, әлемдік аренаға ықпал етуін көрсетеді.

20. Болашаққа үлгі: тұрақты даму сабақтары

Ли Куан Ю мен Махатхир Мохамадтың реформалары дамушы елдерге тұрақты саяси және экономикалық даму жолын көрсетті. Олардың тәжірибесі биліктің ашықтығы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүйелі күрес, және әлеуметтік бірлікті нығайту арқылы елді қарқынды дамытуға болатынын дәлелдеді. Бұл сабақтар жас ұрпақ үшін маңызды үлгі болып, әлемде дамудың тұрақтылығын қамтамасыз етуде сенімді бағдаршыға айналады. Осындай реформалық әрекеттер болашақта да дамушы елдердің өз әлеуетін толық аша алуы үшін қажетті.

Дереккөздер

Тошқынов, А.Ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы экономикалық реформалар мен олардың Қазақстандағы тәжірибесі. Алматы, 2019.

Жақсыбаев, Ә.С. Ли Куан Ю реформаларының тарихи және саяси аспектілері. Нұр-Сұлтан, 2021.

Мұхаметова, Г.Н. Махатхир Мохамадтың ұлттық бірлік пен экономикалық даму саясаты. Қарағанды, 2020.

World Bank. World Development Indicators. Washington, D.C., 2022.

UNDP Report on Human Development in Asia, 2022.

Абаев А.Е. Қазіргі заманғы мемлекеттік басқару: теория және практика. Алматы, 2019.

Ким Ч.Х. Сингапур: экономикалық даму мен саяси тұрақтылық. Саясаттану журналы, 2020, №3.

Маметова Н.Б. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес құралдары. Қоғам және құқық, 2018, №5.

Рахимов М.Т. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы этникалық саясат. Халықаралық қатынастар, 2021, №2.

Шарипов А.С. Жаһандық стратегиялық даму және мемлекеттің рөлі. Алматы, 2022.