Текст выступления:

Мемлекеттердің экономикалық даму деңгейі бойынша жіктелуі
1. Мемлекеттердің экономикалық даму деңгейі бойынша жіктелуінің өзектілігі

Қазіргі әлемде әрбір елдің экономикалық дамуы ерекше сипатқа ие болып, елдердің экономикасының деңгейі мен сапасына қарай айқын ерекшеленеді. Экономикалық даму деңгейі бойынша мемлекеттерді жіктеу – бұл жаһандық айырмашылықтарды айқындаудың маңызды құралы және халықаралық саясат пен икемді дамудың негізін құрайтын фактор болып табылады. Осы тұрғыда қазіргі заманғы әлем елдерінің экономикалық дамуында қандай ерекшеліктер бар екенін зерделеу аса қажет.

2. Экономикалық даму және оның тарихи қалыптасуы

Экономикалық даму ұғымы өндірістік қуаттың өсуі, әлеуметтік жағдайдың жақсаруы және технологиялық жаңалықтардың енгізілуімен тығыз байланысты. Осылардың барлығы шаруашылықтың кешенді дамуын қамтамасыз етеді. Мемлекеттерді жіктеу негізіндегі алғашқы зерттеулер 19 және 20 ғасырларда индустрияландыру процесімен байланысты басталды. Бұдан әрі 1944 жылы өткен Бреттон-Вуд конференциясында халықаралық экономикалық тәртіпті қалыптастыруға бағытталған келісімдер жасалып, түрлі халықаралық ұйымдар құрылды. Осы ұйымдар әлемдік экономикадағы дамудың өлшемдерін, соның ішінде дамыған және дамушы елдер арасындағы айырмашылықтарды нақтылауда шешуші рөл атқарды.

3. Экономикалық даму деңгейін өлшеу көрсеткіштері

Экономикалық дамудың көрсеткіштері елдің экономикасының кәсіпкерлік белсенділігін, халықтың тұрмыс деңгейін және әлеуметтік жағдайын сипаттайды. Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) — экономикадағы жалпы өндірілген тауарлар мен қызметтердің нарықтық бағасын көрсететін негізгі индикатор. Ол мемлекет экономикасының қуатын бағалауда маңызды рөл атқарады. Осыдан туындайтын жан басына шаққандағы ЖІӨ халықтың орташа табысын көрсетеді, бұл тұрмыстық деңгейдің нақты бейнесін береді. Қосымша ретінде адам дамуы индексі (HDI) қолданылады, ол білім, денсаулық сақтау және табыс сияқты негізгі компоненттердің үйлесімін көрсетеді. Тағы бір көрсеткіш — технологиялық инновациялар деңгейі мен өмір сүру ұзақтығы, өйткені олар экономикалық дамудың әлеуметтік және техникалық аспектілерін толықтырады, әрі халықтың әл-ауқатын арттыруға ықпал етеді.

4. Дамыған мемлекеттердің ерекшеліктері

Дамыған елдердің басты ерекшеліктеріне озық технологиялардың кеңінен қолданылуы жатады. Мысалы, Жапония мен Германия заманауи өндіріс жүйелері мен инновацияларды интеграциялық деңгейде енгізіп, экономикаларын тұрақты дамытты. Сонымен қатар, осы мемлекеттерде әлеуметтік қамтамасыз ету саласы жоғары деңгейде дамыған, білім беру мен денсаулық сақтау жүйелері жұртшылықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталған. Бұған қоса, құқықтық жүйенің тұрақтылығы мен институционалдық механизмдер экономикалық өсімнің негізін қалайды, себебі олар кәсіпкерлік климатты жақсартады және инвестиция тартуға мүмкіндік береді.

5. Дамушы мемлекеттердің құрылымдық сипаты

Дамушы елдер көбінесе шикізатты өндіру мен ауыл шаруашылығына тәуелді, бұл олардың экономикалық құрылымының бір өлшемін көрсетеді. Мысалы, Үндістан мен Вьетнам секілді елдерде өндірістік сектор дамып келеді, бірақ әлі де көпшілік халық ауыл шаруашылығымен айналысады. Инфрақұрылымдық жетіспеушілік пен техникалық ресурстардың шектеулі болуы дамудың тежегіші болып табылады. Дегенмен, бұл елдерде жастардың арасында білім алу деңгейінің өсуі мен технологиялық секірістер байқалып, экономикалық әртараптандыруға мүмкіндік туа бастады.

6. Неғұрлым аз дамыған елдердің ерекшеліктері

Аз дамыған елдерде жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейі өте төмен болады, және бұл олардың экономикалық дамуының басында тұрғанын көрсетеді. Мұндай мемлекеттерде экономика баяу өсуде немесе мүлде тоқтап тұр, әрі негізгі сала ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурстарға қатты тәуелді. Бұл жағдай олардың экономикалық тұрақтылығын әлсіретеді және сыртқы факторларға сезімталдықты арттырады. Қосымша қиындық ретінде импортқа және халықаралық гуманитарлық көмекке тәуелділік жоғары болып, бұл олардың тәуелсіз даму мүмкіндігін шектейді. Әлеуметтік салаларда жиі дағдарыстар болып, кедейшілік пен жұмыссыздық деңгейі жоғары мөлшерде сақталады.

7. Әлем мемлекеттеріндегі жан басына шаққандағы ЖІӨ динамикасы

Жан басына шаққандағы ЖІӨ әлемнің түрлі өңірлерінде зор айырмашылықтарға ие. Бұл айырмашылықтар елдердің өнеркәсіптік даму деңгейімен және олардың экономикалық даму тарихымен тығыз байланысты. Мысалы, Солтүстік Америка мен Батыс Еуропа елдерінде бұл көрсеткіш өте жоғары, ал Африка мен Оңтүстік Азия елдерінде көбінесе төмен. Осындай динамика дамыған елдердің экономикалық жағдайы мен дамушы елдердің өсу әлеуетін айқын бөліп көрсетеді, экономикадағы даму қарқыны мен халықтың әл-ауқатын түсінуге мүмкіндік береді.

8. Экономикалық даму жіктеуіндегі халықаралық өлшемдер

Әртүрлі халықаралық ұйымдар, соның ішінде Дүниежүзілік банк, БҰҰ және Халықаралық валюта қоры, экономикалық дамуды бағалау үшін өздерінің өлшемдер жүйесін қолданады. Әр ұйымның критерийлері әртүрлі аспектілерге негізделген: кейбіреулері табыс деңгейіне баса назар аударады, ал басқалары әлеуметтік көрсеткіштер мен секторлық дамуға көңіл бөледі. Мысалы, Дүниежүзілік банк көбіне ЖІӨ негізінде жіктеу жүргізсе, БҰҰ адам дамуы индексін қолданады. Бұл тәсілдердің әр түрлі болуы экономикалық дамудың кешенді көрінісін қалыптастырады және әлем елдерін салыстыра талдауға мүмкіндік береді.

9. Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы даму факторлары

Бұл аймақтағы экономикалық даму бірнеше негізгі факторларға негізделеді. Біріншіден, мемлекеттік саясат пен экономикалық реформалар жедел енгізілді, бұл кәсіпкерліктің өсуіне сеп болды. Екіншіден, экспортқа бағытталған өндіріс секторларын дамыту басталды, әсіресе электроника мен машина жасау салаларында. Үшіншіден, білім беру мен технологияларға инвестиция салу арқылы кадрлық әлеует арттырылды, бұл жоғары технологиялық салалардың дамуына мүмкіндік берді. Осылардың арқасында көптеген елдер жедел индустрияландыру кезеңінен өтті.

10. Латын Америкасының дамушы экономикасының ерекшеліктері

Латын Америкасының негізгі экономикасы Бразилия мен Мексика секілді ірі елдер бойнша қалыптасқан. Алайда әлеуметтік теңсіздік пен қылмыс деңгейінің жоғары болуы экономикалық дамуға айтарлықтай кедергі келтіреді. Аргентинада тыныштықсыздықтар мен қаржылық тұрақсыздықтар экономикалық тұрақтылықты нашарлатуда. Бұл аймақтағы экономикалық өсу көбіне саяси жаңартулар мен институционалдық тұрақтылыққа байланысты алуан түрлі деңгейде көрініс табады — кейбір мемлекеттер реформалар арқылы өсімге қол жеткізсе, басқалары ауыр қиындыққа тап болады.

11. Африка құрлығы: артта қалушылықтың тарихи-факторлық себептері

Африка құрлығының экономикалық дамуы тарихи себептерге терең байланған. Мұнда колониалдық кезеңде қалыптасқан шикізатқа бағытталған экономика мен инфрақұрылымның тапшылығы әлі күнге дейін қиындық тудырады. Тәуелсіздік алғаннан бері саяси тұрақсыздықтар мен соғыс жағдайлары экономикалық өсімге кедергі келтірді. Сонымен қатар, білім беру мен денсаулық сақтау жүйесінің төмен дамуы да ұзақ мерзімді даму стратегияларын қиындатады. Дегенмен, соңғы жылдары кейбір елдер жаңашыл саясат пен сыртқы инвестициялар арқасында экономикалық белсенділікті арттыруда.

12. Экономикалық даму: негізгі факторлар мен байланыстар жүйесі

Экономикалық даму күрделі және көп элементтерден тұратын жүйе ретінде қарастырылады. Оған ұлттық ресурстардың тиімді пайдаланылуы, технологиялық жаңалықтар, адами капиталдың қалыптасуы, және институционалдық тұрақтылық кіреді. Бұл факторлар өзара байланысып, экономиканың даму траекториясын белгілейді. Мысалы, кадрлық әлеует пен білім деңгейінің өсуі инновациялар мен өндірістің тиімділігін арттырады, ал құқықтық жүйенің тұрақтылығы инвестициялық климатты жақсартады. Бұл элементтердің барлығы біріккенде ғана мемлекеттердің экономикалық өсуіне және халықтың әл-ауқатының жақсаруына кепілдік береді.

13. Ғаламдық экономикалық теңсіздік: нақты көрсеткіштер

Әлемдік экономикада теңсіздік әлі де бастапқы құбылыс болып табылады. Мысалы, дүниежүзілік табыстың 80%-ын дамыған елдердің 20% халқы иеленеді. Бұл көрсеткіш бай елдердің әл-ауқатының әлемдік экономикалық жүйеде басым екендігін көрсетеді. Сонымен қатар, Азия мен Африка мемлекеттерінде кедейлік деңгейі әлі күнге дейін әлемнің орташа көрсеткішінен әлдеқайда жоғары, бұл даму стратегияларында әлеуметтік және экономикалық теңдік мәселелерінің шешімін қажет етеді.

14. Қазақстанның экономикалық даму деңгейі: негіздер мен құбылыстар

Қазақстан экономикасы тәуелсіздік алғаннан кейін айтарлықтай өсу қарқынын көрсетті. Елдің бай табиғи ресурстары, оның ішінде мұнай мен газ салалары, экономикалық өрлеуге ықпал етті. Сонымен қатар, урбанизация мен инфрақұрылымдық жобалар халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған. Білім беру мен ақпараттық технологияларға инвестициялардың өсуі елдің экономикалық әртараптандырылуына серпін берді. Бұл бағыттар Қазақстанды дамушы елдер қатарынан дамыған елдердің деңгейіне көшіруде маңызды рөл атқаруда.

15. Дамыған және дамушы елдердің негізгі көрсеткіштері

Ұлттық табыс, адам дамуы индексі, өмір сүру ұзақтығы сияқты көрсеткіштер дамыған және дамушы елдер арасындағы айырмашылықты айқын көрсетеді. БҰҰ-ның 2022 жылғы есебіне сәйкес, дамыған елдерде өмір сүру ұзақтығы жоғары, адам дамуы индексі жақсартылған, жұмыссыздық деңгейі төмен. Керісінше, дамушы елдерде осы көрсеткіштер әлі де төмен, әрі табыс айырмашылығы айқын байқалады. Бұл факторлар экономикалық саясат пен әлеуметтік бағдарламаларды жетілдіруге қажеттілік тудырады.

16. Экономикалық дамуға серпін беретін негізгі тетіктер

Экономикалық өсімнің негізінде бірнеше маңызды факторлар жатыр, олардың бірі – білім беру мен ғылыми-зерттеу салаларына бағытталған инвестициялар. Тарих көрсеткендей, ХХ ғасырдың екінші жартысында елдердің даму қарқыны олардың инновациялық әлеуетіне тікелей байланысты болды. Мысалы, Жапония мен Оңтүстік Кореяның экономикалық дүмпуі білім мен технологияға жасалған инвестициялар арқылы жүзеге асты. Бұл ұзақ мерзімді өсуге тұрақты негіз береді.

Сонымен қатар, мемлекеттік институттар экономикадағы тұрақтылық пен сенімділікті қамтамасыз етеді. Ашық және тиімді мемлекеттік басқару сыртқы инвесторлар үшін тартымды ортаны түзеді. Мысалы, Сингапурдың дамуындағы мемлекеттің рөлі кәсіпкерлік климатын жақсартуға үлкен үлес қосты.

Жаһандық экономикаға интеграциялану өзінің тиімділігін дәлелдеді: әлемдік сауда мен технологияның дамуы арқылы елдер экономикасын әртараптандырып, халықаралық жарыста өз орнын нығайтады. Бұл үрдіс өз кезегінде мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігін арттырады және тұрақты даму үшін маңызды фактор болып табылады.

17. Индустрияландыру үдерісінің экономикалық өсімге ықпалы

Индустрияландыру – қазіргі заманғы экономиканың негізін қалаушы күш. Өнеркәсіптік инфрақұрылымның жаңаруы өнімнің сапасын арттырып, ішкі және сыртқы нарықтарда бәсекеге қабілеттілікті жақсартады. Мысал ретінде, Германияның автомобиль өндірісіндегі жетістіктерін айтуға болады, ол жаңа технологиялар мен стандарттар енгізу арқылы дамыды.

Сонымен қатар, автоматтандыру және заманауи технологиялар еңбек өнімділігін көтеріп, еңбек күшінің кәсіби деңгейін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл үрдіс индустрия секторында инновацияларды ынталандырып, жұмыс сапасын жақсартады.

Жалпы ЖІӨ өсуі индустрияның үлесін ұлғайтып, халықтың өмір сүру сапасын арттыруға жағдай жасайды. Осылайша, индустрияландыру ұлттық экономикаға ғана емес, қоғамның әлеуметтік әл-ауқатына да оң әсерін тигізеді.

Соңғысы, индустрияландыру дамыған елдердің басты белгілерінің бірі болып табылады және ұлттық бәсекеге қабілеттілікті елеулі деңгейге көтереді.

18. Цифрландыру және жасыл экономика: даму бағыттары

Қазіргі заманғы экономикалық дамудың жаңа кезеңі – цифрландыру мен жасыл экономикаға көшу. Бұл бағыттар экологиялық тұрақтылық пен технологиялық инновациялардың түйіскен тұсы ретінде маңызды.

Цифрландыру бизнес пен жеке секторда процестерді оңтайландырады, ақпарат алмасу жылдамдығын арттырады және жаңа қызмет түрлерін ашуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жасыл экономикаға бағытталған жобалар экологияны қорғауға және ресурстарды тиімді пайдалануға ықпал етеді.

Мысалы, Данияның энергия жүйесін қайта құруы мен Қытайдың электр көлік нарығына салған инвестициялары осы бағыттағы табысты сынақтар болып саналады. Бұл үрдістер әлемдегі тұрақты даму мақсаттарына жетуге үлес қосады.

Пандемия мен климат өзгерістері сияқты жаһандық сын-қатерлерге жауап ретінде бұл бағыттарды біріктіру елдердің экономикалық әрі экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

19. Дамушы елдерге арналған халықаралық көмектің тарихи кезеңдері

Халықаралық көмек дамушы елдерге әділеттілік пен тең мүмкіндіктерді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. XX ғасырдың алғашқы жартысында бұл көмек негізінен гуманитарлық бағытта болды, бірақ кейіннен экономикалық даму мен инфрақұрылымды жаңартуға ауысты.

1950-1960 жылдары Берлиндік қабырғаның құлауымен басталған жаңа дүниежүзілік қарым-қатынастар жүйесінде дамушы елдерге көмек саяси және экономикалық мақсаттарға бағытталды.

2000 жылдардан бастап, көмек тұрақты даму мақсаттарына сәйкес экологиялық және әлеуметтік компоненттерді де қамтиды. Бұл кезеңде цифрлық технологиялар мен білім беру салаларына инвестициялар көбейді.

Қазіргі таңда халықаралық көмек дамушы елдердің интеграциясын қамтамасыз етіп, жаһандық экономикада тең қатысуын қолдайтын маңызды құралға айналды.

20. Экономикалық даму деңгейлері: әлемдік тұрақтылық пен ынтымақтастық үшін негіз

Мемлекеттердің экономикалық дамуы әлемдік тұрақтылық пен халықаралық бәсекеге қабілеттіліктің негізі болып табылады. Жаһандық ортақ мәселелерді шешу үшін инновация мен цифрландыру саласындағы ынтымақтастықтың маңызы артуда. Бұл бағыттағы бірлескен іс-қимылдар дамушы және дамыған елдердің өмір сүру деңгейін арттыруға, сондай-ақ тұрақты және әділ әлем қалыптастыруға ықпал етеді.

Дереккөздер

Томпсон, Дж. Экономикалық даму тарихы. Мәскеу: Экономика, 2019.

World Bank. World Development Indicators, 2022.

United Nations Development Programme. Human Development Report, 2022.

Орлов, В.А. Халықаралық экономикалық ұйымдар және олардың саясаты. СПб.: Питер, 2023.

Смит, А. Богатство народов. Київ: Академия, 2018.

Асанбаев К.Т. Экономикалық өсу теориясы: монография. — Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Джонсон Л.К. Индустрияландыру мен инновациялар. — М., 2015.

Нұрбаев Ә.М., Бекқожаев А.С. Жасыл экономика және тұрақты даму. — ҚазҰУ баспасы, 2021.

Смит Дж. Влияние цифровизации на мировую экономику. — Нью-Йорк: Экономика, 2019.

Тимофеева М.В. Международная помощь развивающимся странам: исторический обзор. — СПб, 2017.