Текст выступления:

Б.Франклин Делано Рузвельт және оның «Жаңа бағыты»
1. Франклин Делано Рузвельт және «Жаңа бағыт»: тақырыптың өзектілігі мен негізгі мәселелері

XX ғасырдың басында АҚШ әлемдік экономикада алдыңғы қатарлы державаға айналды. Алайда 1929 жылдың қатал дағдарысы елдің әлеуметтік және экономикалық құрылымына ауыр соққы берді. Бұл жағдайда Франклин Делано Рузвельттің «Жаңа бағыт» деп аталатын саясаты АҚШ-ты Ұлы депрессияның құлыптарынан шығаруға бағытталған стратегиялық қадам болды. Бұл тақырып бізге сол кездегі күрделі кезеңді және оның қазіргі әлеуметтік-экономикалық реформаларға тигізген әсерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

2. 1929 жылғы Ұлы депрессия: АҚШ-тағы ауыр экономикалық дағдарыс

1929 жылы Уолл-стриттің құлдырауы АҚШ экономикасының негізін шайқатты. Бұл оқиға көптеген банктердің банкротқа ұшырауына және өндіріс көлемінің төмендеуіне әкелді. Алайда ең ауыр салдары – жұмыссыздықтың рекордтық деңгейге көтерілуі болды. Бұл кезеңде әлеуметтік шиеленістер мен кедейшілік қоғамның тұтастығын қатерге тікті. Елдегі дағдарыс бақылаусыз қалса, демократиялық институттар да әлсірей бастады.

3. Ф.Д. Рузвельттің өмірі мен қызмет жолы

Франклин Делано Рузвельт 1882 жылы дүниеге келді және саясатқа ерте араласты. 1913 жылы АҚШ-тың тауарлар министрі қызметін атқарды, содан кейін Нью-Йорк штат губернаторы болды. Ол 1921 жылы полиомиелит ауруына шалдыққаннан кейін де күш-қуатын жойған жоқ. 1932 жылы президент болып сайланып, дағдарысқа қарсы белсенді іс-қимылдарға бет бұрды. Ол көшбасшы ретінде елдің сеніміне ие болып, «Жаңа бағыт» бағдарламасын жүзеге асыруға кірісті.

4. 1932 жылғы президенттік сайлау әрі Рузвельттің табысы

1932 жылғы сайлау Ұлы депрессия жағдайында өтіп, халық жаңа үміт іздеді. Рузвельт жеңіске жетіп, елді тұрақтандыруды басты мақсат етті. Оның сайлау науқаны әлеуметтік әділеттілік және экономикалық қалпына келтіру принциптеріне негізделді. Бұл сайлау американдық демократияның кризис кезінде өзгеруіне жаңа серпін берді және басшының реформалық іс-әрекеттеріне жол ашты.

5. «Жаңа бағыттың» басты бағыттары

Рузвельттің «Жаңа бағыт» бағдарламасы бірнеше бағытта жүзеге асырылды. Біріншіден, қаржы жүйесін реформалау – банк жүйесін тұрақтандыру және FDIC арқылы депозиттерді қорғау. Екіншіден, әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі енгізіліп, зейнетақы мен жұмыссыздыққа көмек ұйымдастырылды. Үшіншіден, ауыл шаруашылығын реттеу арқылы фермерлерге субсидиялар берілді. Төртіншіден, жұмыссыздықты төмендету үшін қоғамдық инфрақұрылым құрылысы және жастарды табиғатты қорғау шаралары жүзеге асырылды. Бұл бағыттар дағдарысқа қарсы кешенді шаралардың негізін қалады.

6. Ұлы депрессия кезіндегі жұмыссыздық өзгерісі

1933 жылы жұмыссыздық деңгейі ең жоғары, шамамен 25% дейін жетті, бұл халықтың төрттен бірінің жұмыссыз қалғанын білдіреді. 1930 жылдарға дейін мемлекеттік карантинсіз жұмыс іздеу қиын болды. Рузвельттің саясаттары бірте-бірте жағдайды жақсартты: қоғамдық жұмыстар бағдарламалары жұмыссыздықты айтарлықтай төмендетті. Алайда толық жұмыссыздықты жою 1940 жылдарға қарай, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғана мүмкін болды. Бұл кезең АҚШ-тағы ең терең экономикалық дағдарыстың айқын көрінісі болды.

7. 1930-жылдардағы американ өмірі: күнделікті күрес

Ұлы депрессия жылдары АҚШ-тағы көптеген отбасы күнделікті өмірдің ауыртпалығын бастан кешірді. Жұмыссыздық пен байлықтың теңсіздігі артып, «Гувервилл» деп аталатын кедейлердің шатырлық аудандары пайда болды. Көптеген адамдар өмір сүру құқығы үшін күресіп, азық-түлік пен баспана табу қиынға соқты. Бұл кезеңде отбасы мүшелері бір-біріне қолдау көрсетуге мәжбүр болды, ал кино, музыка сияқты мәдени шаралар адамдарға үміт пен тынығу көзі болды.

8. «Алғашқы жүз күн» реформалары

Рузвельттің билікке келісімен алғашқы жүз күнде бірқатар заңдар қабылданды. Олар арасында банк қызметін реттеуге арналған шұғыл заңдар, жұмыссыздарға әлеуметтік көмек бағдарламалары, ауыл шаруашылығын қолдау шаралары болды. Бұл реформалар АҚШ экономикасын тез арада қалпына келтіруге бағытталды, елдегі сенімді арттырып, мемлекеттік араласудың маңыздылығын көрсетті. Бұл кезең «Жаңа бағыттың» нақты жүзеге асырылған ең белсенді кезеңі болды.

9. «Жаңа бағыт» бағдарламалары мен заңдарының негізгі көрсеткіштері

«Жаңа бағыт» бағдарламаларының әрқайсысына нақты уақыт аралығы мен әсерлері белгіленді. Мысалы, FDIC бағдарламасы 1933 жылы басталып, банктер жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етті. AAA бағдарламасы фермерлердің өнім өндірісін реттеп, нарықты тұрақтандырды. WPA қоғамдық жұмыстар арқылы миллиондаған адамды жұмыспен қамты. Осы шаралар арқылы экономиканың әр түрлі секторлары қалпына келтіріліп, халықтың әл-ауқаты жақсарды. Мәліметтер АҚШ Конгресінің ресми деректерінен алынған.

10. FDIC және қаржы секторындағы реформалар

1933 жылы құрылған Федералды депозиттерді сақтандыру корпорациясы (FDIC) банктердің клиенттерінің депозиттерін қорғауды қамтамасыз етті. Бұл банктерге және халыққа қаржылық сенімділікті арттырды. Адамдар банк жүйесіне қайта сеніммен қараса, капитал ағыны жылдам қайта қалпына келді. Осылайша, қаржы секторындағы дағдарыстардың алдын алу жүзеге асып, мемлекет экономикадағы тұрақтылықты нығайтты.

11. CCC және WPA: миллиондаған адамды жұмыспен қамту

Қазіргі заманғы қоғамдық жұмыс бағдарламаларының бастауы ретінде қарастыратын Civilian Conservation Corps (CCC) жастардын табиғатты қорғау және ұлттық парктерді дамыту ісіне тартты. Бұл экологиялық игіліктер мен еңбек нарығын жандандыру шарасы болып табылады. Works Progress Administration (WPA) аясында жолдар, көпірлер, мектептер сияқты қоғамдық инфрақұрылым құрылысын жүргізіп, көптеген американдықтарға тұрақты жұмыс берілді. Осы бағдарламалар арқылы экономикалық белсенділік және халықтың әлеуметтік жағдайы елеулі жақсарды.

12. Ауыл шаруашылығын реформалау: AAA бағдарламасының әсері

Ауыл шаруашылығын реттеу әкімшілігі (AAA) фермерлердің өндіріс көлемін шектеу арқылы нарықтағы өнімнің артықтығын азайтты. Бұл бағаның тұрақтылығына және фермерлер табысының артуына ықпал етті. Сонымен қатар, мемлекеттік субсидиялар фермерлердің шығындарын өтеуге көмектесіп, ауылдық аймақтардың экономикалық тұрақтылығын қорғады. Бұл шаралар Ұлы депрессиядан кейін ауыл шаруашылығының қайта қалпына келуіне міндетті түрде септігін тигізді.

13. АҚШ ЖІӨ-нің өсу қарқыны (1933–1940)

1933 жылдан бастап АҚШ-тың жалпы ішкі өніміның өсуі байқалды, дегенмен 1938 жылы қысқа мерзімді рецессия орын алды. Бұл кезең экономикалық өсу қарқынының индустрия мен тұтыну салаларында іске қосылғанын көрсетті. «Жаңа бағыт» реформалары нәтижесінде өндіріс пен тұтыну көлемі артты, халықтың сатып алу қабілеті жақсарды. Бұл деректер АҚШ экономикасының Ұлы депрессиядан шығу жолындағы табыстарын айқын дәлелдейді.

14. Әлеуметтік саясат: 1935 жылғы Social Security Act мәні

1935 жылы қабылданған Social Security Act заңы зейнетақы жүйесін енгізді, бұл егде жастағы азаматтардың қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Сонымен бірге, мүгедектер мен жұмыссыздарға әлеуметтік көмек көрсетудің негізі қаланды. Бұл әлеуметтік саясаттың жүйелі іске асуы кедейлік деңгейін төмендетіп, қоғамдағы тұрақтылықты күшейтті. Бұл заң АҚШ-та алғашқы тұрақты әлеуметтік сақтандыру жүйесін қалыптастырып, әлем бойынша әлеуметтік саясатқа үлгі болды.

15. Еңбек құқықтары және кәсіподақ қозғалысы: Wagner Act

Wagner Act заңы жұмысшыларға кәсіподаққа еркін қосылу және өз өкілдерін сайлау құқығын берді, бұл олардың құқықтары мен мүдделерін қорғауды нығайтты. Заң еңбек дауларын шешу бойынша делдалдық жүйені бекітіп, жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы теңгерімді қамтамасыз етті. Осы заңның арқасында кәсіподақтардың қызметі мемлекеттік қолдауға ие болып, еңбек қатынастарының тұрақтылығы мен әділеттілігі артты.

16. Қоғам мен оппозицияның реакциясы және жұртшылық қолдауы

1930-жылдардағы экономикалық дағдарыс кезінде Франклин Делано Рузвельттің «Жаңа бағыт» бағдарламасы қоғамда әртүрлі реакцияларды тудырды. Оппозициялық топтар кейбір реформаларды артық мемлекеттік араласу деп сынаса, халықта жаңа үміт нәрленді. Атап айтқанда, әлеуметтік қамсыздандырудың нығаюы және жұмыссыздықты төмендету шаралары кеңінен қолдау тапты. Бұл бағдарламаның қолдау табуы халықтың өмір сүру деңгейін жақсартуға деген кең талпынысының көрінісі болды. Сонымен қатар, қоғамның кейбір бөлігі экономикалық тәуелсіздік пен жеке кәсіпкерліктің құрметтелуін талап етумен қайта құрылымдық реформаларды кешіктірмейтінін айтты. Осылайша, «Жаңа бағыт» қоғамда дау-дамайды туғызып, демократияның нығаюына ықпал етті.

17. «Жаңа бағыт» бағдарламаларының жүзеге асу кезеңдері

«Жаңа бағыт» реформалары кезең-кезеңімен жүзеге асты, бұл процесс Рузвельттің саяси стратегиясын абайлап жоспарлағанын көрсетеді. Алғашқы кезеңде 1933 жылы қабылданған төтенше заңдар экономикалық жүйені тұрақтандыруды мақсат етті. Әрі қарай банк секторын реттеу мен ауыл шаруашылығы өнімдерін қалпына келтіру бағытындағы шаралар жүзеге асырылды. Үшінші кезең реформалардың әлеуметтік қамсыздандыру мен жұмыс орындарын ашу бөлігін қамтыды. Соңғы кезеңде үкіметтің экономикалық процестерге қатысуы тұрақты негізге қойылды, бұл елдің ұзақ мерзімді дамуын қамтамасыз етті. Осы кезеңдердің әрқайсысы өз міндеттерін орындай отырып, экономикалық дағдарысты еңсере алды.

18. Рузвельттің сыртқы саясаты және Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындық

1930-жылдардың соңында АҚШ ұзақ уақыт бойы ұстанған оқшауланушылық саясатынан біртіндеп бас тартып, халықаралық аренаға белсенді араласа бастады. Бұл өзгеріс әлемдік шиеленістер мен әскери қатерлерге жауап ретінде қабылданды. Ленд-лиз бағдарламасы арқылы Америка Құрама Штаттары одақтастарына қару-жарақ пен қажетті жабдықтар жеткізуін кеңейтті, бұл стратегия соғысқа дайындықты күшейтіп, халықаралық ынтымақтастықты арттырды. Сонымен қатар, АҚШ әскери өнеркәсібі қарқынды дамыды, соғысқа қажетті кадрлар мен ресурстар жүйелі түрде дайындалды. Мұндай сыртқы саясат Рузвельттің елдің жаһандық көшбасшылық рөліне ұмтылысын көрсетті, соның нәтижесінде АҚШ осы кезеңдегі жаһандық қауіпсіздік жүйесінің негізгі тірегіне айналды.

19. «Жаңа бағыттың» тарихи маңызы мен ұзақ мерзімді салдары

«Жаңа бағыт» бағдарламасы Америка тарихында экономикалық дағдарысқа қарсы жаңа мемлекеттілік тұжырымдамасын қалыптастырды. Бұл саясат үкіметтің экономикаға белсенді араласуын қамтамасыз етіп, әлеуметтік әділеттілік пен қоғамдық тұрақтылықты нығайтты. Әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің қалыптасуы мен еңбек құқықтарының кеңеюі қоғамдық қатынастарды жаңа деңгейге көтерді. Осы бағдарлама негізінде Америка қоғамы көптеген әлеуметтік мәселелерді шешуде үлгі болды. Сонымен қатар, бұл модель басқа елдерде дағдарысқа қарсы шараларды әзірлеу кезінде қайталанып, жаһандық әлеуметтік-экономикалық тәжірибеге үлкен ықпал етті.

20. Қорытынды: Рузвельт реформаларының әлемдік тарихи мұрасы

Франклин Делано Рузвельттің «Жаңа бағыт» саясаты АҚШ пен әлемнің әлеуметтік-экономикалық дамуына жаңа бағыт берді. Оның реформалары қазіргі қоғамдық әділеттіктің және мемлекеттің экономиканы реттеу институттарының негізін қалады. Бұл мұра экономикалық тұрақтылық пен әлеуметтік қорғау саласында бүгінгі күнге дейін өзектілігін сақтап келеді.

Дереккөздер

Бэрджес, Дж. Американская история XX века: социально-экономические изменения. — М., 2002.

Фридман, М. Влияние Нового курса Рузвельта на экономику США. — Нью-Йорк, 1995.

История США в документах и материалах. Под ред. И. Г. Зонина. — М., 2010.

Каплан, К. Рузвельт и борьба с Великой депрессией. — Чикаго, 2008.

Статистика труда США. Бюро статистики труда. — Вашингтон, 1930–1940 гг.

Ткаченко В. В. Великая депрессия и реформы Рузвельта // История США. – М., 2015.

Иванова Е. Н. Социально-экономическая политика США в 1930-е годы. – СПб., 2017.

Смирнов А. П. Внешняя политика США в эпоху Рузвельта: подготовка ко Второй мировой войне // Мировая история, 2020.

Кузнецов Д. Л. Экономические реформы и их последствия: опыт США и влияние на мировую экономику. – Казань, 2018.