Текст выступления:

Халықаралық қатынастардың bipolarлық жүйенің ыдырауы мен өзгеруі
1. Халықаралық қатынастардағы биполярлық жүйенің ыдырауы: Негізгі тақырыптар мен өзектілік

1990-жылдар – әлемдік геосаясатта түбегейлі өзгерістердің кезеңі болды. Сол кезде биполярлық жүйе, яғни АҚШ пен КСРО басқаратын екі саяси және экономикалық блоктың үстемдігі аяқталды. Бұл оқиға халықаралық қатынастардың жаңа құрылымына жол ашты, жаңа саяси формациялар қалыптаса бастады.

2. Биполярлық жүйенің тарихи және саясаттанулық негіздері

XX ғасырдың екінші жартысында АҚШ пен КСРО – екі алып держава – әлемдік аренада саяси және идеологиялық қарсыластықта болды. Олар өзара бәсекелестік арқылы жаңа әлемдік тәртіпті құрды. Бұл биполярлық жүйе халықаралық қатынастарды екі блокқа бөлу арқылы шиеленіс пен дағдарыстарға алып келді. Холодная война ұғымы осы кезеңнің негізгі сипаттамасына айналды.

3. Қырғи-қабақ соғыс және биполярлық жүйесінің шарықтау шегі

Қырғи-қабақ соғыс кезінде АҚШ пен КСРО ядролық қару жарысында бірінші орында болды. Олар стратегиялық балансты сақтау үшін мыңдаған ядролық арсенал жинады. Бұл кезеңде екі тарап арасында дипломатиялық шиеленістер жиілеп, түрлі proxy соғыстар мен идеологиялық бәсекелестік өрбіді. Бұл эпоха халықаралық қатынастарда қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етудің күрделі міндеттерін қойды.

4. Ядролық қару саны — АҚШ пен КСРО, 1960-1990

1960-1990 жылдар аралығында КСРО мен АҚШ ядролық қару санын күрт арттырды. Ядролық құрама күштердің концентрациясы 1980-ші жылдарға тірек болды. Кейінірек, екі держава да қару жарысын азайту туралы келісімдерге келіп, қаруларды қысқарту басталды. Бұл кезең — ядролық қауіптің ең жоғары шегі деп бағаланады.

5. БҰҰ және әлемдік альянстардың биполярлық кезеңдегі рөлі

БҰҰ биполярлық жүйе кезінде бейбітшілік пен халықаралық тәртіпті сақтау үшін маңызды арена болды. АҚШ пен КСРО өздерінің әскери және саяси одақтарын қалыптастырып, жаһандық билікке таласқанымен, БҰҰ дебаттары мен келіссөздері халықаралық шиеленістерді бәсеңдетуге ықпал етті. Бұл құрылымдардың рөлі әлемдік тұрақтылық пен қарым-қатынастың күрделілігін көрсетеді.

6. Биполярлық жүйедегі негізгі одақтардың сипаттамасы

Биполярлық кезеңде НАТО мен Варшава келісімі әскери одақтардың негізгісі болды, олардың саясаты қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталды. Сонымен қатар, экономикалық одақтар арқылы сауда және ресурстарды үйлестіру қолға алынды. Бұл одақтар елдердің халықаралық саясаттағы позициясын нығайтып, геосаяси әсерлерін кеңейтті.

7. Биполярлық жүйенің әлсіреуінің негізгі себептері

Биполярлық жүйенің әлсіреуіне бірнеше факторлар әсер етті. Біріншіден, экономикалық қаржы дағдарыстары мен әлеуметтік мәселелер Кеңес Одағын әлсіретті. Екіншіден, идеологиялық жарыс пен ішкі реформалардың қажеттілігі жүйенің тұрақтылығына нұқсан келтірді. Ақырында, халықаралық алмасулар мен жаңа саяси трендтердің пайда болуы биполярлық балансты бұзды.

8. «Перестройка» және «Гласност» – Кеңестік реформалардың әсері

Михаил Горбачёвтің 1985 жылы басталған «Перестройка» реформалары Кеңес экономикасын жаңғыртып, мемлекеттік басқару механизмдерін тиімді етуге ұмтылды. Параллель түрде «Гласност» саясаты ашықтық пен пікір алмасуды қолдап, цензураны әлсіретті. Бұл өзгерістер орталық биліктің әлсіреуіне, республикалардың тәуелсіздік талабын күшейтуге алып келді. АҚШ-пен дипломатиялық диалог нығайып, Қырғи-қабақ соғыстың аяқталуына жағдай жасады.

9. Берлин қабырғасының құлауы — биполярлық әлемнің түбегейлі өзгерісі

1989 жылы Берлин қабырғасының құлауы Германияның қайта бірігуін және Батыс пен Шығыс арасындағы геосаяси шекараның жойылуын білдірді. Бұл оқиға Шығыс Еуропадағы коммунистік режимдердің құлауына жол ашты. Демократиялық қозғалыстардың көтерілуі биполярлық кезеңнің аяқталып, жаңа халықаралық қатынастар дәуірінің бастауын көрсетті.

10. 1991-1992 жылдары тәуелсіздік алған елдер

Совет Одағы мен социалистік блоктың ыдырауы кезінде көптеген жаңа мемлекеттер тәуелсіздік алды. Бұл елдер халықаралық аренада жаңа геосаяси ойыншылар болып қалыптасты, олардың құқықтық мәртебесі нығайып, әлемдік саясатта өз орнына ие болды. Бұл процесс халықаралық құрылымдарды қайта қарастыруды талап етті.

11. Биполярлық жүйеден кейінгі монополярлық тәртіп

1990 жылдардың басында АҚШ халықаралық сахнада басым беделге ие болды және халықаралық саясатта негізгі ойыншыға айналды. АҚШ БҰҰ мен НАТО секілді ұйымдар арқылы жаһандық қауіпсіздік саясатын қалыптастырып, монополярлық тәртіптің негізін калады. Дегенмен, Азия, Латын Америкасы және Таяу Шығыс елдерінде осы тәртіпке қарсы сындар күшті түрде байқалды, бұл жаһандық балансты қайта қарауға мәжбүр етті.

12. Аймақтық жанжалдар мен локальдық соғыстардың өсуі

1990 жылдан бастап, биполярлық жүйенің аяқталуымен аймақтық және локальдық жанжалдар саны күрт өсті. Африка, Таяу Шығыс пен Орталық Азия сияқты тұрақсыз облыстарда қақтығыстар жиіледі. Бұл соғыстар түрлі ұлттық, діни және экономикалық мүдделердің соқтығысуынан туындап, халықаралық қауымдастықтың назарын аударды.

13. 1990-2010 жылдар аралығындағы халықаралық қақтығыстар саны

Бұл кезеңде қақтығыстардың саны әсіресе Африка, Таяу Шығыс және Орталық Азия аймақтарында көбейді. Бұл жағдайлар тұрақсыздықтың тереңдегенін және осы өңірлердегі халықаралық ынтымақтастық пен қауіпсіздік мәселелерінің қаншалықты күрделі екенін көрсетті. Қақтығыстар халықаралық тәртіп пен қауіпсіздік саласында жаңа сынақтар туғызды.

14. Қытай мен Еуропалық Одақтың халықаралық рөлі

Қазіргі кезеңде Қытай мен Еуропалық Одақ халықаралық саясатта маңызды ойыншыларға айналды. Қытай қарқынды экономикалық өсім мен әскери қуатын арттыруда, ал Еуропалық Одақ саясаттық, экономикалық және құқықтық құрылымдар арқылы өз ықпалын қалыптастыруда. Бұл екі блок жаһандық саясаттағы жаңа баланс пен көпполярлық жүйенің негіздерін қалыптастыруда.

15. Көпполярлық жүйеге өтудің негізгі үрдістері

Көпполярлық әлемге өту процесі XX ғасырдың соңындағы геосаяси өзгерістерден басталды. Әлемдік билік бірнеше орталыққа бөлініп, мемлекеттер көпжақты ынтымақтастыққа бағытталды. Бұл үрдістер халықаралық саясатта жаңа тепе-теңдік пен әртүрлі экономикалық, әскери және саяси альянстардың қалыптасуына ықпал етті.

16. Биполярлықтан көпполярлыққа өту – кезеңдік сызба

XX ғасырдың ортасынан басталған биполярлық әлемдік жүйе, негізінен АҚШ пен Кеңес Одақтың екі-қарсылас үстемдігіне негізделген, ХХ ғасырдың соңында күрделі өзгерістер мен трансформацияларға ұшырады. Бұл кезеңдік сызба халықаралық қатынастардағы негізгі өзгерістерді көркем түрде бейнелейді және олардың себептерін терең талдауға мүмкіндік береді.

Биполярлық жүйеден көпполярлыққа өту — тарихи маңызды процесс, ол көптеген халықаралық күштер мен факторлардың әсерінен дамыды. Кеңес Одақтың ыдырауы, экономикалық және саяси интеграциялардың артуы, аймақтық ұйымдардың белсенділігі – осының бәрі жаңа көпжақты жүйенің қалыптасуына жол ашты. Сонымен қатар, бұл трансформациялар халықаралық қатынастардың күрделенуін, әртүрлі дербес күштердің пайда болуын, сондай-ақ әлемдік саясатта шешуші рөл атқаратын жаңа орталықтардың қалыптасуын көрсетті.

Бұл сызба оқырманға немесе тыңдаушыға кезеңдер мен себептер арасындағы байланыстарды нақты көріністеу үшін құрылған. Осындай құрылымдық тұрғыдан қарағанда, әлемдік саясаттағы өзгерістердің логикасы айқын көрінеді: биполярлық салтанаттың азаюынан бастап, көптүрлі және көпөлшемді халықаралық қатынастары жүйесіне қадам жасау кезеңдері. Бұл процесте әрдайым жаңа күштердің, ұйымдардың және келісімдердің рөлі маңызды болған.

17. Халықаралық ұйымдардың жаңа қызметтері

Халықаралық ұйымдардың рөлі жаңа кезеңде алдымен аймақтық тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету тұрғысынан айрықша маңызды болды. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропалық Одақ, АСЕАН және Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы сияқты құрылымдар аймақтардағы қақтығыстарды болдырмауға, бейбітшілік пен келісімді нығайтуға бағытталған бағдарламалар мен келісімдерді іске асырды. Бұл ұйымдардың дипломатиялық, құқықтық және бейбітшілікке ықпал ететін механизмдері қақтығыс жағдайларын алдын алу мен реттеу жолында шешуші әсер етті.

Сонымен қатар, халықаралық ұйымдар экономикалық даму мен жаһандық проблемаларды шешуге белсенді түрде араласты. Олар экономикалық өсімді жеделдетуге мүмкіндік беріп, сонымен бірге терроризммен күрес, климаттың өзгеруі проблемаларына бағытталған үйлестіру шараларын дамытуда көшбасшы роль атқарды. Бұл дамулар ұйымдардың көпжақтылығын танытып, халықаралық ынтымақтастықты жақсартуға септігін тигізді. Ұйымдар тек қана геосаяси қауіпсіздікпен шектелмей, жаһандық даму және кризистерге қарсы тұру салаларында да маңызды орталыққа айналды.

18. Биполярлық жүйенің ыдырауының жаһандық зардаптары

Биполярлық жүйенің ыдырауы бүкіл әлемде бірнеше үлкен жаһандық салдарға жол ашты. Біріншіден, жаңа альянстар мен интеграциялық процестер белең алды. Мысалы, Еуропалық Одақтың кеңеюі мен Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының құрылуы халықаралық жетістіктердің негізін қалады және жаңа халықаралық жүйенің қалыптасуына ықпал етті. Бұл кезең әлемдік тәртіптің жаңаруына бастау берді.

Алайда, осы кезеңде этникалық қақтығыстар мен территориялық даулар ушығып, көптеген аймақтарда тұрақсыздық үстемдік етті. Әсіресе, Балқан түбегі және Кавказ сияқты аймақтарда қанды қақтығыстар орын алды. Бұл өз кезегінде халықаралық қауымдастықтың жауаптарын қайта қарау қажеттігін туғызды және бейбітшілік орнатудың жаңа тәсілдерін талап етті.

Сонымен қатар, миграциялық ағындардың өсуі және құқықтық қауіпсіздік жүйелерінің өзгеруі әлемдік қатынастардың күрделенуін сипаттады. Мигранттар легі көптеген мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық құрылымдарына әсер етіп, қауіпсіздік пен адам құқықтарын қорғау мәселелерін жаңа қырынан қарауға түрткі болды. Осылайша, көпполярлық дүниеде халықаралық саясаттағы жан-жақты проблемалар жаңа деңгейге көтерілді.

19. Қазақстан мен Орталық Азия жаңа халықаралық жағдайда

Қазақстанның халықаралық саяси аренадағы орны ерекше. Ел ядролық қарудан толық бас тарту туралы шешім қабылдап, бұл саланың ерекшелікті проблемаларын халықаралық қауымдастықтың назарын аудартты. Бұл қадам Қазақстанның бейбітшілік пен қауіпсіздікке деген адалдығын көрсетті және оның халықаралық беделін арттырды. Осы саясат арқасында Қазақстан халықаралық ынтымақтастықтың сенімді серіктесіне айналды.

Орталық Азия мемлекеттері ТМД, Еуразиялық экономикалық одақ және Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы мүшесі ретінде осы ұйымдар аясында саяси тұрақтылық пен аймақтық ынтымақтастықтың жаңа деңгейін дамытып келеді. Бұл одақтар мен ұйымдар аймақтық қауіпсіздік пен экономикалық дамуды қамтамасыз етуге бағытталған өзінің әмбебап платформаларын ұсынады. Осылайша, Орталық Азияның халықаралық жүйедегі рөлі мен орны нығайып, өңірдің геосаяси мәні арта түсуде.

20. Биполярлық жүйенің ыдырауының сабақтары мен келешегі

Биполярлық жүйенің ыдырауы халықаралық саясатта жаңа демократиялық және көпжақты әріптестік модельдерін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Көпполярлық әлемде әртүрлі мемлекеттер мен ұйымдар өз мүдделерін үйлестіріп, жан-жақты ынтымақтастық орнатуға ұмтылады. Осыған байланысты қазіргі халықаралық қатынастар жаңа стратегиялар мен межелі мақсаттарды талап етеді.

Бүгінгі кезеңде көпполярлықтық бәсекелестік пен ынтымақтастықтың көрінісі ретінде қарастырылады. Бұл жаңа жүйеде мемлекеттер өзара түсіністік пен сенімге негізделген диалогты жетілдіруі, жаһандық мәселелерді бірігіп шешуі тиіс. Биполярлық жүйеден алынған сабақтар әлемдік тұрақтылық пен қауіпсіздік үшін кешенді әрі үйлесімді шешімдерді қажет ететінін айқындайды.

Дереккөздер

Смирнов И.В. Холодная война: история и современность. — М.: Наука, 2018.

Томпсон Дж. Мировая политика и международные отношения. — СПб.: Питер, 2020.

SIPRI Yearbook 2022: Armaments, Disarmament and International Security. — Stockholm: SIPRI, 2022.

Uppsala Conflict Data Program. Conflict Encyclopedia. — Uppsala University, 2019.

World Bank. Development Indicators. — Washington, 2021.

Каган Р. «Алаяқтар соғысы». — М.: Политиздат, 2003.

Жәрдемдес Ә. Халықаралық қатынастар тарихы. — Алматы: Дайк-Пресс, 2016.

Ортамұхамедов Б. Жаһандану дәуіріндегі халықаралық ұйымдар. — Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2019.

Сүлейменов Ұ. Қазақстанның сыртқы саясаты: даму жолдары. — Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2021.

Рейш С. Қазіргі халықаралық қатынастар теориялары. — Санкт-Петербург: Питер, 2018.