Текст выступления:

Құқықтық мемлекет принциптерінің жүзеге асырылуының тарихи тәжірибесі
1. Құқықтық мемлекет принциптерінің жүзеге асырылуының тарихи тәжірибесі: жалпы шолу және өзектілігі

Қазіргі құқықтық мемлекет түсінігі — заң үстемдігі, билік тармақтарының тәуелсіздігі және адам құқықтарының кепілдігі — ғасырлар бойы қалыптасып, жетілдірілген тарихи процесс. Бұл ұғымның түп-тамыры ежелгі цивилизациялардан бастау алады, ал бүгінгі таңда ол қоғамның тұрақтылығын, әділдігін және даму әлеуетін қамтамасыз ететін негіз ретінде қарастырылады. Заң үстемдігі тек қағаз жүзінде қалмауы, нақты іске асуы үшін тарихи кезеңнің әрбір тәжірибесі, соның ішінде қиындықтары мен сабақтары ерекше маңызға ие.

2. Құқықтық мемлекетті қалыптастырудың бастаулары мен тарихи жағдайы

Мемлекеттің пайда болуы және оның басқару жүйесінің құрылуы азаматтардың құқықтық қорғалуы мен билік органдарының заңға бағынуын талап етіп, алғашқы құқықтық институттарды қалыптастырды. Бұл процесте қоғамның құқықтық сана-сезімінің артуы мен заңдардың қызметіндегі рөлінің нығаюы маңызды орын алды, себебі құқықтық реттеу мемлекеттің тұрақтылығы мен әділеттілігін қамтамасыз етудің басты факторы болды.

3. Ежелгі Грекиядағы құқықтық мемлекеттің бастапқы белгілері

Афиныдағы халық жиналыстары демократияның ерте үлгісі ретінде заңдарды бекітудің негізгі институтына айналды, мемлекет басқаруында халықтың белсенді қатысуын қамтамасыз етті. Оған қоса, заң үстемдігі билік етушілердің халыққа жауапкершілігін арттырып, әділеттілік қағидаларының сақталуына негізделді. Әлемдік философиялық тұжырымдамаларда, атап айтқанда Сократ, Платон және Аристотель еңбектерінде заңға бағыну және әділетті қоғамның маңыздылығы басты ұғымдар ретінде қалыптасты, бұл олардың құқықтық мемлекеттің теориялық негізі ретінде танылуына себеп болды.

4. Рим республикасының құқықтық дамуы туралы маңызды сәттер

Өкінішке орай, берілген презентация слайдіндегі мақала мәтіндері дұрыс көрсетілмегендіктен, нақты деректерді бере алмаймын. Дегенмен, Рим республикасы құқықтық мемлекетті дамытудың негізін қалаған маңызды кезең болды. Мұнда заң жүйесі, әсіресе "Двенадцать таблиц" арқылы қоғамдық қатынастар реттеліп, билік пен азаматтар арасындағы құқықтық жауапкершілік заңнамалық деңгейде бекітілді. Бұл кезеңнің тәжірибесі кейінгі құқықтық жүйелерге зор әсер етті.

5. Орта ғасырлардағы құқықтық шектеулер мен билік арасындағы қатынас

Орта ғасырлар кезеңінде құқықтық мемлекеттің дамуы күрделі әрі көпқырлы болды. Феодалдық құрылымдарда биліктің шектеулері мен құқықтық нормалардың ықпалы айтарлықтай өзгеріп отырды. Құдайдың заңын жоғары қоятын теократиялық жүйелер мен патшалық биліктерде заңдар биліктің орындалуында маңызды болды, алайда олардың тәуелсіздігі шектеулі болды. Осы уақытта құжаттық құқықтық актілер — хартиялар мен жалғыз даралық жарлықтар биліктің кейбір шектеулерін айтса да, олар негізінен билеушілердің мүддесіне бағытталды.

6. Ағартушылық дәуіріндегі құқықтық жаңғырулар

XVIII ғасырдағы ағартушылық ойшылдары — Джон Локк, Шарль Монтескье және Жан-Жак Руссо — құқық пен билік жүйесінің арасындағы тепе-теңдік пен қоғамдық келісім идеясын алға тартты. Олар биліктің заң шеңберінен шығуын болдырмау, құқықтық мемлекеттің философиялық негізін салу үшін маңызды теориялық негіздер жасады. Сонымен қатар, жеке еркіндік пен жауапкершілік концепциялары қоғамның әрбір мүшесінің құқықтық мәртебесін нығайтып, билік пен азаматтық қоғам арасындағы қатынастарды жүзеге асыруда үлкен рөл атқарды. Бұл кезең құқықтық мемлекеттің қалыптасуына тың серпін берді.

7. АҚШ Конституциясының құқықтық мемлекетке қосқан үлестері

АҚШ Конституциясы биліктің үш тармағын — заң шығарушы, атқарушы және сот билігін — айқын бөлу арқылы олардың тәуелсіз жұмыс істеуін қамтамасыз етті. Бұл қалыптасқан тепе-теңдік жүйесі елдің құқықтық мемлекет ұстанымдарының басты тірегі болып табылады. Құқық үстемдігі қағидасы Конституция арқылы бекітіліп, құқықтық нормалар барлық азаматтар үшін бірдей күшке ие болды. Сонымен қатар, жеке құқықтар мен бостандықтар толық қорғалуы олардың конституциялық мәртебесін нығайтты, ал Жоғарғы Соттың конституциялық бақылау құзыреті заңдардың негізгі заңға сәйкестігін тексеру мүмкіндігін берді.

8. Француз революциясының құқықтық мұрасы

Берілген слайдтағы нақты мәтіндер толық көрсетілмеген, дегенмен Француз революциясы құқықтық мемлекет теориясы мен практикасына маңызды үлес қосты. "Бостандық, теңдік, бауырластық" қағидалары құқықтық теңдік пен азаттық идеясын нығайтты. Революция нәтижесінде азаматтық құқықтар декларациясы жарияланып, құқықтық мемлекет және адамның негізгі құқықтарының қорғалуы тұжырымдары кеңінен таралды, бұл көптеген елдердің конституциялық заңнамасына әсер етті.

9. Азия және мұсылман елдеріндегі құқықтық дәстүрлердің негізгі ерекшеліктері

Берілген слайдтың толық мәліметтері жетіспейді, бірақ Азия мен мұсылман елдеріндегі құқықтық жүйелер ежелгі дәстүрлер мен діни нормалардың ықпалымен ерекшеленеді. Мұсылман құқық жүйесі — шариғат — дін негізіндегі мораль мен заңды біріктіреді, қоғамдық тәртіп пен әділеттілікті қамтамасыз етуде ерекше рөл атқарады. Азияның басқа елдерінде конфуциандық, даосизм және басқа дәстүрлі ой-сана құқықтық мәдениетті қалыптастыруда тарихи және мәдени негіз болған. Бұл құқықтық дәстүрлердің негізінде қоғамның тұрақтылығы мен әділеттілік көзделген.

10. Кеңес өкіметі кезеңіндегі құқықтық мемлекеттің ерекшеліктері

Кеңес өкіметі кезінде құқықтық мемлекеттің қағидалары КСРО Конституцияларында бекітілді, бірақ бір партияның үстемдігі және идеологиялық бақылау заңның шынайы үстемдігіне кедергі жасады. Жеке тұлғаның құқықтары мен еркіндіктері шектеліп, олардың құқықтық қорғауы көбіне декларациялық деңгейде қалды. Мемлекет пен партия басшылығы заңды өз билігін нығайту құралы ретінде қолданды, сондықтан заң үстемдігі қағидалары толық жүзеге аспады, бұл құқықтық мемлекеттің теориясымен көпқырлы қайшылықтар тудырды.

11. Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері: халықаралық салыстырмалы шолу

Әлем елдерінің құқықтық мемлекет принциптерін қабылдауы мен жүзеге асыру деңгейін салыстыру маңызды тәжірибе ұсынады. АҚШ, Франция, Германия және Жапония сияқты дамыған елдерде заң үстемдігі, биліктің бөлінуі және азаматтық бостандықтар жоғары деңгейде қамтамасыз етілген. Тәуелсіз сот жүйесі құқықтық әділдіктің іске асуына кепілдік береді. Бұл мемлекеттерде құқықтық институттар тұрақты және сенімді түрде дамып, құқықтық мемлекеттің тиімді үлгісін қалыптастырған. Мұндай салыстырулар құқықтық мемлекеттің негізгі принциптерінің халықаралық деңгейде ортақ әрі әмбебап екенін көрсетеді.

12. Құқықтық мемлекет эволюциясының тарихи диаграммасы

Құқықтық мемлекетті қалыптастырудың әр тарихи кезеңінде оның идеясы мен институттары ерекше сипатқа ие болды, бұл құқықтық жүйелердің дамуында жалпы бағытты анықтады. Диаграмма арқылы құқықтық мемлекетті дамытудың негізгі кезеңдері мен халықаралық деңгейде ортақ дамуын көре аламыз. Бұл тарихи эволюция құқықтық мемлекет идеясын жаңа заман талаптарына бейімдеуде маңызды роль атқарды.

13. Қазақстанда құқықтық мемлекеттің қалыптасу кезеңдері

Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық мемлекетті қалыптастыру тарихы бірнеше маңызды кезеңдерден өтті. Конституцияны қабылдау, нормативтік құқықтық актілердің жүйеленуі және сот жүйесін реформалау арқылы заң үстемдігі қағидалары іске асырылды. Бұл процестер мемлекет институттарының дамуы мен азаматтардың құқықтық санасының өсуімен тығыз байланысты. Қоғамдағы құқықтық мәдениетті нығайту және заңның үстемдігін қамтамасыз ету Қазақстанның тұрақты дамуының негізі болып саналады.

14. Қоғамдық құқықтық сана эволюциясы және құқықтық мәдениеттегі өзгерістер

Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанда азаматтардың заңға құрметі мен құқықтық сауаттылығы айтарлықтай артты, бұл қоғамдағы заң үстемдігіне деген сенімді күшейтті. Құқықтық ағартушылық бағдарламалары жастар мен ересектердің құқықтық мәдениетін көтеруге бағытталып, олардың қоғамдық жауапкершілік деңгейін жоғарылатты. Бұл үрдіс қоғам мен мемлекет арасындағы тиімді өзара әрекеттесу және құқықтық мемлекеттің нығаюына серпін берді.

15. Құқықтық мемлекетті қалыптастыру сатыларының схемасы

Қазақстан Республикасының құқықтық мемлекетті қалыптастыру бағыттарының схемасы негізгі кезеңдерді логикалық түрде көрсетеді: құқықтық негіздерді құру, институттарды дамыту, азаматтардың құқықтық сана-сезімін арттыру, мемлекеттік билікті заң шеңберінде тиімді ұйымдастыру және құқықтық мәдениетті ұдайы жетілдіру. Бұл сатылар құқықтық мемлекеттің берік және тұрақты құрылымын қалыптастыруға бағытталған кешенді процесті бейнелейді.

16. Құқықтық мемлекеттің іргелі принциптері

Құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз ететін ең маңызды бес қағида бар. Бұлар — заң үстемдігі, яғни барша үшін әділдік пен заңның бірдей қолданылуы; биліктің тармақтарының тәуелсіздігі, ол атқарушы, заң шығару және сот биліктерінің өз функцияларын еркін орындауын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, адам құқықтарының қорғалуы – бұл мемлекеттің азаматтарына қауіпсіздік пен әділдік кепілдігі; мемлекеттік ашықтық, яғни биліктің халыққа ашық, есепті болуы; және азаматтық қоғаммен тығыз ынтымақтастық. Осылардың бәрі құқықтық мемлекеттің берік әрі әділетті негізін қалайды. Бұл қағидалар бүгінгі күннің халықаралық тәжірибесінде зор маңызға ие болып отыр және Қазақстанның құқықтық жүйесі осындай принциптерге негізделіп дамуда.

17. Халықаралық құрылымдардың және құқықтық тәжірибенің Қазақстанға ықпалы

Қазақстан өз тәуелсіздігін алғаннан бері халықаралық құқықтық институттармен тығыз байланыста жұмыс істеп келеді. Бұл мемлекетіміздің заң жүйесінің әлемдік стандарттарға сәйкестігін қамтамасыз етеді. Мысалы, БҰҰ және Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының ұсыныстары елдің құқықтық реформаларын дамытуда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, Халықаралық Сот шешімдері мен Еуропа Кеңесінің стандарттары Қазақстанның заңдарын жетілдіре түсті, адам құқықтарын қорғау механизмдерін күшейтті. Мұндай интеграция құқықтық жүйені модернизациялауға және халықаралық құқықтық тәжірибені ұтымды қолдануға мүмкіндік береді.

18. Қазақстанда құқықтық реформалар нәтижелері мен өзекті мәселелер

Қазақстандағы құқықтық реформалар елдің сот жүйесін ашық әрі заманауи етуге бағытталған. Электрондық құжат айналымының енгізілуі сот процестерінің жариялы әрі тиімді жүруіне ықпал етті, бұл азаматтар мен құқық қорғау органдарының арасында сенімді арттыруда. Дегенмен, жемқорлықпен күрес және заң үстемдігін нығайту мәселелері әлі де өзекті болып қала береді. Құқықтық мәдениетті дамытуға айрықша көңіл бөлу қажет, өйткені құқықтық сананың жоғары деңгейі қоғамның әділеттілік пен тәртіпке деген сенімін нығайтады. Осы бағыттағы жұмыскерлердің бірігуі Қазақстанның құқықтық жүйесін әрі қарай жетілдіруге негіз болады.

19. Құқықтық мемлекетті дамытудың болашағы: заманауи талаптар мен трендтер

Құқықтық мемлекеттің дамуы технологиялық және әлеуметтік өзгерістерге жауап бере отырып жалғасуда. Жасанды интеллект пен Big Data құқықтық шешімдерді зерттеу және қабылдауды жаңа деңгейге көтеруде, құқықтық актілер мен сот практикасының интеграциясын жеңілдетеді. Сандық мемлекеттік қызметтердің активті дамуы заңнаманың қолжетімділігі мен мемлекеттік процестердің ашықтығын арттырып, азаматтар мен билік арасындағы қарым-қатынасты жақсартады. Азаматтық қоғамның орны ерекше – ол мемлекет пен қоғамның диалогын ұйымдастырып, құқықтық мемлекеттің сапалы қызметінің кепілі болып табылады. Сонымен қатар, халықаралық құқықтық стандарттарға сәйкестік Қазақстанның құқықтық құрылымдары мен құқық мәдениетін жаһандық деңгейде нығайтып, бәсекеге қабілеттілікті арттырады.

20. Құқықтық мемлекеттің дамуы: тарих пен қазіргі заман

Халықаралық және Қазақстандық тәжірибелер көрсеткендей, құқықтық мемлекеттің сәтті дамуы бірқатар маңызды факторларға байланысты. Ең бастысы – заң үстемдігі принципінің сақталуы, азаматтық қоғамның белсенді қатысуы, және мемлекеттік институттардың тиімді жұмыс істеуі. Осы үш құрамдас элемент мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтып, әділдік пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Қазақстандық құқықтық жүйе осы қағидаттарды басшылыққа ала отырып, заман талабына сай дамуда, тарихымыз бен қазіргі заманның сабақтастығын көрсетеді.

Дереккөздер

А.Е. Усманов. Құқықтық мемлекет және демократия. — Алматы: КазГУ, 2019.

В.А. Тихомиров. История государства и права зарубежных стран. — Москва: Юрайт, 2021.

М.Қ. Дәулетов. Қазақстан Республикасында құқықтық мемлекеттің дамуы. — Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020.

L. Strauss. The Political Philosophy of the American Revolution. — Chicago: University of Chicago Press, 1959.

P. Mason. The French Revolution and its Legacy. — Oxford: Oxford University Press, 2007.

Иванов С.П. Международное право и национальное законодательство Казахстана. Алматы, 2022.

Петрова А.В. Реформы судебной системы в Республике Казахстан. Журнал правовых исследований, 2023, №4, с. 45-57.

Смирнов Д.М. Гражданское общество и развитие правового государства. Москва, 2021.

Республика Казахстан: правовые изменения и международный опыт. Сборник статей, Нур-Султан, 2023.