Текст выступления:

Изготовление изделий из глины
1. Глиня бұйымдарын жасау: негізгі бағыттар мен маңызы

Сазбен жұмыс жасау ғасырлар бойы дамып келе жатқан және адамзат тарихындағы маңызды өнер түрлерінің бірі. Бұл табиғи материалмен шығармашылық арқылы әртүрлі бұйымдар жасау – тек қолөнер емес, сонымен бірге мәдениеттің айнасы болып табылады. Глиня бұйымдары біздің ата-бабаларымыздың тұрмыс-тіршілігі мен өнерінде терең орын алған, әлі күнге дейін өзінің тарихи маңызы мен қолдану саласын сақтап келеді.

2. Глина – табиғаттың икемді материалы

Глина – судан, минералдардан және ұсақ түйіршіктерден тұратын табиғи зат. Оның иілуге және пішіндеуге мүмкіндік беретін қасиеттері адамзат баласына құрал–сайман, тұрмыстық және сәндік бұйымдар жасауда көмек көрсеткен. Әр халықтың тұрмысы мен мәдениетінде глина ерекше орын алады, мысалы, қазақ халқының құмыралары мен ойыншықтары оның икемді және беріктілігі туралы айтады.

3. Глинаның түрлері мен олардың айырмашылықтары

Глина бірнеше түрге бөлінеді, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен қолдану салалары бар. Мысалы, сазды глина жұмсақ әрі жеңіл пішінделеді, ол негізінен тұрмыстық ыдыстар мен ойыншықтар жасауға ыңғайлы. Қатты глина күйдірілгеннен кейін төзімді әрі берік болып, құрылыс материалдары мен сәндік бұйымдарда кеңінен пайдаланылады. Сонымен қатар, әртүрлі аймақтардағы глиналардың түсі мен текстурасы да ерекшеленеді, бұл оның сәндік қолөнерге жан-жақты қолданысына ықпал етеді.

4. Глинаның негізгі қасиеттері

Глинаның ең басты қасиеттеріне оның икемділігі, қалыптасу жеңілдігі, күйгеннен кейінгі беріктігі және су өткізбейтіндігі жатады. Икемділік глинаға түрлі пішін беруге мүмкіндік туғызады, ал күйдіру процесі материалының берік әрі ұзақ мерзімді болуын қамтамасыз етеді. Бұл қасиеттер оның тұрмыстық, құрылыс пен өнер бұйымдарында қолданылуына жол ашады. Табиғи құрамының құнарлылығы мен қоршаған ортаға қауіпсіздігі – тағы бір маңызды артықшылығы.

5. Глинадан жасалатын бұйымдардың түрлері

Глинаның көмегімен косметикалық дәстүрлі құмыралардан бастап, сәндік мүсіндерге дейін әртүрлі бұйымдар жасалады. Мысалы, қазақ халқының тұрмысы үшін маңызды қазан, көзе сияқты ыдыстардың барлығы глинядан соғылған. Сонымен қатар, қазіргі кезде өнертапқыштар мен дизайнерлер глинядан қолөнер бұйымдарын, сувенирлер мен мүсіншелер де өндіріп, оларды қазіргі заман сәніне сай безендіреді. Сондықтан глина өз икемділігімен шексіз шығармашылық мүмкіндіктерді береді.

6. Сазбен жұмысқа қажетті құралдар

Глинаны өңдеуде әртүрлі арнайы құралдар қолданады. Оларға қолмен илейтін құралдар, пышақтар, тегістеуге арналған тақталар, шеберлікке қажетті айналмалы шарық және күйдіру үшін пештер кіреді. Әр құралдың мақсаты – шығармашылық процесті жеңілдетіп, бұйымдардың сапасын арттыру. Мысалы, айналмалы шарық – бұйымның симметриялық пішінін беруге мүмкіндік жасайды, ал күйдіру пеші бұйымның беріктігі мен ұзақ өмір сүруін қамтамасыз етеді.

7. Глинаны дайындаудың негізгі әдістері

Глинаны дайындау процесі оның тазалығына және жұмсақтығына байланысты. Алдымен саз микроқұмнан және қоқыстан сүзу арқылы тазартылады, содан кейін қолмен немесе арнайы құралдармен илінеді. Илегенде материал жұмсақ әрі пластикалық болуға тиіс, бұл оның кейінгі пішіндеуіне қолайлы. Осыдан кейін сазға қажетті мөлшерде су қосылып, иілгіштік пен тұрақтылыққа қол жеткізіледі, бұлайша саз өнертапқыштық үшін толықтай дайындалады.

8. Бұйым жасау кезеңдері

Глиня бұйымын жасау бірнеше негізгі кезеңнен тұрады: алғашқы материалды таңдау, тазалау және илегіштікке дайындау, бұйымды пішіндеу, кептіру, күйдіру және сәндік өңдеу. Әр кезеңде сараланған шеберлік пен технологиялық әдістер маңызды рөл атқарады. Осыларды дұрыс орындау арқылы ұзақ мерзімді әрі сапалы бұйым пайда болады, бұл халықтың материалдық мәдениетін сақтауға ықпал етеді.

9. Қолмен пішіндеу әдістері

Қолмен сазды илеу ең ежелгі әрі қолжетімді әдістердің бірі болып табылады. Бұл әдісте алғашқы пішін қолмен қалыптасады, балалар мен жаңадан бастаушыларға өте қолайлы. Кеспе тебу тәсілі сазды жұқа қабаттарға бөліп, оларды біріктіруге мүмкіндік береді, осылайша күрделі бұйымдар жасалады. Жабыстыру мен тегістеу кезеңі бұйымның толық пішін алуына көмектеседі, бұл процестердің барлығы бұйымның сапасын арттырады.

10. Гончарлық шарықтың артықшылықтары

Гончарлық шарық – сазды айналдыра пішіндеу құралы, ол бұйымдардың симметриялы әрі тұрақты болуына мүмкіндік береді. Бұл құрал қолданылған кезде суретшінің қолы еркін қозғалып, күрделі формаларды жасау оңайырақ болады. Шарықпен жасалған құмыралар мен шұңқырлар ерекше эстетикалық көрініске ие болып, олардың сапасы мен беріктігі жоғары стандарттарға сай келеді. Гончарлық шарық өнерін меңгеру – шеберлік пен дәлдіктің белгісі.

11. Қолданылатын құралдар мен олардың мақсаты

Сазбен жұмыс істеуде қолданыстағы негізгі құралдар мыналарды қамтиды: илегіш паландар – сазды тегістеп, пішіндеуге көмектеседі; пышақтар мен кескіш құралдар – бөлшектеу мен жазықтықтауды қамтамасыз етеді; айналмалы шарық – бұйымға дөңгелек пішін беруге арналған; күйдіру пеші – бұйымды берік қылу үшін қажет. Дұрыс және сапалы құралдар қолданудың әсері кәсіби деңгейдегі шығармаларды жасауға әсер етеді.

12. Кептіру және күйдіру маңызды үдерістері

Глина бұйымдарын дұрыс кептіру оның сапасын сақтауда маңызды қадам болып табылады. Ылғал толықтай бөлме температурасында баяу кетіріліп, бұйым ішіндегі кернеулер азаяды, бұл күйдіру кезіндегі жарылулар мен деформацияларды болдырмайды. Келесі кезеңде арнайы пеште 800-1200°C аралығында күйдіру жүргізіледі, бұл процесс бұйымдардың суға төзімділігін арттырып, берік әрі ұзаққа шыдамды етеді. Күйдірілген бұйымдар ғасырлар бойы сақталатын құндылыққа айналады.

13. Сәндік өңдеу әдістері мен олардың ерекшеліктері

Глиня бұйымдарын өңдеу сәндік бейнелер беру мен дайындау кезінде маңызды рөл атқарады. Ою-өрнек, сурет салу және глазурлау – бұйымға көркемдік қасиет қосады, оның эстетикалық құндылығын арттырады. Әсіресе қазақ қолөнерінде ұлттық ою-өрнектер бұйымдарға ерекше мәдени мән береді. Басқа халықтарда да әртүрлі жергілікті сәндік әдістер дамыған, олар глиня заттарға ерекше інжу-маржандар салып, ұрпақтан ұрпаққа жететін мұраға айналды.

14. Қазақ халқының глиня бұйымдары мен ерекшелігі

Қазақ халқының глиня бұйымдары – ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі. Көзе су мен сүт сақтау үшін қолданылған ерекше иілгіш пішінімен танымал, оның дизайны ұлттық қолтаңбаны білдіреді. Құмыралар дәстүрлі салт-жоралғылар мен күнделікті тұрмыста кеңінен қолданылған. Сына тамақ қауымдастығында ерекше нақыштары мен шеберлікпен жасалған, ал саба ұлттық ою-өрнектерімен танылып, практикалық маңыздылық пен сәнді үйлестіреді. Бұл бұйымдар қазақ қолөнерінің тарихы мен рухын бейнелейді.

15. Әлемдік глиня бұйымдары мәдениеті

Әлемде глиня бұйымдарын жасау дәстүрі әртүрлі мәдениеттерде ерекше дамыған. Мысалы, Жапонияның чай церемониясында қолданылатын арнайы саз ыдыстары аймақтың табиғаты мен дәстүрін көрсетеді. Еуропалық керамика ежелгі кезеңдерден бастап сәндік және гаджеттік мақсатта кеңінен пайдаланылған. Әлемнің әр түкпіріндегі глиня мәдениеті адамзаттың көптүрлілігін, шығармашылық қуатын және тарихымен байланысын көрсетеді.

16. Глиня бұйымдарын қолдану салалары

Глина — ежелгі заманнан бері адамзат өмірінде кеңінен қолданылған табиғи материал. Оның пайдалану аясы өте кең, оған тұрмыстық бұйымдар, өнеркәсіптік өнімдер және құрылыс материалдары кіреді. Наурызбай мен Семсербайұлының деректері глинаның тұрмыстық заттар мен құрылыс саласындағы маңыздылығын айқындайды. Глиня құмыралар, ыдыстар, плиткалар мен кірпіштер түрлі мақсаттарда күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналған. Бұл салалар глина өнерінің дамуына түрткі болып, Қазақстанның әр аймағында қолөнер дәстүрлерінің сақталуына әсер етті. Соңғы статистика бойынша, 2023 жылы өнеркәсіп саласында глинаның қолданылуы бұрынғыдан да кеңейіп, оның өндірістік әлеуеті жоғары бағаланды. Қолдану спектрінің осындай ауқымды болуы табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және экологияны қорғау тұрғысынан ерекше маңызға ие.

17. Глинаның экологиялық артықшылықтары мен қауіпсіздігі

Глина — табиғи және экологиялық таза материал, оның құрамында зиянды химиялық заттар мүлде жоқ. Бұл қасиеті оны балалардың шығармашылық әрекеттерінде, оқу процесінде қолдануды өте қауіпсіз етеді. 2022 жылғы Экологиялық зерттеулер орталығының зерттеулеріне сәйкес, глина 100 пайыз табиғи, аллергия тудырмайтын және қоршаған ортаға қауіпсіз материал болып танылған. Себебі, оның құрамында синтетикалық қоспалар жоқ, ол табиғатта қайта өңделеді. Осы ерекшеліктер глинаны экологиялық тәрбиенің негізгі элементі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді, әрі балалардың қолөнерге деген қызығушылығын арттырады. Сондықтан глинамен жұмыс істеу арқылы балаларға өзара құрмет пен қоршаған ортаны сақтау мәдениетін қалыптастыруға болады.

18. Глиня бұйымдары арқылы шығармашылық қабілетті дамыту

Глиня бұйымдарын жасау — бұл тек қолөнер ғана емес, сонымен қатар балалардың жалпы физикалық және шығармашылық дамуына әсер ететін процесс. Біріншіден, сазбен мүсіндеу балалардың саусақтарының икемділігін жетілдіреді, моторикасын дамытады, бұл олардың басқа да күнделікті тапсырмаларды орындауына оң ықпалын тигізеді. Екіншіден, глинамен жұмыс істеу балаларға қиялын еркін ұштыруға, ішкі сезімдері мен идеяларын түрлі формада білдіруге мүмкіндік береді, осылайша олардың эстетикалық талғамы мен көркемдік сезімі қалыптасады. Үшіншіден, әр оқушы өзіндік шығармашылық үлгілер жасау арқылы өзіндік ерекшелігін және даралығын ашады, бұл оның сенімін арттырады және жеке тұлға ретінде өсуіне жағдай жасайды. Осы тұрғыдан глина — баланың рухани және интеллектуалды дамуының таптырмас құралы.

19. Мектеп сабақтарында глинамен жұмыс тәжірибесі

Қазақстан мектептерінде глинамен жұмыс оқу бағдарламасына енгізілген, бұл балалардың шығармашылығын дамытатын арнайы сабақ ретінде қарастырылады. Мұндай сабақтарда оқушылар еңбекке баулу, шығармашылық және төзімділік сияқты маңызды қасиеттерін жетілдіреді. Глинамен тәжірибе оларды оқу процесіне қызықтырады, теориялық білімді практикалық іс-әрекетпен ұштастырады, нәтижесінде оқушылардың оқу нәтижесі де артады. Сонымен қатар, бұл сабақтар халық өнері мен мәдениетіне жақындағанда, ұлттық дәстүрлер мен қолөнердің маңыздылығын түсінуге ықпал етеді. Осылайша, мектепте глинамен жұмыс — тек немесе шығармашылық емес, сонымен бірге ұлттық құндылықтарды жандандыратын маңызды оқыту құралы болып табылады.

20. Глинамен жұмыс – дәстүр мен шығармашылықтың үндестігі

Сазбен жұмыс жасау балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытып қана қоймай, ұлттық мәдениетті құрметтеуге үйретеді. Бұл әдіс экологиялық тәрбиені нығайтуға және қолөнердің жаңа бағыттарын ашуға мүмкіндік береді. Глинамен жұмыс жасау арқылы ұрпақтар арасында өнер дәстүрлері жалғасып, сонымен бірге инновациялық идеялар мен техника элементтері қосылады. Мұндай үйлесім музейлер мен мәдени орталықтарда да көрініс табады және қоғамда қолөнердің ролін арттырады. Сонымен қатар, табиғи материалға сүйену қоршаған ортаны қорғау мәселесіне де жауап береді, балғын идеялар мен экологияны құрметтеудің негізін қалайды. Мұның бәрі балалар мен ересектерге ұлттық және ғаламдық мәдени құндылықтарды ұғынуға кең мүмкіндік туғызады.

Дереккөздер

Алексеева Л. В. Керамика и её технология // Мастерство гончара. — М.: Искусство, 2010.

Байжанова З. М. Қазақтың ұлттық қолөнері: тарих пен дәстүрлер // Алматы: Руханият, 2015.

Мамедов И. Т., История мировой керамики. — СПб: Питер, 2012.

Садырова Г. К., Глина және оның құрылыстағы ролі // Құрылыс дәуірі, 2018, №5.

Тимофеев А. А. Искусство гончарного дела: теоретические и практические аспекты // Москва, 2009.

Әбілдаев Н. Қ., Жұмабаев Т. Р. Қазақтың халық қолөнері тарихы. Алматы, 2019.

Экологиялық зерттеулер орталығының баяндамасы. «Глинаның экологиялық қасиеттері». Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстанның өнеркәсіп статистикасы. 2023 жыл.

Сүлейменова А. М., Бекжанова З. Т. Мектептердегі қолөнер сабақтарының әдістемесі. Шымкент, 2021.

Дәстүрлі өнер мен заманауи қолөнер: зерттеу және тәжірибе. Алматы, 2020.