Текст выступления:

Жоспарлы (социалистік) экономика
1. Жоспарлы (социалистік) экономиканың негізі және басты мәселелері

Жоспарлы экономика дегеніміз мемлекеттік бақылаудағы өндіріс пен тұтыну жүйесінің ұйымдастырылуы. Бұл жүйе жалпы қоғамға қажетті ресурстарды тиімді пайдалану және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Оның басты ерекшелігі – экономикадағы барлық шешімдердің орталықтандырылған түрде жасалуы болып табылады. Осыған орай, жоспарлы экономика – мемлекет тарапынан өндіріс көлемдері мен бағыттарын алдын ала жоспарлау арқылы жүзеге асатын күрделі жүйе.

Бұл тақырып бүгінгі таңда социалистік экономикаға байланысты зерттеулер мен талқылаулардың негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Жоспарлы экономиканың даму тарихы, оның басқару принциптері мен практикадағы қолданылуы сабақтастық пен жүйелілікке негізделген.

2. Тарихи-әлеуметтік қалыптасуы

1920 жылы КСРО-да индустрияландыру қажеттілігі туындағанда жоспарлы экономика концепциясы пайда болды. Ол кезеңде экономика нарықтық хаостан шығарылып, әлеуметтік теңсіздіктерді азайту мақсатымен қолданысқа енді. Бұл саясат өндірісті жедел дамытуға бағытталып, жұмысшы халықтың әл-ауқатын көтеруге ұмтылды.

Жоспарлы экономика әсіресе социалистік елдерде игерілді, онда мемлекет экономиканы басқарудың маңызды тетігіне айналды. Оның тарихи қалыптасуы социалистік идеологияның ықпалымен тығыз байланысты, яғни өндіріс құралдарын қоғамдық меншіктендіру, байлықты қайта бөлу арқылы әділетті қоғам құру идеясы негіз болды.

3. Жоспарлы экономиканың анықтамасы

Жоспарлы экономика – бұл орталықтандырылған басқару жүйесі, онда барлық өндіріс және ресурстарды бөлу мемлекеттің құзырына беріледі. Осы жүйеде өндіріс құралдары, яғни фабрикалар, зауыттар мен басқа да өндірістік құралдар мемлекеттік меншікте болады.

Экономикалық шешімдер арнайы құзырлы комитеттер немесе мемлекеттік органдар арқылы қабылданады. Негізгі басқару орындары – мемлекеттік жоспарлау органдары, мысалы Госплан, олар ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді жоспарлар жасап, олардың орындалуын қатаң бақылап отырады. Осылайша, өндіріс пен тұтыну арасындағы үйлесімділік жүйелі түрде қамтамасыз етіледі.

4. Жоспарлы экономиканың негізгі қағидаттары

Жоспарлы экономиканың басты қағидаты – барлық өндірістік активтер мемлекет меншігі болып табылады, оны жеке меншікке бөлу қарастырылмайды. Сонымен бірге, экономикалық процестерді басқару орталықтандырылған сипатта, яғни жоспарлау үлкен ұйымдар мен мемлекеттік комитеттер арқылы ұйымдастырылады.

Бағалар мен ресурстар мемлекеттің бұйрығымен бекітіледі, бұл нарықтық механизмдердің әсерін шектейді және ресурстардың бағытталған қолданылуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, еңбек пен техникалық бөлініс алдын ала жоспарланып, өндіріс тиімділігі мемлекеттік бақылауға алынады. Бұл қағидалар жүйенің тұрақты жұмыс істеуін және қалыптасқан жоспарлардың орындалуын қамтамасыз етеді.

5. Жоспарлы және нарықтық экономиканың салыстырмалы ерекшеліктері

Жоспарлы экономиканың шешім қабылдау жүйесі қатты орталықтандырылған, мұнда экономикалық бағыттар мен өндіріс көлемдері мемлекеттік органдар арқылы айқындалады. Керісінше, нарықтық экономикада кәсіпкерлер мен тұтынушылар нарық сұранысы мен ұсынысына сәйкес жеке шешім қабылдайды.

Нарықта бәсеке мен сұраныс экономикалық көрсеткіштерді анықтаса, жоспарлы жүйеде мемлекет барлық процестерді бақылап, икемділік пен тиімділік айырмашылығы байқалады. Осы ерекшеліктер әлеуметтік-экономикалық даму жолдарын түрліше бағыттайды, себебі жоспарлы экономика тұрақтылыққа сүйенсе, нарықтық жүйе өзгерістерге икемділікті арттырады.

6. Жоспарлы экономикадағы негізгі секторлар және үлестері

1970 жылғы КСРО өнеркәсібінің, ауыл шаруашылығының, көлік және энергетика салаларының үлестері кестеде ұсынылған. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы ең үлкен жұмыс орындарын қамтамасыз етті, бұл салалар мемлекеттік бақылаудың негізгі обьектілері болды.

Мысалы, өнеркәсіп секторы елдің экономикалық қуатын арттыруда басты рөл атқарып, ауыр индустрияның қарқынды дамуына негіз болды. Ауыл шаруашылығы осы уақытта ұжымдастырылып, өнім өндіру жоспарланған. Бұл жағдай КСРО-ның экономикалық құрылымында әр сектордың өз орны мен маңызын айқындап берді.

7. Командалық басқару жүйесінің құрылымы

Госплан — стратегиялық мақсаттар мен өндірістік міндеттерді айқындап, бесжылдық жоспарларды әзірлейді. Осы жоспар негізінде еліміздің барлық министрліктері мен кәсіпорындарына нақты тапсырмалар беріледі, оларды орындау өндірістің үздіксіздігі мен тиімділігін қамтамасыз етеді.

Иерархиялық құрылым мен қатаң бақылау жүйесі өндіріс процесінің толық бақылауда болуын қамтамасыз етеді. Бұл командалық басқару әдісі жоспарлардың дәл орындалуына мүмкіндік беріп, мемлекеттің экономикалық мақсаттарына жетуге ықпал етеді. Мұндай жүйе әсіресе ірі өндірістер мен мемлекеттік өндірістік кәсіпорындар үшін тиімді болды.

8. Жоспарлы экономикадағы өнім өндірісінің динамикасы (1928-1980 жж.)

1928 жылдан бастап 1960 жылдарға дейін жоспарлы экономикада өндіріс қарқынды өсіп, индустрияландыру белсенді жүрді. Осы кезеңде ауыр өнеркәсіп пен машина жасау секторы ерекше дамыды. Алайда 1970 жылдан кейін өнім өндірудің өсімі айтарлықтай бәсеңдеп, бұл жүйенің дамуын тежеді.

Бұл жағдай жоспарлы экономиканың шектеулерін көрсетті, оның ішінде икемділік пен инновацияның болмауы даму қарқынын төмендетті. Өнім өндірісінің баяулауы экономикадағы жоспарлы басқарудың шектелген тиімділігін айқын көрсетті және жүйенің қайта құру қажеттігін туындатты.

9. Госплан қызметінің мысалы мен жоспарлау тәжірибесі

Госплан қызметі Қазақстанның және КСРО-ның басқа аймақтарында өндірісті жоспарлауда маңызды рөл атқарды. Мысалы, ауыр өнеркәсіп жобаларын жүзеге асыру үшін нақты мақсаттар қойылып, қажетті ресурстар бөлінді.

Жоспарлау тәжірибесі кезінде мемлекеттік органдар өндірістік мақсаттарға қол жеткізу үшін жыл сайын өндіріс көлемдерін, материалдармен қамтуды және жұмыс күшінің қажеттілігін есептеді. Бұл тәжірибе үлкен елдің экономикасын бірегей және үйлестірілген басқарудың сәулеті ретінде көрсетті.

10. Сыртқы сауда мен валюта саясаты

Жоспарлы экономикада сыртқы сауда толықтай мемлекеттің бақылауында болды. Жеке тұлғалар экспорт-импорт операцияларына қатыспады, барлық коммерциялық әрекеттер мемлекеттік органдар арқылы жүргізілді. Бұл шетелдік экономикалық байланыстардың тұрақтылығын қамтамасыз етті.

Валюта бағамдары да мемлекет тарапынан реттеліп, нарықтық механизмдер қолданысқа енбеді. Шетелдік инвестициялар өте шектеулі болды, бұл сыртқы тәуелділікті жоғарлату қаупін төмендетті. Осы саясат еліміздің ішкі нарығын қорғауға және өз экономикалық саясатын қолдайтын факторларға бағытталды.

11. Ауыл шаруашылығында жоспарлау тәжірибесі

Колхоздар мен совхоздар мемлекет тарапынан орталықтандырылған жоспарлау негізінде жұмыс істеді. Жер учаскелері, техника және еңбек ресурстары мемлекетпен бөлініп, үйлестірілді. Бұл ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастырудың бірегей жүйесін құрды.

Алайда, кейбір кезеңдерде ресурстардың тиімсіз бөлінуі мен жеткіліксіздігі өнімнің тапшылығына және кей жағдайда сапаның төмендеуіне әкелді. Бұл ауыл шаруашылығын жоспарлаудағы негізгі қиыншылықтардың бірі болды, себебі табиғат жағдайлары мен жергілікті ерекшеліктер жоспарлаумен әрқашан үйлеспей жатты.

12. Артықшылықтары: тұрақтылық, ресурстарды шоғырландыру

Жоспарлы экономика әлеуметтік теңдік пен қоғамдық тұрақтылықты назарға ала отырып, халықтың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруды мақсат етті. Бұл – әсіресе әлеуметтік нысандар мен инфрақұрылым салаларында өзін көрсетті.

Мемлекет үлкен инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асырып, заманауи технологияларды дамытуға мүмкіндік алып, экономикалық ресурстарды орталықтан басқарды. Сонымен бірге, әскери, энергетика және ғылым салаларында жоғары деңгейде даму орын алып, ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттар орындалды. Бұл саладағы жетістіктер КСРО-ның әлемдік аренадағы орнын нығайтты.

13. Кемшіліктері: тиімсіздік, инновацияның баяулығы

Жоспарлы экономикадағы бюрократиялық жүйе өндірістік процестердің икемділігін төмендетіп, ресурстардың толық игерілмеуіне себеп болды. Жүйенің қатаң реттелген сипаты инновацияны енгізуді тежеді.

Бәсекенің жоқтығы өнімнің сапасын жақсартуға кедергі жасады. Сонымен қатар, өнім көлемдері жоспарлау кезінде маңызды қажеттіліктерден асып кетуі тұтыну тауарларының тапшылығына және сапасының төмендеуіне әсер етті. Жұмысшылар мен кәсіпорын қызметкерлерінің ынтасының төмендеуі экономикалық тиімділікті әлсіретіп, жүйенің тұрақты дамуына теріс ықпал етті.

14. Әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесінің негізгі аспектілері

Жоспарлы экономика әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесін кеңінен дамытты. Мысалы, барлық жұмысшылар әлеуметтік қорғаумен қамтылып, денсаулық сақтау және білім беру салалары мемлекет тарапынан қолдау тапты.

Кейбір аймақтарда балалар мен зейнеткерлерге арналған арнайы бағдарламалар жүзеге асырылып, тұрғындардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған саясат жүргізілді. Осылайша, жүйе әлеуметтік әділеттілік пен халықтың тұрақтылығының негізгі элементтері ретінде қаралды.

15. КСРО-да жоспарлы экономиканың орнығуы

1928 жылы қабылданған алғашқы бесжылдық жоспар ұлттық экономиканы жоспарлы басқарудың негізі болды. Бұл жүйе елдің дамуына жүйелі бағыт беріп, тұрақты өсімін қамтамасыз етті.

Ауыр өнеркәсіп, машина жасау және химия салалары қарқынды дами бастады, бұл елдің индустриалдық әлеуетінің артуына әсер етті. Сонымен қатар, қалаларда урбанизация процесі күшейіп, ауыл шаруашылығы ұжымдастырылды, мемлекет толық бақылауға алды. Бұл өзгерістер КСРО экономикасының тиімді жұмыс істеуінің негізін қалаған маңызды кезең болды.

16. Шығыс Еуропа мен Азия елдеріндегі модельдің таралуы

Кеңестік жоспарлы экономика үлгісі XX ғасырда бірнеше елдердің экономикалық жүйесін түбегейлі өзгертті. Қытай, Шығыс Германия, Польша, Вьетнам сияқты мемлекеттер осы жүйені енгізді, әрқайсысы өзіндік тарихи-әлеуметтік ерекшеліктеріне сай орталықтандырылған басқару әдістерін қолданды. Мысалы, Қытайда бұл модель 1949 жылдан кейін қолға алынып, ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке дейінгі салада қатты бақылау орнатылды. Шығыс Германия мен Польшада ұлтшылдық пен индустриялық даму мақсатында жоспарлы экономика экономикалық өсуге бағытталды. Кейбір елдер нарықтық реформаларды бірте-бірте енгізу арқылы жоспарлы жүйеден рыноктық экономикаға өтудің жолдарын іздеді. Бұл реформалар әдетте экономиканың икемділігін арттыру, бәсекеге қабілеттілікті жоғарылату мақсатында жүзеге асырылып, жоспарлы экономика үлгісін жаңа заман талабына бейімдеуге бағытталды.

17. Жоспарлы экономиканың күйреу себептері

1980-жылдары жоспарлы экономика жүйесінде елеулі дағдарыс орын алды. Өндірістің төмендеуі мен тұтыну тауарларының тапшылығы бұл жүйенің ішкі ақауларын айқын көрсетті. Экономикалық өсудің күрт бәсеңдеуі қоғамдық наразылық пен әлеуметтік күйзелістерге себеп болды. Бұл жағдай КСРО экономикасының зерттеулерімен расталады және ол кезең елдердің жоспарлы модельден нарықтық тәуелсіздікке өтуін ынталандырды. Экономистер бұл процесс кешенді және көпқабатты қиындықтар кешені болғанын айтады, өйткені жоспарлы жүйеде нарықтық механизмдердің жоқтығы экономиканың тиімді жұмысын бұғаттады.

18. Жоспарлау процесінің негізгі кезеңдері

Жоспарлы экономикада басқарудың бірқатар іргелі сатысы орын алады. Алдымен қажеттіліктер мен мақсаттар анықталады, содан соң өндіріс көлемі мен ресурстарды бөлу жоспарланады. Бұл процесс нақты экономикалық көрсеткіштерге негізделеді және орталықтан шешім қабылдаумен сипатталады. Басқару тізбегінде жоспарлау, бақылау, талдау және түзету кезеңдері бөлініп қарастырылады. Әрбір кезең экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған, бірақ ол нарықтық өзгерістерге тез бейімделмейді, осы себептен де жоспарлы жүйелер икемсіз болды.

19. Қазіргі экономикалардағы жоспарлы модель элементтері

Қазіргі заманғы кейбір экономикада жоспарлы модельдің элементтері сақталып келеді, әсіресе Қытайда мемлекет стратегиялық маңызды салаларға ұзақ мерзімді жоспарлар жасайды. Бұл әдіс экономикалық өсім мен тұрақтылыққа септігін тигізеді. Сонымен бірге нарықтық механизмдер қолданыла отырып, экономиканың икемділігі арттырылып, инновацияларға жол ашылады. Мемлекеттік қолдаудың басты бағыты экспорт секторларына және технологиялық жаңалықтарды енгізуге бағытталған, бұл Орталық және Шығыс Азия елдерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етеді.

20. Жоспарлы экономика: тарихи сабақтар мен бүгінгі маңызы

Жоспарлы экономиканың тарихы әлеуметтік теңдік пен тұрақтылықты сақтауда маңызды үлгі болды. Алайда, инновация мен тиімділіктің шектеулі деңгейі оның күйреуіне әкелді. Қазіргі уақытта осы жүйеден алынған тәжірибелер мен уақытпен сынақтан өткен элементтер нарықтық экономикада үйлесімді қолданылып, түрлі елдердің экономикалық даму стратегияларын қалыптастырады. Бұл пән жаңа экономикалық саясаттарды әзірлеуде тарихи сабақ ала отырып, қазіргі әлемдік экономикадағы күрделі өзара байланыстарды түсінуге көмектеседі.

Дереккөздер

Александров, В.И. "История экономических учений". — М.: Экономика, 2010.

Кулаков, П.Н. "Плановая экономика в СССР: теория и практика". — СПб.: Питер, 2012.

Госплан СССР. Архивные материалы. — М.: Российский государственный архив экономики, 1980.

Смирнов, А.Б. "Экономика социализма: преимущества и проблемы". — М.: Наука, 2015.

Статистический ежегодник СССР, 1970. — Москва: Государственный комитет по статистике СССР, 1971.

Ковальчук В.В. Экономика СССР: Исторический очерк. — М.: Наука, 1991.

Ма Цзянь. Китай и социалистическая модернизация // Вестник мировой экономики. — 2010.

Смирнов А.П. Переход стран Восточной Европы к рыночной экономике. — СПб: Европейский университет в Санкт-Петербурге, 2005.

Юнь Ли. Особенности планирования в современной Китае // Восток-Запад, 2018.