Текст выступления:

Махатхир Мохаммад: азияның бірегей әлемге жолы
1. Махатхир Мохаммад: Азияның бірегей әлемге жолы

Махатхир Мохаммадтың есімі Малайзияның индустриялық және мәдени өркендеуіндегі ерекше кезеңмен тығыз байланысты. Ол – бұл елдің экономикалық және әлеуметтік жаңғыруын өз қолымен жасаған реформатор, саяси көшбасшы, елдің әлем аренадағы беделін арттырған тұлға. Оның көшбасшылығымен Малайзия Азияның ықпалды мемлекеттерінің қатарында ерекшеледі, көпұлтты қоғамды дамытудың ұтымды үлгісін көрсете білді.

2. 1970-1980 жылдардағы Малайзия мен Азияның өзгерістер кезеңі

1970-1980 жылдар Оңтүстік-Шығыс Азия үшін индустрияландыру жаңа дәуірінің басталған кезеңі болды. Бұл жылдары Малайзияда этносаралық қарым-қатынас және жаһандану үдерістері қарқынды жүріп, елдің әлеуметтік-саяси құрылымын түбегейлі өзгертті. Мұндай өзгерістер Махатхир Мохаммадтың реформалық бағдарламаларының күшті негізіне айналды, олар Малайзияны заманауи экономика мен көпмәдениетті қоғамға айналдыру мүмкіндігін берді.

3. Махатхир Мохаммадтың өмірбаяны мен тұлғалық қалыптасуы

Махатхир Мохаммад 1925 жылы Алор Сетарда дүниеге келіп, бастапқыда медицина саласында білім алған. Алайда оның энтузиазмы мен қоғамдық белсенділігі оны саясатқа алып келді. Ол еңбекқорлығымен және терең интеллектісімен ерекшеленді, алғаш рет 1946 жылы саяси іске араласты. Оның көптеген жылдар бойғы мұраты – елдің әлеуметтік және экономикалық дамуы. 1981-2003 және 2018-2020 жылдар аралығында Махатхир мемлекет басшысы болып, Малайзияның стратегиялық бағытын анықтады.

4. Саяси жолдың басталуы және алғашқы реформалар

1974 жылы Махатхир парламент депутаты болып сайланып, елдің білім саласында реформаторлық миссиясын бастады. 1976-1981 жылдары білім министрі қызметінде ол білім жүйесін түбегейлі жаңарту үшін маңызды қадамдар жасады. Сонымен қатар этносаралық келісімді жаңаша үлгімен дамытып, жастар саясатына баса назар аударды. Осы реформалар арқылы мемлекеттік саясат ұлттық бірлік пен тарихи мәдениет мұраларын үйлестіруді мақсат еткені айқын көрінді.

5. Малайзиядағы индустриаландыру саясаты және экономикалық базис құру

1981-2003 жылдар аралығында Махатхир басқарған кезеңде Малайзия экономикасы орасан өсу кезеңіне қадам басты. ЖІӨ көлемі 4,4 есеге артты, инновациялық өнеркәсіптік стратегиялар сәтті жүзеге асты. Экспортқа бағытталған өндірістер кеңейіп, электронды индустрияға зор инвестициялар тартылды. Сонымен қатар жаңа технологиялық парктер мен зауыттар құрылып, экономиканың құрылымы түбегейлі жаңарды. Махатхир білім саласына ерекше көңіл аударып, өндіріс пен қызмет салаларын дамытып, халықтың өмір сапасын жақсартты.

6. Экономикалық өсімнің негізгі сандық көрсеткіштері

Қызмет көрсету және өңдеу салалары Малайзия экономикасының негізгі қозғаушы күші болды. Бұл салалардан бөлек, ауыл шаруашылығының экономикалық үлесі біртіндеп төмендеп, ел экономикасын индустрияландыруға бағытталған саясат нәтижелі жүзеге асқанын айғақтайды. Соның нәтижесінде ЖІӨ күрт өсті және кедейлік деңгейі төмендеді. Экономиканың өсуі халықтың материалдық жағдайының жақсарғаны мен тұрақтылықты жақындатты.

7. Жаңа экономикалық саясат (NEP) және әлеуметтік теңдік

1971 жылы қабылданған Жаңа экономикалық саясат (NEP) Малайзияның ұлттық экономикасының негізін қалаушы бағдарламаларының бірі болды. Бұл саясаттың мақсаты – малай халқының экономикалық үлесін арттыру еді. Махатхирдің жетекшілігінде NEP кедейлікпен күресуді күшейтіп, әлеуметтік тұрақтылықты нығайтты. Ол ұлттық ынтымақтастыққа негізделген экономикалық теңдік пен бірлікті арттыру арқылы елдегі көпұлтты құрылымды сақтап қалу жолдарын дамытты.

8. Азиялық құндылықтар және мәдени мұра

Азиялық құндылықтар Махатхир Мохаммад үшін ұжымшылдық, көпұлттылық пен еңбекқорлықтың аса құнды элементтері ретінде көрінді. Ол батыстық индивидуализмнің кейбір бағыттарына сын көзбен қарап, ұлттық мәдениеттің ерекшеліктерін сақтауды басты назарда ұстады. Мәдени мұраны сақтау, тіл мен дәстүрлерді дамыту мемлекеттік саясаттың түпкі міндеттерінің бірі болды. Осы саясат арқасында Малайзия көпұлтты қоғам ретінде өзінің ұлттық мәдени байлығын дамытып, сақтау мүмкіндігін алды.

9. Малайзияның негізгі даму көрсеткіштері (1981-2003)

Махатхир Мохаммад кезеңінде экономикалық және әлеуметтік көрсеткіштер тұрақты түрде өсті. Елдің ЖІӨ-сі едәуір ұлғайып, тұрмыс сапасы жақсарды. Білім беру, денсаулық сақтау мен инфрақұрылым салаларындағы ілгеріліктер халықтың әл-ауқатын арттырды. Бұл көрсеткіштер елдің индустриялану және даму стратегияларының жемісті екенін айқын дәлелдейді.

10. Білім беру реформалары және зияткерлік әлеует

Махатхир басқарған жылдарда Малайзияда білім беру жүйесін түбегейлі реформалау жүргізілді. Мектеп бағдарламалары заманауи талаптармен жаңартылып, жоғары оқу орындарының саны артты, білім сапасы жақсарды. 1996 жылы іске қосылған Multimedia Super Corridor жобасы ИТ саласының дамуына жаңа серпін берді. Сонымен қатар көптілді оқытудың енгізілуі мен халықаралық стандарттар білім жүйесінің бәсекеге қабілеттілігін арттырды, бұл елдің экономикалық өркендеуіне тікелей ықпал етті.

11. Petronas Twin Towers: Ұлттық бренд және даму символы

Petronas егіз мұнаралары – Малайзияның жаһандық алпауыттардың қатарында екендігін көрсететін ұлттық бренд пен даму символы. Бұл архитектуралық ғимараттар 1998 жылы ашылып, сол кездегі әлемдегі ең биік ғимараттар болды. Олар елдің индустриялық және экономикалық жетістіктерінің айнасы ретінде, туризмнің дамуына және халықаралық беделді нығайтуға үлкен үлес қосты.

12. Шетелдік инвестициялар және экономикалық әртараптандыру

1990-2000 жылдары Малайзияға шетелдік тікелей инвестициялар екі есеге жуық көбейіп, экономиканың тұрақты әрі жедел өсуіне серпін берді. Proton сияқты ұлттық автомобиль өндірісі пайда болып, электроника, туризм және мұнай-газ секторларының кеңеюі индустрияның әртараптануына алып келді. Экспорттық нарықтар дамып, ұлттық валюта – ринггиттің тұрақтылығы артты. Шетелдік инвестициялар инфрақұрылым мен жоғары технологиялық салаларға бағытталып, ел экономикасының заманауи үлгіге енуіне ықпал етті.

13. Махатхир реформаларының әсер тізбегі

Махатхир реформалары ұлттық стратегиядан басталып, жаһандық деңгейге дейінгі даму кезеңдерінің тізбегін құрды. Бұл тізбек негізгі кезеңдерді қамтиды: білім мен индустриализацияны дамыту, этносаралық келісім қалыптастыру, инновациялар мен технологияларды енгізу, экономикалық өсу және әлеуметтік теңдік саясатын жүзеге асыру. Әр кезеңнің нәтижесі келесі реформаның негізі болып, Малайзияны әлемдік аренадағы ықпалды елге айналдырды.

14. 1997-1998 жылдардағы Азия қаржы дағдарысына қарсы шаралар

1997-1998 жылғы Азия қаржы дағдарысы кезінде Махатхир валюта бағамын тұрақтандыру үшін ринггитті шетелдік валютаға қатысты бекітіп, экономикалық сенімділік орнатты. Қаржылық бақылауды күшейтіп, нарықтық механизмдерге тәуелсіздік берді. Халықаралық валюта қорының (IMF) ұсыныстарын қабылдамай, ұлттық мүддені басшылыққа алды. Осы шаралар арқылы Малайзия қаржы дағдарысынан тез шықты және Азияның балама даму моделін көрсетті.

15. Сыртқы саясат және әлемдік бедел

Махатхир Малайзияның ASEAN ішіндегі жетекші рөлі мен ТМО қозғалысындағы (NAM) белсенді қатысуын қамтамасыз етті. Ол сондай-ақ ислам ынтымақтастығы ұйымында маңызды саяси позицияға ие болды. Оның жаһандық әділеттілік пен көпполярлы әлемдік құрылымды қорғаудағы ұстанымы Азия мемлекеттерінің халықаралық салмағын арттыра түсті, елдің дипломатиялық мүмкіндіктерін кеңейтті.

16. Кейінгі кезең: премьер-министрлікке оралуы (2018-2020)

2018 жылы Махатхир Мохаммад қайтадан премьер-министрлік қызметке оралды, сонда оның жасы 93-те болды. Бұл ғажайып оқиға Малайзияның саяси өміріндегі ерекше бетбұрыс болды. Мұндай жоғары жаста жетекшілік ету тәжірибесі мен ұлтқа деген құлшынысы ерекше құрметке лайық. Премьер-министрлікке қайта оралған кезде ол жемқорлыққа қарсы күресті белсенді түрде күшейтіп, үкіметтің ашықтығын арттыруға басты назар аударды. Оның басшылығымен ел саяси және әлеуметтік жаңғыруға қадам басты, бұл сирек кездесетін қабілеттіліктің белгісі болды. Махатхир Малайзия үкіметінің ресми деректері бойынша, осы кезеңде ол елді басқаруда ұзақ жылдар жинаған тәжірибесін жаңа буынға көрсетті, экономикалық және саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды.

17. Махатхир кезеңнің әлеуметтік-экономикалық нәтижелері

1981 жылдан 2002 жылға дейін Махатхир Мохаммадтың билігі кезінде Малайзияда әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер айтарлықтай жақсарды. Бұл кезеңде кедейшілік деңгейі күрт төмендеп, орта таптың үлесі ұлғайды. Төмендегі деректер Malaysian Statistics Department ұсынған статистикаға сай, халықтың әл-ауқатының жақсарғанын және білім деңгейінің өскенін көрсетеді. Осы жылдар аралығында әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық өсудің үздік үлгілері қалыптасты. Экономикалық реформалар іске асырылып, индустрияландыру мен инфрақұрылымды дамытуға басымдық берілді. Мұның бәрі елдің тұрақты әрі теңгерімді дамуына септігін тигізді, бұл әлеуметтік-қоғамдық саладағы оң нәтижелермен көрініс тапты.

18. Махатхир және Азияның интеграциялық болашағы

Махатхир Мохаммад азиялық интеграция мен экономикалық ынтымақтастықты дамытудың белсенді қолдаушысы болды. Ол Азия елдерінің экономикалық өркендеуін темірқазық ету үшін бірлескен стратегияларды қалыптастыруға үлкен мән берді. Махатхирдің көзқарасы бойынша, аймақтық серіктестік экономикалық даму мен саяси тұрақтылықтың басында тұр. Азияның әртүрлі елдері арасындағы экономикалық және мәдени байланыстарды нығайта отырып, ол болашақтың жаһандық бәсекелестігіне біріккен күш ретінде дайындалудың маңыздылығын айтты. Сонымен қатар, ол білім беру мен технологиялар алмасу арқылы жаңа ұрпақтың мүмкіндіктерін ашуға ықпал етті, бұл Азияның дамуы мен интеграциясы жолындағы маңызды фактор болып табылады.

19. Мұра және қазіргі маңызы

Махатхир Мохаммадтың мұрасы бүгінгі Малайзия мен бүкіл Азия үшін аса маңызды. Ол елдің саяси құрылымын, экономикалық бағыт-бағдарын және қоғамдық сана-сезімін түбегейлі өзгерткен реформалардың негізін қалады. Мысалы, елдің даму стратегиясындағы инновациялық тәсілдері, ұлттық бірлік және түрлі этностар арасындағы келісімге бағытталған шаралары бүгін де өзекті. Оның көшбасшылығының үлгісі жастарға, әсіресе мектеп жасындағы оқушыларға, елдің дамуына өз үлесін қосу үшін шабыт береді. Махатхирдің саяси және экономикалық тәжірибесі қазіргі заманғы көшбасшыларға бағыт-бағдар беріп, Азияның әлемдік аренада орнығуына ықпал етуде.

20. Махатхир Мохаммад: Азия жаңғыруының көрнекті көшбасшысы

Махатхир Мохаммадтың реформалары мен көшбасшылығы Азияның дамуында және ұлттық бірліктің нығаюында жаңа мүмкіндіктер ашты. Оның саяси шешімдері мен стратегиялық көзқарастары елдің өркендеуі мен халықтың әл-ауқатын жақсартуға зор ықпал етті. Махатхирдің ізденістері мен тәжірибесі тарихта лайықты орынға ие болып, болашақ ұрпақ үшін үлгіге айналмақ. Ол көшбасшылықтың терең мағынасы – елдің мүддесін жоғары қою, тұрақты даму мен әділ қоғам құру екенін нақты көрсетті.

Дереккөздер

Вангах В. Экономикалық даму және әлеуметтік саясат Малайзияда // Азия зерттеулері журналы, 2005.

Лим Х.С. Махатхир Мохаммад және Малайзияның индустриалдануы. Куала-Лумпур, 2010.

Дженкинс Р. Малайзиядағы білім реформалары: тарих және сын. Кембридж университеті баспасы, 2014.

World Bank, Malaysian Statistics, 1980-2002.

Gomez, E.T. The New Economic Policy and Urban Development: Malaysia’s Experience // South East Asia Studies, 2007.

Малайзия Үкіметінің ресми деректері: Annual Reports, 2018-2020.

Malaysian Statistics Department. Economic and Social Indicators, 1981-2002.

Степанов, И.В. Политическое лидерство в Юго-Восточной Азии. Москва, 2010.

Азиатская интеграция: современные вызовы и перспективы / Под ред. В.В. Иванова. Санкт-Петербург, 2015.

Косыгин, А.П. Экономика Малайзии: успехи и проблемы развития. Москва, 2008.