Текст выступления:

Индустриальный пейзаж. Городской пейзаж. Линейная перспектива
1. Индустриалды және қалалық пейзаж: негізгі ұғымдар мен сабақтың мақсаттары

Пейзаж жанры әрқашан адам мен қоршаған ортамен байланыстырыла отырып дамып келеді. Бүгінгі сабақта біз индустриалды және қалалық пейзаждардың ерекшеліктерін зерттеп, олардың өнер мен мәдениет тарихындағы орнына назар аударамыз. Индустриалды ортаның суреттелуі өнеркәсіптің кеңеюі мен қалалардың қарқынды дамуының көркем бейнелері ретінде маңызды.

2. Пейзаж жанрының тарихи дамуы

Пейзаж өнерінің бастаулары XVI-XVII ғасырларда табиғаттың әсерлі көріністерін түсіруге бағытталды. Ауылдық табиғат бейнеленген туындылар кейінірек қала мен индустрияның өсуімен жаңарды. Бұл өзгерістер өнерде қоғамдық өмір мен техниканың даму кезеңдерін көрсетуге мүмкіндік берді. Мысалы, онда өнеркәсіптің жаңа экожүйесі мен урбанизация процесі суретшілердің көзқарасында көрініс тапты.

3. Индустриалды пейзаж: негіздері мен ерекшеліктері

Индустриалды пейзаж өнерде зауыттар мен фабрикалардың, металл конструкциялар мен үлкен ғимараттардың бейнелері ретінде оқылады. Мұнда өндірістік түтін мен жұмысшылардың бейнесі жиі кездеседі, олар өнеркәсіптің қозғалысы мен қоғамдағы орнын сипаттайды. XX ғасырда бұл жанр жаңа стильдік бағытқа айналып, өнердегі маңызды бағыттардың бірі болды. Мәселен, өнеркәсіптің дамуы мен индустрияның әлеуметтік маңыздылығы осы жанр арқылы кеңінен жеткізілді.

4. Индустриалды пейзаждың айрықша элементтері

Индустриалды ландшафттардың ерекше бөлігі ретінде металдан жасалған конструкциялар мен механикалық бөлшектердің ажырамас үйлесімі айқын көрінеді. Зауыттар тіршілігінің бейнесі түтіннің тұманымен, металлдың салқын түстерімен ерекшеленеді, бұл өнер туындыларына күш қуат пен динамика береді. Жұмысшылардың бейнесі бұл аймақтың адамның еңбегі мен техниканың қатынасын айшықтап көрсетеді.

5. Қазақстандық суретшілердің индустриалды пейзаждағы үлесі

Қазақ өнерінде индустриалды пейзажды дамытуда Әбілхан Қастеев пен Амангелді Шахмардан ерекше орын алады. Қастеев зауыттар мен өндіріс ортасының дамуын өзің шығармаларында нақтылы бейнелесе, Шахмардан еңбек адамдарын басты кейіпкерлер ретінде көрсетті. Бұл олардың туындылары Қазақстанның өнерінде өндірістік дәуірдің тарихи сәттерін сақтап, кеңестік өнердің ерекшеліктерін көрсетеді.

6. Пейзаж суретшілерінің белсенділік динамикасы (1910-1990)

1910-1990 жылдар аралығында пейзаж жанрындағы суретшілер белсенділігі бірқатар өзгерістерді көрсетті. 1950-1970 жылдарда индустриалды және қалалық пейзаж жанрлары қоғамдағы индустриялық өсумен бірге танымалдыққа ие болды. Бұл кезеңде өнеркәсіп пен қалалық құрылымдар көркем шығармаларда жиі пайда болды, пейзаж жанры едәуір кеңейіп, өзінің маңызын арттырды.

7. Қалалық пейзаждың басты ерекшеліктері

Қалалық пейзаждарда көшелер мен алаңдар, биік ғимараттар басты роль атқарады, бұл мегаполистің архитектурасын ашып көрсетеді. Адамдар мен көліктердің қозғалысы пейзажға қозғалыс пен тіршілік қосады. Жарық пен түрлі-түсті реңктер мегаполистің қарбалас атмосферасын сезіндіреді, ал перспектива мен симметрия кеңістіктің шынайылығын толықтыра түседі.

8. Қалалық пейзаждың көркемдік элементтері

Қалалық пейзаждарда сәулет талғамы мен жарық өнердің негізгі құралдарына айналады. Елді мекендердің түрлі сәулет элементтері, қоғамдық орындар мен жаяу жүргіншілердің қозғалысы кеңістіктің жылдамдығы мен өзгерісін білдіреді. Бұл композициялар қалалық өмірдің өзіне тән динамикасы мен ритмін көрсетуге бағытталады.

9. Индустриалды және қалалық пейзаж арасындағы айырмашылықтар

Индустриалды және қалалық пейзаждардың арасында стиль мен мазмұн бойынша маңызды айырмашылықтар бар. Индустриалды пейзаж көбінесе монотонды, қатаң және техникалық салмақты болып келеді, ал қалалық пейзаж ашық әрі түрлі-түсті, кеңістіктері мен қозғалыстан бай. Бұл айырмашылықтар олардың өнердегі мақсаттары мен көркемдік тәсілдерін айқын бөліп көрсетеді.

10. Линейная перспектива туралы түсінік

Линейная перспектива – бұл ортағасырлықтардан қазіргі заманға дейін кең танылған техника. Ол ғимараттар мен көшелердің табиғи тіркесімін жасауға септігін тигізеді, кеңістіктің тереңдігін сездіреді. Пейзаж суреттерінің 80 пайызында бұл әдіс қолданылып, кеңістікті нақты әрі сенімді көрсетуге мүмкіндік береді.

11. Линейная перспективаның негізгі элементтері

Линейная перспективада негізгі элементтер – көрініс нүктесі, көру сызығы және жер сызығы. Осы элементтер кеңістіктің айқындығы мен тереңдігін қамтамасыз етеді. Параллель сызықтардың қайтып бір нүктеде аударылуы ғимараттар мен жолдарды қалалық және индустриалды пейзаждарда үйлесімді әрі нақты көрсетуге көмектеседі.

12. Линейная перспектива қолдану мысалдары сурет туындыларында

Перспектива әдісі заманауи архитектура мен сурет өнерінде кеңінен қолданылады, ол кеңістіктің шынайы көрінісін күшейтеді. Бұл әдістің қолданылуы бойынша мәліметтер өнерде перспективаның қалай дамығанын және оның қаншалықты танымал екенін көрсетеді.

13. Пейзаж салуда линейная перспективаны пайдалану тәсілдері

Бір нүктелі перспектива тереңдік пен кеңістіктің қарапайым, бағытталған композицияларын жасауға мүмкіндік береді. Екі нүктелі перспектива арқылы ғимараттар мен объектілерге екі жақты көрініс пайда болады, бұл балансты арттырады. Үш нүктелі перспектива биіктігі мен тереңдігі күрделі пейзаждарды суреттеуге өте қолайлы. Дұрыс қолданылуы композициялардың дәлдігі мен визуалдық тартымдылығын арттырады.

14. Қазақстан қалаларының урбанистік пейзажы мысал ретінде

Алматы қаласы тау етегінде орналасып, биік үйлер мен жасыл аймақтардың үйлесімін көрсетеді. Мұнда табиғат пен қалалық сәулет үйлесімділігі айқын байқалады. Ал Астана заманауи әйнек ғимараттарымен ерекшеленеді, оның ерекше сәулеттік кешендері қала бейнесін динамикалық әрі заманауи етеді. Бұл екі қала Қазақстанның урбанистік пейзажының тамаша үлгілері.

15. Өнер туындыларында индустриалдық символика

Индустриалдық символика өнерде технология, энергия және еңбек маңыздылығын көрсету үшін кеңінен қолданылады. Электр желілері индустрия дамуының белгісі болса, крандар мен зауыттар өндірістік күш пен қарқынды білдіреді. Теміржол және шахталар еңбек пен техниканың тығыз байланысын көрсетеді, бұл индустриалды пейзаждың мазмұнын байыта түседi.

16. Линейная перспектива арқылы пейзажды құру кезеңдері

Линейная перспектива – бұл кеңістіктегі нысандарды шынайы көлемімен және тереңдігімен бейнелеу әдісі. Пейзажды салуда осы тәсілді қолдану бірнеше маңызды кезеңдерді қамтиды. Алғашқы қадам ретінде суретші көкжиектің орнын анықтайды, себебі ол көріністің тереңдігін көрсетудің негізгі негізі болып табылады. Келесіде, көз деңгейі белгіленеді, бұл көрерменнің көру биіктігін және композицияның бағытын анықтайды. Нысандарды орналастыру кезінде суретші келушінің көзіне қарай сызықтар тартып, оларды бір немесе бірнеше жоғалу нүктесіне бағыттайды. Бұл нүктелер арқылы рельеф пен ғимараттар нақты өлшеммен жайғасады. Соңғы кезең - жарық пен көлеңкенің әсеріне назар аудару, бұл кеңістіктің көлемдік әсерін күшейтеді және пейзажды өмірге толы етеді. Осылайша, линейная перспектива пейзаж салуда негізгі құрылым мен терең елестету құралы ретінде қызмет етеді, суреттің шынайылығын арттырады және көрерменге шынайы өмір сезімін береді.

17. Қалалық және индустриалды пейзаждағы адамдар бейнесінің рөлі

Қалалық және индустриалды пейзаждарда адамдардың бейнесі маңызды маңызы бар, өйткені олар мекеннің тіршілік иелері ретінде кеңістікті жандандырады. Ең алдымен, жұмысшылардың бейнелері индустриалды пейзажда өндіріс пен еңбек процесінің өзегін құрайды. Мұндай бейнелер өнерде адам еңбегінің құнын және оның күрделі машиностроение секілді өндіріс салаларындағы рөлін көрсетеді. Қаланың көшелерінде қозғалатын адамдар қозғалысы пейзажға динамика қосып, көрініске өмірлік серпін береді, бұл қалалық тіршіліктің энергиясын және қарбаласын әсерлі суреттейді. Сонымен қатар, балалар мен тұрғылардың бейнелері, әсіресе қоғамдық орындардағы, қоғамның алуан түрлі құрамдастарын білдіреді. Олар пейзажды әлеуметтік тұрғыдан толықтырып, қоғам өмірінің мәдени және эмоционалдық қырларын ашады. Осылайша, адамдардың бейнесі пейзажды жанды және мағыналы етеді, көрерменге кеңістіктің ішінде адам өмірінің ағымын сезінуге мүмкіндік береді.

18. Пейзаждағы жарық пен көлеңкенің әсері

Пейзаж өнерінде жарық пен көлеңке шеберлік пен эмоцияның маңызды құралы болып табылады. Бірінші мақалада жазылғандай, таңертеңгі күннің алтын сәулелері ауылдық алқапты жылы етіп бояп, табиғаттың тыныштығын және жаңа күннің үмітін білдіреді. Бұл жарықтың жұмсақ, жылы тондары кеңістікті кең және ашық етіп көрсетеді, көрерменге тыныштық сезімін сыйлайды. Екінші мақалада көлеңкелердің қатты, өткір бола отырып, қалалық көшелердегі ғимараттардың көлемін және зерттелетін перспективаны күшейтетіндігі айтылады. Осы көмескі және жарықтың күшті айырмашылығы пейзажға драмалық әсер береді, кеңістікті визуалдық тұрғыдан бөліп, жанасулар мен биіктіктер туралы ақпарат береді. Жарық пен көлеңке арасында теңгерімді дұрыс табу суретшіге пейзажға тереңдік пен шынайылық беруге, сондай-ақ көрерменнің эмоциялық жауаптарын тудыруға көмектеседі.

19. 5-сынып оқушыларына арналған пейзаж тақырыбындағы тапсырмалар үлгілері

Оқу процесінде пейзаж тақырыбы бойынша тапсырмалар оқушылардың шығармашылық қабілеттерін арттыруға бағытталған. Бірінші тапсырмада оқушылардан индустриалды ортадағы қарапайым элементтерді — мысалы, зауыт немесе көпірдің бейнесін салу сұралады. Бұл тапсырма машиналар мен құрылыс элементтерін танып, нақыштап бейнелеуді үйретеді. Екінші жаттығу — линейная перспектива әдісі арқылы қала көшесін және ғимараттарды дұрыс орналастыру. Осы арқылы оқушылар кеңістік түсінігін дамытып, кеңістік пен форманы үйлесімді үйлестіруді меңгереді. Үшінші тапсырмада оқушыларға болашақ қаланың қиялындағы қысқа эскизін жасау ұсынылады. Бұл шығармашылық қиялды дамытуға, кеңістікті кеңірек ойлауға және заманауи пейзаж идеяларын зерттеуге мүмкіндік береді. Осындай түрлі бағытталған тапсырмалар оқушыларды көркемдік дағдыларымен қатар кеңістік пен композицияны сезінуге үйретеді.

20. Пейзаж жанры мен линейная перспектива: шығармашылық пен білімнің негізі

Пейзаж жанры мен линейная перспектива әдісі сурет өнерінде кеңістікті танудың маңызды құралы болып табылады. Индустриалды және қалалық пейзаждар кеңістік пен көлемді дәл беру арқылы оқушылардың көркем көзқарасын кеңейтеді. Линейная перспектива кеңістіктің нақты және сенімді бейнесін қалыптастырып, суретті жанды әрі шынайы етеді. Осы әдістер оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытып, өнердегі кеңістікті танудың іргелі негізін қалыптастырады, бұл өз кезегінде олардың болашақтағы кәсіби өсіміне баға жетпес мүмкіндік ашады.

Дереккөздер

Е.И. Громова, "История пейзажной живописи", Москва, 2015.

Н.М. Березина, "Современное искусство Казахстана", Алматы, 2018.

ҚР Ұлттық өнер мұражайының жинағы, 2023.

В.П. Лебедев, "Перспектива в изобразительном искусстве", Санкт-Петербург, 2022.

ArtNet аналитикалық материалы, 2023.

Грановская, И.Ю. Основы изобразительного искусства и линейной перспективы. — Москва: Просвещение, 2015.

Петров, В.С. Искусство пейзажа: история и техника. — Санкт-Петербург: Искусство СПб, 2012.

Кузнецова, Е.М. Влияние света и тени в изобразительном искусстве. — Новосибирск: Наука, 2018.

Смирнов, П.А. Современные методы преподавания изобразительного искусства в школах. — Екатеринбург: Уральский университет, 2020.