Текст выступления:

Декоративно-прикладное искусство
1. Декоративно-қолданбалы өнерге кіріспе: негізгі ұғымдар мен тақырыптар

Декоративно-қолданбалы өнер – бұл біздің күнделікті өмірімізде кездесетін түрлі тұрмыстық заттарды әсемдеу және безендіру өнері. Бұл өнер түрі тек сыртқы көрінісі арқылы ғана емес, сонымен қатар ұлттық мәдениеттің өзіндік ерекшеліктерін, салт-дәстүрлерін, халықтың дүниетанымын білдіру құралы ретінде де үлкен мәнге ие. Қазақ халқының өмір сүру салты мен ұлттық рухтың көрінісі осындай әсемделген бұйымдарда айқын көрініс табады. Осы бастауыш нүктеден біз кезекті слайдтарда декоративно-қолданбалы өнердің тарихи негіздерін, оның маңызды ерекшеліктерін және Қазақстандағы әртүрлі салалардың дамуын зерттеп өтетін боламыз.

2. Декоративно-қолданбалы өнердің тарихи және мәдени негіздері

Декоративно-қолданбалы өнердің тамыры тереңде, ежелгі кезеңдерден бастау алады. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен табиғатқа деген құрметі осы өнердің негізін құрайды. Тарих бойы қазақтар табиғаттан алынған материалдармен жұмыс істеп, ою-өрнек арқылы әлемді таныған. Қазақстанда шыршалар, киіз басу және зергерлік өнер ерекше жетістіктерге жеткен. Бұл өнерлер халықтың рухани дүниесін сақтап, олардың қоғамдық өміріндегі орындарын анық көрсетеді. Сонымен қатар, әрбір ұрпақ өз дәстүрін жалғастырып, оны жаңа леппен толықтыра келе, осы саланың дамуына өзіндік үлес қосып келеді.

3. Декоративно-қолданбалы өнердің маңызды ерекшеліктері

Декоративно-қолданбалы өнердің ең айрықша ерекшелігі – оның пайдалылық пен көркемдіктің үйлесімінде. Әрбір бұйым күнделікті тұрмыста қолданылып қана қоймай, эстетикалық тұрғыдан да жоғары маңызға ие болады. Сонымен қатар, шеберлер әр бұйымға ұлттық белгілерді, тарихи және мәдени символдарды енгізеді. Олар материалдарды және өңдеу әдістерін абайлап таңдаған, бұл өнердің ұрпақтан ұрпаққа ауысуына кепілдік береді. Бұдан бөлек, ұлттық нақыштар мен символдар халықтың рухани әлемін, сенімдерін, әлемге деген көзқарастарын білдіріп, бұйымдарға ерекше мағына мен өмірлік мән береді. Осылайша, қолданбалы өнер халықтың мәдени мұрасын сақтауда шешуші рөл атқарады.

4. Декоративно-қолданбалы өнерде қолданылатын негізгі материалдар

Декоративно-қолданбалы өнерде әртүрлі материалдар кеңінен пайдаланылады. Мысалы, киіз басу өнерінде жылқының жүні қолданылады, ол табиғи және берік материал болып саналады. Зергерлік өнерде күміс пен алтын – ұлттық құндылықтарды білдіретін басты металдар. Ағаш өңдеу өнерінде жергілікті ағаш түрлері қолданылады, олардан ұлттық нақыштағы заттар жасалады. Сонымен қатар, сазбен жасалатын бұйымдар қазақ даласының ежелгі тұрғындарының тұрмысын бейнелейді. Әр материалдың өзіндік ерекшеліктері мен маңызы бар, олар шебердің шығармашылығына ерекше әсер етеді әрі өнердің жан-жақты дамуына жол ашады.

5. Қазақстандағы өнер түрлерінің үлесі (%)

Қазақстанда декоративно-қолданбалы өнердің түрлі түрлері кеңінен тараған. Статистикалық мәліметтерге қарағанда, кілем тоқу өнері ең көп таралған және халықтың мәдени өмірінде маңызды орын алады. Осы өнер түрінің танымалдығы оның функционалдығы мен көркемдігіне тікелей байланысты. Қалған өнер түрлері – зергерлік, ағаш шеберлігі, киіз басу және басқалары – нарықтағы және мәдениет саласындағы өз орнын белсенді түрде табуда. Бұл деректер қоғамдағы әртүрлі өнер салаларының маңыздылығын айқын көрсетеді және өнер саласында дамудың әлеуетін сипаттайды.

6. Кілем тоқудың дәстүрі мен түрлері

Кілем тоқу – қазақ халқының ежелгі қолөнерлерінің бірі. Ең алғаш кілем тоқу дәстүрі көшпелі өмір салтына байланысты қалыптасқан. Уақыт өте келе оның түрлері мен өрнектері әр өңірдің ерекшеліктеріне қарай дамыды. Мысалы, Бөгенбай кілемдері нақышымен белгілі, ал Шығыс Қазақстандық кілемдер түсінің байлығы мен күрделі өрнектерімен ерекшеленеді. Әрбір кілемнің өзіне тән атауы да бар, олар белгілі бір мақсат пен рәсімге арналған. Сонымен қатар, кілем жасау технологиялары ұрпақтан ұрпаққа беріліп, заманауи әдістермен толықтырылған.

7. Қазақ зергерлік өнерінің ерекшеліктері

Қазақ зергерлік өнері – ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан шеберлікпен және ұлттық стильмен ерекшеленеді. Мысалы, сақина, сурма, сырға секілді әшекейлерде жеке мотивтер мен символдар бар. Бұл өнерде күмістен әзірленген бұйымдардың сапасы мен сәні жоғары бағаланады. Сонымен қатар, зергерлік бұйымдар тойлар мен салт-дәстүрлік рәсімдерде маңызды рөл атқарады. Қазақтардың зергерлік өнерінің тағы бір ерекшелігі – олардың қоғамдағы беделі мен рухани маңыздылығы, себебі әр бұйым отбасының тарихы мен мәдениетін көрсетеді.

8. Қазақ ою-өрнектері мен олардың символдық мәндері

Қазақ ою-өрнектері – ұлттық рухты, табиғатқа құрметті және өмірлік құндылықтарды бейнелейтін маңызды элемент. Кестеде біз ең танымал оюлардың (мысалы, гүлді, geometric, аңшылық мотивтері) маңызын және олардың жасалу материалы жайлы ақпаратты көре аламыз. Әр оюдың өзіне тән мағынасы бар: мысалы, «тамға» – қорғаныс, «бүркіт» – ерлік пен күштің символы. Ою-өрнектердің көпшілігі киіз, киім, ағаш және металл заттарда қолданылады. Бұл өрнектер қазақ халқының дүниетанымын бейнелеп, ұрпақтан ұрпаққа аманат болып жетеді.

9. Киіз басу мен сырмақ жасау өнерінің басты элементтері

Киіз басу және сырмақ жасау – қазақтардың көшпелі өмір салтының ажырамас бөлігі. Бұл өнердің басты элементтері ретінде табиғи материалдар мен ұлттық өрнектер табылады. Жылқы жүнінен алынған киіз өте берік және жылуды сақтайтын қасиетімен бағаланады. Сырмақтарда ою-өрнектердің символдық мәні ерекше, олар қоғамдағы мәртебені және жанұялық дәстүрлерді білдіреді. Сонымен қатар, киіз басудың ерекше әдістері бар, олар шеберлік пен шығармашылық қабілетті талап етеді. Бұл өнерлер қазақ мәдениетінің айрықша құндылықтарын көрсетеді.

10. Ағаш шеберлігі: бағыттар мен өнімдер

Қазақстанда ағаш өнері ежелден дамып келеді. Шеберлер ұлттық нақыштағы заттарды жасауда өздерінің ерекше тәсілдері мен технологияларын пайдаланады. Мысалы, дәстүрлі музыкалық аспаптар мен тұрмыстық заттар ағаш өңдеудің маңызды бағыттары болып табылады. Ағаш бұйымдар сәндік және қызметтік мағынада қолданылады, оларға ерекше өрнектер мен символдар енгізіледі. Сонымен қатар, ағаш шеберлігі – ұлттық мәдениеттің көрінісі, себебі әр шебер өзінің шығармашылығында халықтың тарихы мен тұрмыс мәнін бейнелейді.

11. Керамика және саз бұйымдар өндірісі

Қазақ даласында саздан ыдыстар мен құмыралар жасау дәстүрі терең тамырлы және ежелгі замандардан басталады. Бұл ыдыстар әртүрлі пішін мен мақсатта қолданылған, оның ішінде қоймалық, асхана және рәсімдік қажеттерге арналған түрлері бар. Саздан жасалған бұйымдарға аң-құс бейнелері мен геометриялық өрнектер жиі қосылады, бұл олардың рухани және ұлттық мағынасын көрсетеді. Археологиялық қазбалар бұл өнердің бай әрі ұзаққа созылған дәстүрін дәлелдейді. Әсіресе, түрлі-түсті бояулар мен өрнектер қазақ керамикасының сәндік деңгейін арттырған.

12. Тері мен сүйек өңдеу технологиялары

Тері өңдеу халықтың тұрмыстық және сәндік қажеттіліктерін қанағаттандыруда маңызды орын алады. Теріден киім-кешек, аяқ киім және ер-тұрман бұйымдары жасалып, оларға ұлттық нақыштар берілген. Бұл бұйымдар эстетикалық қасиеті мен практикалық пайдасын үйлестіріп, ерекше мәдени мағынаға ие. Сонымен қатар, сүйектен арнайы ыдыстар, әшекейлер және ойыншықтар жасалды. Оларға өрнектер салу арқылы қазақ қолөнерінің мәнері көрсетіліп, бұл бұйымдар күнделікті өмірде де кеңінен қолданылған.

13. Декоративно-қолданбалы өнердің қоғамдық маңызы

Декоративно-қолданбалы өнер халықтың мәдени мұрасын сақтауда, ұрпақтар арасындағы рухани байланысты нығайтуда ерекше қызмет атқарады. Бұл өнер білім беру саласында да маңызды рөлге ие, себебі жас ұрпаққа ұлттық дәстүрлер мен тарихи құндылықтарды меңгертуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, өнердің әлеуметтік маңызы – қоғамдағы қатынасты жақсарту, эстетикалық талғамды дамыту және ұлттық мәдениеттің таныстырылуы. Осылайша, декоративно-қолданбалы өнер қоғамның рухани өмірінің ажырамас бөлігі екенін дәлелдейді.

14. Заманауи бағыттар және инновациялар

Қазіргі уақытта жас шеберлер дәстүрлі ою-өрнектер мен ұлттық стильдерді заманауи дизайнмен біріктіріп, жаңа дәуірлік көркемдік туындыларды жасайды. Олар экологиялық таза табиғи материалдарды артықшылықпен пайдалана отырып, өнер өнімдерін экологиялық санаға сәйкес қалыптастырады. Сонымен қатар, цифрлық технологиялар мен 3D принтерлер жастар арасында белсенді қолданыла бастаған. Бұл инновациялар ұлттық шығармашылықты дамытуда жаңа бағыттар ашып, қазақ декоративно-қолданбалы өнерінің әлемдік аренада кеңінен танылуына себеп болуда.

15. Қазақстанның әйгілі шеберлері мен өнер қайраткерлері

Қазақ декоративно-қолданбалы өнерінің дамуына белгілі шеберлер мен қайраткерлер елеулі үлес қосқан. Айман Омарова зергерлік өнерді ұлттық стилінде жаңа деңгейге көтеріп, әлемдік сахнаға танытты. Қанат Төлеметов ағаш шебері ретінде дәстүрлі музыкалық аспаптар жасауда танымал. Салтанат Тілегенова өзінің шығармашылығында ұлттық өрнектерді пайдалана отырып, мәдениетті байыта түсуде. Бұл тұлғалар өнерді сақтап қана қоймай, оның дамуына да үлкен көңіл бөлуде, ұрпақтарға рухани мұра қалдырып отыр.

16. Декоративно-қолданбалы өнер затын жасау кезеңдері

Декоративно-қолданбалы өнер шығармасын жасау күрделі әрі бай қадамдар арқылы жүзеге асады. Әрбір кезең өнер туындысының сапасын және оның көркемдік ерекшелігін айқындайды. Алдымен, заманауи шеберлер қандай зат жасалатынын анықтап, идеяны қалыптастырады. Келесі саты — материал таңдау, яғни бұйымға жарамды табиғи немесе синтетикалық шикізатты іріктеу. Осыдан кейін бұйымның жобасы, сызбасы немесе үлгісі дайындалады, бұл қадам дизайнерлік көзқарасты, форманы және өрнектердің орнын нақтылайды.

Барлық дайындық жұмыстары аяқталғаннан кейін еңбек процесі басталады: материалды кесу, өңдеу, өрнек салу немесе ою. Әр кезеңде техника мен дәстүрлерді сақтау маңызды. Соңында барлық бөлшектер жинақталып, сәндік қаптамалар жасалып, бұйым толықтай дайындалады. Бұл кезеңдер бірге ұлттық шеберліктің ұрпақтан ұрпаққа жетуін бекемдейді және қазақ өнерінің бай мұрасын сақтауға көмектеседі.

17. Аймақтық айырмашылықтар – ерекше бұйымдар мен қасиеттері

Қазақстанның әр өңіріндегі декоративно-қолданбалы өнердің өзге ерекшеліктері оның материалдар мен өрнек қолдануындағы өзгешеліктерде көрінеді. Мысалы, оңтүстік аймақтарында жиі қолданылатын маталар мен өрнектер көбіне гүлді, жарық түстерге негізделеді, бұл жерде кесте мен кілем тоқу өнері дамыған.

Ал солтүстік пен батыста әдетте геометриялық және табиғаттан алынған символдар мол кездеседі, көбінесе тері, ағаш өңдеудегі ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Бұл аймақтық сипаттар шеберлердің ортаның табиғи ресурсымен және мәдени дәстүрлерімен тығыз байланысты екенін айқын көрсетеді.

Әрбір өңірдегі бұйымдардың материалы мен өрнектерінің үйлесімі еліміздің көпқырлы мәдени дәстүрінің айнасы болып табылады, бұл дәстүрлер балалар мен жас өспірімдерге ұлттық рух пен патриотизмді сіңіруге зор ықпал жасайды.

18. Мектептегі шығармашылық пен үйірме жұмыстары

Бүгінгі таңда мектептерде декоративно-қолданбалы өнердің түрлі түрлерін үйрету арқылы балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға ерекше көңіл бөлінеді. Үйірме сабақтарында оқушылар өз қолдарымен шеберлікпен заттар жасауды үйренеді, бұл оларға тек әдемі бұйымдар ғана емес, сонымен бірге мәдени мұраны түсінуге көмектеседі.

Мысалы, қолөнер үйірмесінде балалар өз аймағында танымал өрнектер мен технологиялар бойынша кілем тоқуды немесе кесте жасауды меңгереді. Бұл шығармашылық іс-шаралар балалардың ойлау қабілеттерін дамытуға, ұжымда жұмыс істеуге және өз әрекеттеріне жауапкершілік алуға ықпал етеді. Мұндай тәжірибе оларды ұлттық дәстүрлерге деген құрметпен тәрбиелейді.

19. Әлемдік тәжірибе мен өнер байланыстары

Қазақстанның декоративно-қолданбалы өнері бірқатар көрші халықтар өнерімен тығыз байланыста дамыды. Өзбек, қырғыз және басқа түркі халықтарының өрнектері қазақ қолөнерімен ұқсас элементтерін қамтиды, бұл олардың ортақ мәдени тамырларының куәсі.

Сонымен қатар Еуропа мен Азияның өрнектілік дәстүрлері қазақ шеберлеріне жаңа формалар мен техникаларды игеруге мүмкіндік берді. Бұл халықаралық тәжірибе шеберлерге бәсекеге қабілетті жаңа өнімдер жасауда күшті қолдау көрсетті.

Қазіргі таңда шеберлер заманауи технологияларды пайдалана отырып, ұлттық өнерді жаңа деңгейге көтеруде. Бұл халықаралық деңгейде қазақ декоративті өнерінің танылып, мәдениетіміздің әлемдік өнер кеңістігінде лайықты орнын алуының маңызды факторы болып отыр.

20. Ұлттық өнердің тәрбиелік маңызы мен болашағы

Декоративно-қолданбалы өнердің тәрбиелік маңызы ерекше, себебі ол жастарды ұлттық құндылықтарға баулуда негізгі рөл атқарады. Бұл өнер арқылы мәдени тұтастық сақталып, ұрпақтар сабақтастығы жүзеге асады. Сонымен қатар, заманауи технологиялар мен дәстүрлі әдістердің үйлесуі ұлттық өнердің тұрақты дамуына және оның болашағын баянды етуге ықпал етеді.

Мәдени мұраны сақтап, жаңа өрлеулерге қол жеткізу – бұл міндет әрбір азаматтың, әсіресе жас ұрпақтың алдындағы зор жауапкершілік. Осылайша, ұлттық өнер қоғамның рухани дамуын қамтамасыз ететін маңызды факторға айналып отыр.

Дереккөздер

Ұлбаева А.Ғ. "Қазақстанның декоративті-қолданбалы өнерінің тарихы". Алматы, 2021.

Серікбаев Ә.К. "Қазақ зергерлік өнері мен ұлттық нақыштары". Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақтың ұлттық музейі. "Қазақстандағы қолөнер туындылары". 2024.

Жұманов Б.Б. "Киіз басу және көшпелі мәдениет". Алматы, 2020.

Ұлттық мәдениет және өнер институты. "Қолөнердің қоғамдық ролі және заманауи даму тенденциялары". 2023.

Қазақстанның ұлттық өнер мұралары. Алматы, 2022.

Қазақ қолөнері тарихы мен мәдениеті. Алматы, 2019.

Шет тілдер мен мәдениеттердегі өрнек және қолөнер. Нұр-Сұлтан, 2021.