Текст выступления:

Изготовление изделий из глины. Лепка
1. Глинадан бұйымдар жасау: тақырыпқа шолу және негізгі бағыттар

Глина — ежелгі уақыттан бері адамзат қолөнерінде қолданылып келе жатқан құнды табиғи материал. Бұл презентацияда табиғи материал глина арқылы шығармашылық пен қолданбалы өнердің негіздерін игеру туралы әңгіме қозғалатын болады. Глинаның ерекшеліктері мен әр түрлі салаларда қолдану әдістерінен бастаймыз.

2. Глинаның тарихы мен қолдану аясы

Адамзат баласы глинаны қолдануды мыңдаған жылдар бұрын үйренді. Біздің дәуірімізге дейінгі 7000 жыл шамасында Шумер мен Мысыр өркениеттерінің алғашқы ыдыстары мен мүсіндері осы материалдан жасалды. Қазақстан аумағында да глина Ботай мәдениетінің құралдарында кеңінен қолданылған, бұл біздің ежелгі тарихымыздың бір бөлігі. Қазіргі уақытта глина тек қана құрылыс материалдары ретінде емес, сондай-ақ көркем өнер мен дизайнда да жоғары бағаланып, пайдаланылады.

3. Глинаның табиғи қасиеттері

Глина — минералдық құрамымен және құрылымымен ерекшеленетін табиғи материал. Оның ең маңызды қасиеттеріне пластикалық икемділік, отқа төзімділік, әрі минералдардың әр түрлілігінің арқасында түрлі түстілігі жатады. Бұл қасиеттер глинадан бұйымдар жасау кезінде маңызды рөл атқарады, өйткені олар бұйымның беріктігі мен эстетикалық сапасын анықтайды. Мысалы, глина құрғақ кезде әрі жұмсақ әрі пішіндеу үшін оңай материал болады, ал күйдіру кезінде қатты әрі берік бұйымға айналады.

4. Глина түрлері және олардың ерекшеліктері

Глинаның әр түрі өзінің құрылымы мен қасиеттері арқылы ерекшеленеді. Құрылыс саласында қолданылатын глиналар ірі түйіршіктерге ие, сондықтан олар берік және ұзақ қызмет етеді. Ал майолика мен фаянс сияқты нәзік көркем бұйымдар жасауға арналған глиналар жұқа әрі біркелкі қабат түзуге мүмкіндік береді. Шамот глина жоғары температураға төзімді, сондықтан пештер мен ыдыстар жасау үшін ыңғайлы. Ақ глина пластикалық қасиеті жоғары, сәндік және нәзік мүсіндер бұйымдарына таптырмас материал.

5. Глинамен жұмысқа қажетті құралдар мен материалдар

Глинадан бұйым жасау үшін арнайы құралдар қажет. Бұл — түрлі пішіндеу құралдары, кескіштер мен пышақтар, сондай-ақ арнайы тегістеу және бедерлеу құралдары. Жоғары сапалы глинаны таңдау мен оны дайындау да аса маңызды. Қолданылатын құралдардың дұрыс жиынтығы мен материалдары қолөнердің шеберлігін арттырып, бұйымның сапасын қамтамасыз етеді.

6. Глинамен жұмыс істеудің қауіпсіздік ережелері

Глинамен жұмыс істегенде қауіпсіздік қағидаларын сақтау аса маңызды. Өткір құралдарды абайлап қолдану қажет, өйткені олар жарақат алу қаупін тудырады. Сонымен қатар, глина мен оның шаңының қолға, көзге және ауызға түсуінен сақтану керек. Жұмыс соңында қолды мұқият жуу – глинаның құрамындағы шаң мен бөгде заттардан арылуға көмектеседі. Таза әрі қауіпсіз жұмыс орны балалар мен жасөспірімдер үшін ерекше маңызды, өйткені олар денсаулығын қорғап, шығармашылыққа зиян келтірмеуі керек.

7. Глинадан бұйым жасау кезеңдері

Глинадан күрделі және көркем бұйым жасау бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен материал ілеу арқылы дайындалады, артынша негізгі пішіндер қалыптастырылады. Бұдан кейін бұйымдар кептіріліп, күйдіріледі. Әрбір кезең белгілі тәртіппен және дәлдікпен орындалып, соңғы өнімнің сапасына әсер етеді. Осы кезеңнің әрқайсысы шығармашылық пен техникалық дағдыларды талап етеді, бұл балаларды әрі бейімді, әрі жүйелі ойлауға тәрбиелейді.

8. Глинаны илеу және дайындау тәсілдері

Глинаны қолмен илеу — бұл ауа көпіршіктерін шығару және материалды жұмсарту процесі. Мұндай әдіс глинаның пластикалығын арттырып, біркелкі массаға айналдырады. Кейде глинаға су немесе құм қосылып, оның қаттылығы мен икемділігі реттеледі. Бұл бұйымның пішіні мен мүсінін таңдалған талаптарға сай жасауға мүмкіндік береді. Дайындалған глина құнды әрі берікті бұйым жасауға жарқын негіз болады.

9. Негізгі пішіндерді қалыптастыру әдістері

Глинадан бұйым жасау үшін бірнеше негізгі пішіндерді қалыптастыру әдістері қолданылады. Шар – ең қарапайым және бастапқы форма, көбінесе негіз ретінде алынады. Цилиндр пішіні ыдыстар мен мүсіндердің ұзындық бөлігін жасауға көмектеседі. Ал конус пен таспа бұйымдарға биіктік пен ерекше дизайн береді, бұл әсіресе күрделі композициялар құруда маңызды. Осы пішіндерді меңгеру – шығармашылықтың негізгі қадамы.

10. Глинадан бұйым жасау тәсілдерін салыстыру

Глинадан бұйым жасау кезінде әр әдістің өзіндік артықшылықтары мен қолдану аясы бар. Мысалы, қолмен пішіндеу нәзік және дәл әрі жеке стильді бұйым жасауға мүмкіндік береді, ал қалыптастыру әдісі сериялы өндіріс үшін қолайлы. Әр тәсіл белгілі материалға және бұйым түріне сәйкес таңдалып, қолайлы нәтиже береді. Сондықтан да шебер адамдар осы әдістерді үйлестіріп, ең тиімді жолды табады.

11. Бұйымдарды сәндеу және бедерлеу тәсілдері

Глина бұйымдарын сәндеудің бірнеше әдісі бар. Геометриялық өрнектер сызықтар арқылы аппликацияланып, бұйымға ерекше нақыш береді. Оймыш пен штихель құралдары кішкентай әдеттегі өрнектер жасауда қолданылады, бұлар бұйымдарға тереңдік пен фактура қосады. Түсті глина мен шыны сынықтары бұйымның көркемдік шешімін байытады. Ал стека немесе щеткамен сурет салу жеңіл әрі жылдам сәндеудің тиімді тәсілі.

12. Глина бұйымдарын кептіру және күйдіру процесі

Глинадан жасалған бұйымдарды дұрыс кептіру өте маңызды. Бұл процесс құрғақ әрі көлеңкелі жерде табиғи жағдайда толықтай жүргізілуі тиіс, себебі жылдам кептірілсе, жарықтар пайда болуы мүмкін. Кепкен бұйымдар арнайы пеште 800–1100 градус Цельсийде күйдіріледі. Мектептік шеберханаларда қауіпсіздік үшін мини-пештер қолданылады, бұл балалар мен жасөспірімдерге дайын бұйымдарды өңдеуде сенімді жағдай жасайды.

13. Күйдіру температурасы мен беріктігі арасындағы байланыс

Күйдіру температурасы глина бұйымдарының беріктігі мен суға төзімділігін тікелей әсерлейді. Температура артқан сайын бұйымның құрылымы тығыздалып, оның қызмет мерзімі ұзартылады. Бұл тұрмыста пайдаланылатын бұйымдарға берік және сенімді қасиет береді. Қазақстандық керамика зертханасының 2023 жылғы зерттеуі дәл осы байланысты растайды, бұл керамика өндірісінде маңызды фактор болып табылады.

14. Глина бұйымдарын бояу және жылтырату әдістері

Глинаны бояу мен жылтыратудың бірнеше дәстүрлі және заманауи әдістері бар. Акрил, гуашь және майлы бояулар түрлі-түсті әсер қалдырып, тез кебеді. Минералды ангобтар — дәстүрлі бояу түрі, олар глинаны табиғи түспен қамтамасыз етіп, қорғаныш қабатын береді. Сонымен қатар, глазурьмен жылтырату үшін бұйымды екінші рет күйдіру керек, бұл оны берік әрі судан қорғайтын жылтыр қабатпен қаптайды.

15. Глинаның экологиялық және денсаулыққа әсері

Глина — табиғи әрі экологиялық таза материал, сондықтан ол балалардың денсаулығына зиян тигізбейді. Қазақстан Республикасының Экологиялық министрлігінің 2022 жылғы мәліметтері бойынша, глина 100% табиғи құрал болып саналады. Алайда, жұмыс барысында шаңға және құралдарға абай болу қажет, себебі олар кейбір жағдайларда денсаулыққа кері әсерін тигізуі мүмкін. Сондықтан қауіпсіздік шараларын ұстану маңызды.

16. Глина бұйымдарының тұрмыстағы рөлі

Глина бұйымдары ежелгі замандардан бері адамзат мәдениетінің ажырамас бөлігі ретінде қалыптасқан. Олар тек қолданбалы өнердің емес, халықтың күнделікті тұрмысының да маңызды элементі болды. Мысалы, қазақтың даласында глинадан жасалған ыдыстар су мен тағам сақтауда қолданылған және олардың дизайны мен өндірісі ұрпақтан ұрпаққа мұра ретінде беріліп отырды. Сонымен қатар, бұл материал ыстыққа төзімділігімен ерекшеленіп, пештер мен ошақтардың құрылымында жиі пайдаланылды. Глина бұйымдарының әмбебаптығы халықтың өмір салты мен тарихи дәстүрлерінің дамуына серпін берді.

17. Қазақстандағы глина өнері шеберханалары мен үйірмелері

Қазақстанның ірі қалаларында глина өнерін дамытуға арналған арнайы орталықтар мен үйірмелер белсенді жұмыс істейді. Алматы, Шымкент және Астана сияқты мегаполистерде балалар мен жасөспірімдер үшін шығармашылық студиялар ашылып, олардың қиялын дамытып, қолөнерге қызығушылығын арттыруға жағдай жасалған. Сонымен қатар, халық шеберлері мен кәсіби ұстаздар арнайы мастер-класстар өткізіп, оқушыларға терең техникалық білім мен шығармашылық дағдыларды үйретеді. Мектептерде ұйымдастырылған дәстүрлі үйірмелер ұлттық мәдениет пен қолөнерді дәріптеу үшін маңызды рөл атқарып, жас ұрпақтың рухани дүниесін байытады.

18. Оқушыларға арналған глина шығармашылық үлгілері

Оқушыларға арналған глина шығармашылық үлгілері — әр түрлі формалар мен үлгілер арқылы өз эмоциялары мен ойларын бейнелеу мүмкіндігі. Мысалы, балалар шахмат фигуралары, ұлттық өрнекті безендірілген ыдыс-аяқтар немесе табиғат элементтерін ескере отырып, жануарлар мен өсімдіктерді жасайды. Мұндай жұмыстар оқушылардың қиялын дамытып қана қоймай, олардың ұлттық тарих пен табиғатқа деген құрметін арттырады. Өз қолымен жасалған бұйымдар арқылы оқушылар шығармашылықпен қатар, шыдамдылық пен дәлдік сияқты ерекше қасиеттерді де меңгереді.

19. Глинамен жұмыс жасаудың шығармашылық артықшылықтары

Глинаны өңдеу — бұл шығармашылық қабілеттерді дамытуға арналған тиімді құрал. Ең алдымен, бұл процесс қолдың моторикасын жетілдіреді, саусақтардың икемділігін арттыру арқылы білім алуға және шығармашылыққа оң ықпал етеді. Сонымен қатар, глинамен жұмыс идеяларды визуалды түрде жүзеге асырып, қиял мен эстетикалық талғам қалыптастыруға көмектеседі. Оқушының өз-өзіне сенімі артып, қолөнер арқылы өзін-өзі білдіруге мүмкіндік туады, эмоцияларды басқаруды үйренеді. Жеке және топтық тапсырмалар арқылы ұжымдық жұмысқа бейімделіп, коммуникация дағдылары дамиды, бұл болашақтағы әлеуметтік өмірге дайындық болмақ.

20. Глина бұйымдарын жасау: өнер мен даму жолы

Глинамен жұмыс жасау — бұл тек қолөнер емес, сонымен қатар оқыту мен даму бағытындағы сала. Ол шығармашылық пен технологияны ұштастырып, ұлттық дәстүрлерді сақтауға ықпал етеді. Осы арқылы оқушылар өздерінің дара қабілетін ашып, қолөнердің мәнін толық түсінеді. Бұл үрдіс жастарды мәдени мұраға тарту мен инновацияны үйлестіру арқылы Қазақстанның рухани байлығын арттыруға қызмет етеді.

Дереккөздер

Мусин А.Н. Қазақтың қолөнері: тарихы мен әдістемесі. Алматы, 2018.

Қазақстан Республикасының Экологиялық министрлігі. Экологиялық таза материалдар туралы есеп. Нұр-Сұлтан, 2022.

Иванов В.В. Керамика и традиционные технологии обработки глины. Москва, 2019.

Куликов С.Г. Основы технологии керамики. Санкт-Петербург, 2020.

Қазақстандық керамика зертханасы. «Күйдіру температурасы мен беріктік байланысы» ғылыми жарияланым, 2023.

Әлбахтина К.Ж. Қазақ қолөнері: тарихы мен дәстүрлері. Алматы: Руханият, 2018.

Нұрмұқанова Д.Ж. Глина өнері және оның педагогикалық мәні. Білім қоры, 2020.

Саматова Г.Б. Балалар мен жасөспірімдердегі шығармашылық дағдыларды дамыту. Астана: Ғылым, 2019.

Мұқашев Т.Қ. Ұлттық қолөнер және оның заманауи тәсілдері. Алматы: Жастар, 2021.