Текст выступления:

Ғылыми-техникалық прогресс және қазіргі заманның жаһандық проблемалары
1. Ғылыми-техникалық прогресс және қазіргі заманның жаһандық проблемаларына шолу

Ғылым мен техника әлемді түбегейлі өзгертуде, бірақ сонымен қатар жаһандық сын-қатерлерді де туындатып отыр. Қазіргі заманның динамикалық даму кезеңінде ғылыми-техникалық прогрестің айқындаушы рөлі айқын көрініп, әлемдік қоғамдастық алдында жаңа міндеттер мен жауапкершіліктер қойылуда.

2. Ғылыми-техникалық прогрестің тарихи эволюциясы мен контексті

Бағдарламамыздың негізін XVIII ғасырдағы өнеркәсіптік революция салды, бұл кезең адамзат өмірін жаңа деңгейге шығарды. Бу машинасы, теміржолдардың пайда болуы әлемдік экономиканы тұрлаусыздандырып, өндіріс пен тасымал салаларын өзгертті. Электроника мен ғарыштық технологиялардың дамуы ХХ ғасырда ғылым мен техниканың қарқынды дамуына негіз болды, қазіргі заманғы инновациялар мен технологиялық жетістіктердің іргетасын қалады.

3. XXI ғасырдағы ғылыми-инновациялық үрдістердің ерекшеліктері

Қазіргі ғасырдың ең басты жаңалықтары — цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектінің дамуы. Бұл технологиялар өндірісті автоматтандырып, экономиканың жаңа моделін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Биотехнология мен гендік инженерия адам денсаулығын жақсартумен қатар, ауыл шаруашылықта өнімділікті арттырады. Ғарыштық зерттеулер, нанотехнологиялар болса, өндірісті цифрландыруда және ғылыми зерттеулердің интеграциясында маңызды рөл атқарады, жаңа технологиялық дәуірдің шекарасын кеңейтеді.

4. Технологиялар мен олардың әлеуметтік әсері

Ғылыми-техникалық жаңалықтар әлеуметтік өмірге де әсерін тигізеді. Әлеуметтік желілер жастардың дүниетанымын кеңейтіп, әлеммен байланыс орнатудың жаңа форматтарын қалыптастырады. Сонымен қатар, еңбек нарығына жаңа мамандықтар мен кәсіптер енгізіледі, бұл экономикалық құрылымды өзгертеді. Білім беру саласында инновациялардың арқасында оқыту әдістері жетіліп, гендерлік теңдік мәселелері көбірек талқылануда. Интернет мәдениетінің дамуымен отбасылық байланыстар мен әлеуметтік нормалар да өзгерістерге ұшырап жатыр.

5. Ғылым мен технологияның әлеуметтік өзгерістерге ықпалы

Әлеуметтік желілер жастардың дүниетанымын кеңейтіп, қоғамдық байланыстар мен қарым-қатынастың формаларын өзгертуде. Сонымен қатар, еңбек нарығында жаңа цифрлық мамандықтар пайда болып, технологиялық экономикаға бейімделуге мүмкіндік береді. Білім беру жүйесі инновациялар енгізу арқылы гендерлік теңдікке айрықша көңіл бөледі. Интернет мәдениеті отбасылық қатынастардың құрылымын қайта қарап, жаңа әлеуметтік нормаларды қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда, бұл өз кезегінде қоғамның әлеуметтік дамуына ықпал етеді.

6. Жаһандық проблемалардың пайда болу себептері

Жаһандану мен технологиялардың қарқынды дамуымен қатар, экологиялық және әлеуметтік проблемалар ушығып келеді. Адамзаттың табиғи ресурстарды шамадан тыс пайдалану, индустрияландыру және көліктің өсуі климаттың өзгеруіне, биотүрлілік азаюға ықпал етеді. Қалалардың кеңеюі және ауыл шаруашылық өндірістерінің технологиялық дамуымен жер ресурстарының деградациясы қиын мәселелердің қатарында. Бұлар әлеуметтік теңсіздік пен ресурстарды әділ бөлмеу сияқты өзге де сын-қатерлерді тудырады.

7. Халық саны мен энергия тұтыну динамикасы (1960-2020 ж.ж.)

1960 жылдан 2020 жылға дейін әлем халқы екі есеге жуық өсті, ал энергия тұтыну көлемі одан да үлкен қарқынмен артты. Бұл өсім өндірістің, көліктің және тұрмыстық қажеттіліктердің ұлғаюымен түсіндіріледі. Осы уақыт аралығында табиғи ресурстарға деген қысым өсті, бұл экологиялық жағдайдың қиындауына және климаттың өзгеруіне әкеліп соқты. Деректер адамзаттың экономикалық дамудың экологияға тигізетін әсерін айқын көрсетеді.

8. Климаттың өзгеруі және оның салдары

Климаттың жаһандық өзгеруі экожүйелерге, экономикалық даму мен халық денсаулығына қатер төндіреді. Мұздықтардың еріп, мұхит деңгейінің көтерілуі жағалау елдеріне қауіп төндіреді. Қуаңшылық пен су тасқынынң көбейуі ауыл шаруашылығына зиян келтіреді, азық-түлік қауіпсіздігі мәселесін күшейтеді. Ауа температурасының жоғарылауы және ауа райының аномалиялары жұқпалы аурулардың таралуына ықпал етеді.

9. Қазақстандағы су тапшылығы және аймақтық экологиялық мәселелер

Арал теңізінің су көлемінің 90%-ға азаюы аймақтың экологиялық және әлеуметтік жағдайына қатты әсер етті, ол үлкен экологиялық апатқа айналды. Ертіс пен Сырдария өзендерінің су ағысын реттеу салдарынан ауыл шаруашылығы мен табиғи экожүйелер нашарлады. Су ресурстарының азаюы тұрғындардың тұрмыс сапасын төмендетіп, экономиканың түрлі салаларына кері әсерін тигізуде, бұл өңірдің тұрақты дамуына қауіп төндіреді.

10. Жер ресурстарының азаюы мен тозуы – шөлейттену және эрозия

Қазақстанның ауыл шаруашылық жерлерінің едәуір бөлігі деградацияға ұшырап отыр, бұл өнімділік пен экономикалық тиімділікті төмендетеді. Топырақ эрозиясы агроөнеркәсіптің тұрақтылығын бұзып, экожүйелерге зиянын тигізеді. Суландыру жүйелерінің тиімділігі төмендеуі ауыл шаруашылығы өндірісін ауыртпалыққа душар етеді. Сонымен қатар, орман жамылғысының қысқаруы биоәртүрлілік пен климаттық тұрақтылыққа қауіп төндіреді, бұл келешек буын үшін үлкен сын.

11. Ғылыми-техникалық прогрестің оң және теріс әсерлерінің салыстырмалы талдауы

1960-2020 жылдар аралығында ғылым мен технология адам өмірінің сапасын жақсартып, өндірісі мен еңбек нарығын дамытты. Дегенмен, прогрестің кейбір теріс әсерлері де бар: экологиялық ластану, әлеуметтік теңсіздік және мәдени құндылықтардың өзгеруі. Бұл статистикалық мәліметтер ғылым мен техника саласындағы жетістіктер мен проблемалар арасындағы күрделі байланысты көрсетеді, әрі қоғамның болашақ дамуын жан-жақты қарастыру қажеттігін дәлелдейді.

12. Технологиялық дамуды бақылау және басқарудың халықаралық негіздері

Технологиялық даму мен климаттық өзгерістерге қарсы халықаралық іс-қимыл маңызды. Киото хаттамасы мен Париж келісімі климаттың өзгеруін тежеуге бағытталған нормативтік-құқықтық негіздерді ұсынады. Қазақстанда экологиялық заңдар мен ғылыми бастамалар қоршаған ортаны қорғау мен технологияны тиімді пайдалануға бағытталған. Ғылыми зерттеулерде этика қағидалары мен жауапкершілік — технологиялық дамудың әсерін басқаруда маңызды элементтер болып табылады.

13. Ғылыми-техникалық дамудың әсер ету тізбегі

Ғылыми жаңалықтар индустриялық инновацияларға, олардан өндірістік және әлеуметтік өзгерістерге жол береді. Бұл өзгерістер экономикалық өсім мен қоғамдық құрылымдарға ықпал етеді. Алайда, олар экологиялық мәселелерді туындатып, жаңа жаһандық сын-қатерлерге себеп болады. Осылайша, ғылыми-техникалық даму өз салдарын басқаруды талап етеді, бұл тұрақты даму мақсаттарына жетуде шешуші фактор болып табылады.

14. Балама энергетика және жасыл технологиялардың жаһандық рөлі

Балама энергетика мен жасыл технологиялар климаттық өзгерістермен күресте шешуші құралға айналуда. Күн, жел және су энергиясы дәстүрлі көмірсутекті ресурстарға балама болып, экологиялық тұрғыдан таза энергия өндірісін қамтамасыз етеді. Жасыл технологиялар экономиканың тұрақтылығын арттырып, жаңа жұмыс орындарын ашуда. Әлем елдері балама энерго көздерін дамыту барысында экологиялық сананы қалыптастыруға да көңіл бөлуде.

15. 2000-2020 жылдардағы баламалы энергия үлесінің өсуі

2000 жылдан бастап баламалы энергияның үлесі айтарлықтай өсті, бұл дәстүрлі энергия көздерінің экологиялық қауіптеріне жауап ретінде дамытылған. Қазіргі уақытта баламалы энергияның әлемдік электроэнергетикадағы рөлі артты, бұл әрі қарай да кеңейе береді. Осы үрдіс энергетикалық секторды тұрақты әрі экологиялық таза бағытқа өзгертуге мүмкіндік береді, әрі болашақта негізгі энергия көзіне айналуы ықтимал.

16. Жасыл экономика тұжырымдамасы және тұрақты даму стратегиялары

Жасыл экономика қазіргі заманның ерекше маңызды тұжырымдамасы болып табылады, себебі ол әлеуметтік әділеттілік пен табиғи ресурстардың ұтымды пайдаланылуын басты мақсат етеді. Бұл бағытта тұрақты даму идеялары басты басшылық ретінде алынады, өйткені болашақ ұрпақтың қажеттіліктерін ескере отырып, экологиялық және әлеуметтік тепе-теңдігін сақтау – еліміз үшін басым міндет. Қазақстанда жасыл экономикаға көшу «жасыл көпір» ЖЭК сияқты экологиялық айналымды қолдайтын жаңа технологиялардың дамуы арқылы жүзеге асырылуда. Мемлекеттік бағдарламалардың белсенді қолдауы экологиялық тепе-теңдікті сақтау мен жаңартылатын энергия көздерін қолдану саласында маңызды рөл атқарады. Ұлттық стратегиялар нақты жоспарлармен бекітіліп, энергия тиімділігін жоғарылату және қоршаған ортаны қорғау бойынша кешенді шараларды қамтиды. Бұл әдістер Қазақстанның экологиялық және экономикалық қауіпсіздігін нығайтады, әрі әлемдік тұрақты дамудың талаптарына сай келуге мүмкіндік береді.

17. Биологиялық және ақпараттық қауіптер – біздің дәуіріміздің сын-қатерлері

Қазіргі заманның басты қауіптерінің ішінде биологиялық және ақпараттық қауіптер ерекше орын алады. Соңғы жылдары COVID-19 пандемиясы жаһандық биоқауіпсіздік мәселелерінің маңыздылығын айқын көрсетті. Бұл тәжвирус әлемдік қоғамдастыққа ғылыми-диагностикалық әдістерді жетілдіру, бақылау мен мониторингтің рөлін арттыру қажеттігін дәлелдеді. Сонымен қатар, қазіргі ақпараттық кеңістікте жалған жаңалықтар мен кибершабуылдардың өршуі қоғамның тұрақтылығына және қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді. Бұның салдары кең ауқымды әлеуметтік-экономикалық және саяси салдарға әкелуі мүмкін. Генетикалық модификацияланған организмдерді пайдалану жағынан қоғамда әртүрлі көзқарастар қалыптасқан, себебі бұл технологияның экологиялық, этикалық және әлеуметтік аспектілері кеңінен талдауды талап етеді. Технологияның қарқынды дамуы жаңа әлеуметтік және этикалық тәуекелдерді туғызады, олардың алдын алу үшін халықаралық және ұлттық деңгейдегі ынтымақтастық қажет екені сөзсіз.

18. Жаһандық проблемаларды шешу үлгілері мен бастамалары

Жаһандық деңгейдегі тұрақты дамуды қамтамасыз ету мақсатында халықаралық және жергілікті деңгейде көптеген шешімдер мен бағдарламалар іске асырылуда. Бірлескен күш-жігер аясында жүзеге асырылатын бастамалар экологиялық, экономикалық және әлеуметтік салалардағы күрделі мәселелердің шешімін табуда. UNEP-тің 2023 жылғы мәліметтері бойынша, экологиялық бағдарламалар мен серіктестіктерге негізделген жобалар нәтижелі екенін көрсетті. Мұндай ынтымақтастық әртүрлі елдердің тәжірибесін біріктіруге мүмкіндік туғызады, әрі жаһандық деңгейдегі қиындықтарды тиімді шешуге септігін тигізеді. Жергілікті бастамалар да халықтың қатысуын арттырып, тұрақты даму стратегияларын жүзеге асыруға бағытталған. Осындай бірлескен әрекеттер әлемнің экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

19. Жастардың рөлі және болашаққа бағдар

Қазіргі қоғамда жастардың рөлі ерекше маңызды болып отыр, себебі олар – тұрақты дамудың басты қозғаушы күші. Жастар инновацияларды енгізуде, экологиялық мәселелерді шешуде және әлеуметтік өзгерістердің негізін салуда белсенділік танытады. Олардың білім деңгейі мен саналы көзқарасы болашаққа бағытталған саясаттың негізін құрайды. Сонымен қатар, жастардың цифрлық сауаттылығы, көпмәдениеттілік және креативтілігі қоғамдағы өзгерістерді жеделдетуге мүмкіндік береді. Ұлттық және халықаралық деңгейлерде жастардың бастамаларын қолдау, олардың даусын есту – тұрақты дамудың кепілі болып табылады. Бұл бағыттағы елдің келешегі жастардың шығармашылық әлеуетін тиімді пайдалануымен тығыз байланысты.

20. Ғылыми-техникалық прогрестің болашағы мен жауапкершілігі

Ғылыми-техникалық прогресс күн сайын жаңа мүмкіндіктер мен сын-қатерлерді ортаға салады. Бұл үдеріс тұрақты даму үшін үлкен әлеуетке ие, алайда ол жауапкершілік пен мұқият саясатты талап етеді. Ұлттық деңгейде ғылыми жетістіктерді тиімді пайдалану, инновацияларды дамыту және олардың экологиялық, әлеуметтік ықпалын есепке алу – басты міндет. Сонымен қатар, қоғамның белсенді қатысуы мен саналы шешімдері тұрақты дамудың негізін құрайды. Тек осылай ғана еліміз жаңғыру мен өркендеудің синергиясын қамтамасыз етіп, әлемдік үрдістерге сай келетін ғылым мен техниканың интеграцияланған дамуын орната алады.

Дереккөздер

Петров В.А., Технологии XXI века и их влияние на общество. – М., Наука, 2021.

Kazakhstan National Environmental Report 2022, Ministry of Ecology and Natural Resources of RK.

United Nations Development Programme, Climate Action Report 2023.

World Bank, International Energy Agency, Global Energy Data, 2023.

International Renewable Energy Agency, Renewable Energy Statistics 2023.

ЮНЕП. Глобальная экологическая политика и программы устойчивого развития, 2023.

Бабурин А. И. Экология и устойчивое развитие: современные подходы. — Алматы, 2022.

Петрова Н. В. Биологическая безопасность и риски в современном мире. — Москва, 2021.

Смирнов Д. Л. Информационная безопасность и киберугрозы. — Санкт-Петербург, 2023.

Жақсылықов А. Ғылыми-техникалық прогрестің әлеуметтік әсері. — Шымкент, 2023.