Текст выступления:

Домбыра – асыл мұра
1. Домбыра – қазақтың қасиетті мұрасы

Домбыра – халқымыздың рухын жүрекке жеткізер қасиетті аспап. Бұл аспаптың үнінде ғасырлар бойы ата-бабамыздың тарихы, жаны мен арманы шырқалады. Домбыраның сазы халықтың көңіл күйін, өмір айнасы ретінде ғана емес, ұлт болмысын сақтап келген сан ғасырлық дәстүрдің жалғасы.

2. Домбыраның тарихы мен маңызы

Домбыра мыңдаған жылдар бойы қазақ жерінде сапалы музыка мен халық өнерін жеткізеді. Ежелгі дәуірде домбыра халықтың сезімін, ерлігін жырға қосқан. Аңыздарға қарағанда, домбыраның тарихы бір мың жылға жуық, оның жұмсақ әрі терең үні арқылы қазақ халқы өз сұлулығын, еркіндік пен төзімділікті жеткізіп отырған.

3. Домбыраның құрылымы қандай?

Домбыра — ағаштан жасалған, екі шекті, ұзын мойынды аспап. Оның негізі — шанақ, ол дыбысты күшейтіп, үнің тұнықтығын қамтамасыз етеді. Мойынға пернелер орналастырылған, олар арқылы әртүрлі үн шығаруға болады. Домбыраның құлақтары — шектерді керіп, дыбысты өзгерту үшін қолданылады. Әр бөлшек домбыраның ерекше сазын жасауға өз үлесін қосады.

4. Домбырадан шығатын әуен

Домбырадан таза, қоңыр әрі жылы дыбыс естіледі, ол адамның жанын тебірентіп, тыныштық пен қуаныш сыйлайды. Әр шекті тартқанда әуен ерекше сипатқа ие болады. Шертпе және төкпе күй домбыраның эмоция мен жанның тереңдігін ашады. Ол халықтың көңіл-күйін көтеріп, үміт пен махаббат сезімін оятады. Домбыраның үнін тыңдау – ұлттық рухты оятатын ерекше әсер береді, ол жүректі терең тебірентеді.

5. Домбырамен орындаылатын өнер түрлері

Домбыра арқылы халық күйлерін орындау – қазақ мәдениетінің маңызды бөлігі. Мысалы, шертіп ойнау, төкпе күй мен жыр орындау халықтың сезімдерін жеткізу тәсілі. Әр орындауда жасампаздық пен шеберлік көрініс табады, бұл музыка түрлері қазақтың рухани әлемін байытады.

6. Қазақтың атақты күйшілері

Қазақ күйшілері — домбыра өнерінің асылы. Бірінші кезекте Құрманғазы Сағырбайұлының күйлері халықтың жүрегіне жеткен. Сал Қонақбаевтың өнері де ерекше. XIX ғасырдың ұлы тұлғалары — Тәттімбет пен Дәулеткерей күйшілердің аттары домбыра өнерінің алтын қорына айналды. Олардың шығармалары халқымыздың өмір баянымен тығыз байланысты.

7. Күй өнері – халқымыздың жүрегі

Күй – домбыра арқылы туған жерге деген махаббат пен сағыныштың бейнесі. Әр күйдің өзіндік тарихы, мәні бар, олар патриоттық сезімді оятады. Күй тыңдау балаларды ұлттық дәстүрге баулып, сезімталдық пен құндылықтарды түсінуді арттырады. Құлаққа жағымды күйдің әуені бала жүрегін рухани байытады.

8. Домбыра және ұлттық дәстүр

Домбыра қазақ ұлтының ұлттық мәдениетінің ажырамас бөлігі. Ол салт-дәстүрлерде, ұлы тойларда және ауыл арасында жиі қолданылған. Домбыра арқылы ұлттық әдет-ғұрыптар мен баталы сөздер нақышталып, ұрпақтан ұрпаққа жалғаса келеді. Ол халықтың бірлігі мен рухани өмірінің негізгі ұраны.

9. Домбыра туралы аңыздар

Домбыра туралы көптеген аңыздар мен ертегілер бар. Мысалы, Жүсіпбек атты күйші домбырадан құстың үнін шығарған деп айтылады, бұл аспаптың сиқырлы күші мен шеберлігін дәлелдейді. Бұдан басқа, күй адамның сезімін жеткізу құралы ретінде қолданылып, қуаныш пен қайғыны білдірген. Домбыраның жылы ұялатын дыбысы халық арасында ерекше қасиетке ие деп саналған.

10. Домбыра – тәрбиелік құрал

Өнерге баулу: Домбыраға үйрену арқылы балалар музыкалық өнерге деген сүйіспеншілікті дамытып, еңбекқорлық пен төзімділікті үйренеді. Ұлттық құндылықтарды насихаттау: Домбыра патриоттық тәрбиеге үлес қосады. Күй мен жыр арқылы балаларға жақсылық пен ізгі ойларды жеткізу жолы ашылады, ұлттық рух пен салт-дәстүрді әлдендіреді.

11. Домбыра сабақтары: Не үйренеді?

Балалар домбыра үйрену арқылы музыка әуендерін, әртүрлі күйлерді сезініп, түсінуді дамытады. Қол икемділігін жетілдіріп, саусақ қозғалысының шеберлігін арттырады. Сонымен қатар олар ұлттық музыкамызды тереңірек түсініп, ата-баба мұрасын құрметтеуге тәрбиеленеді. Домбыра өнері олардың сенімін нығайтып, шығармашылық шабыт береді.

12. Сәндік және қолданбалы өнердегі домбыра

Домбыра тек музыка аспабы ғана емес, сонымен қатар сәндік және қолданбалы өнерде де қолданылады. Мысалы, домбыраның ағаш қырындылары шеберлікпен безендіріліп, оның көркемдігі арттырылады. Қолөнершілер аспаптың қайталанбас сұлулығын сақтай отырып, ұлттық нақыштағы стильді қалыптастырады.

13. Домбыра – қазақтың ұлттық рәмізі

Домбыра қазақ халқының рухын білдіретін маңызды символ ретінде 1995 жылы ресми түрде ұлттық рәміз мәртебесіне ие болды. Бұл шешім Қазақстан Республикасының Президенті тарапынан қабылданып, домбыра елдің мәдениетін танытып, қорғауға бағытталған ерекше мәртебеге ие болды.

14. Бүгінгі таңда домбыраның орны

Қазіргі уақытта домбыра музыкалық мектептер мен шығармашылық үйірмелерде белсенді оқытылады. Жас ұрпақ бұл аспаппен танысып, ұлттық өнерді дамытумен айналысады. Қазақстанда Домбыра күні өткізіліп, аспаптың маңыздылығын насихаттау мен ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу жұмыстары жүргізілуде.

15. Домбыраға арналған мереке

Шілденің бірінші жексенбісі Ұлттық домбыра күні ретінде белгіленген. Бұл күні елімізде музыка фестивальдері мен өнер кештері ұйымдастырылады. Мереке қоғамды біріктіріп, домбыраға деген қызығушылықты арттырады. Балалар мен ересектер бірге өнер көрсетіп, ұлттық рухты нығайтады. Сонымен қатар бұл күн қазақтың музыкалық мәдениетін танытуға және жас ұрпаққа жеткізуге үлкен мүмкіндік ашады.

16. Домбыра туралы мақал-мәтелдер

Домбыра қазақ халқының ерекше музыкалық аспабы ғана емес, ол халықтың тарихы мен руханиятының айнасы ретінде саналады. Қазақтан шыққан көптеген мақал-мәтелдерде домбыраның маңызы ерекше көрініс табады. Мысалы, «Домбыраның сыңғыры - жүректің үні» дегендей, бұл аспаптың үні адам бойындағы терең сезімдер мен үндестікті оятады. Сонымен қатар, "Домбыраның күші - достықта" деген мақалда домбыра ортамыздағы бірлік пен ынтымақтың символы ретінде сипатталады. Мақал-мәтелдердің арқасында домбыраға деген құрмет, оның халық мәдениетіндегі орны күннен күнге арта түседі.

17. Балалар және домбыра

Балалар өмірінде домбыра ерекше орын алады. Мектептер мен балалар ансамбльдері домбыраны үйренуге үлкен ықпал етеді, олар жас ұрпақты ұлттық музыкалық мұрамен таныстырады. Бірлесе күй тарту балалардың бір-бірімен жақындасуына, достық пен өзара түсіністікті нығайтуға көмектеседі. Сонымен қатар домбыра музыкасы баланың көңіл-күйін көтеріп, шеберлігін дамытады. Музыкалық сабақтар кезінде балалар шығармашылық қабілеттерін дамытып, ұлттық мәдениетке деген қызығушылығы арта түседі. Осылайша, домбыра балаларды рухани байлығымен баулып, мерейін көтереді.

18. Домбыра үйірмелері және мектептер

XX ғасырдың басынан бастап қазақ мектептері домбыра үйрету жұмыстарына ерекше көңіл бөле бастады. 1930-шы жылдары көптеген мектептерде домбыра үйірмелері құрылып, балаларға ұлттық музыка негіздері оқытылды. 1980-шы жылдардан кейін домбыра аспабын үйрету бағдарламалары кеңінен енгізіліп, республикалық деңгейде түрлі байқаулар мен фестивальдер ұйымдастырылды. Бұл шаралар арқылы домбыраның маңызы артты, балалар мен жасөспірімдер арасында өнерге деген сүйіспеншілік пен патриоттық сезім қалыптасты. Қазіргі таңда мектептерде заманға сай әдістемелермен сабақ өткізілуде, бұл домбыра тұтынушыларының мәдени деңгейін көтереді.

19. Домбыра – болашақ ұрпаққа аманат

Домбыра - бұл тек аспап қана емес, ол ұрпақтан ұрпаққа берілетін асыл мұра. Бір мақал-мәтелде айтылғандай, "Домбыраның үні жүректі тебірентеді". Бұл сөз домбыраның халық өміріндегі терең әсерін білдіреді. Бүгінде көптеген жас домбырашылар елдің мәдениетін дамытып, осынау ұлы өнерді сақтап келеді. Қала мен ауылдағы өнер мектебіндегі домбыра өнерпаздарының еңбекке деген ынтасы мен ынтымақтастықтары қазақтың музыкалық дәстүрінің ауқымын кеңейтуде. Домбыра әуені ұлттың рухани байлығын паш етіп, жаңа буынға мәдениеттілік пен патриотизмді жеткізудің бір құралға айналуда.

20. Домбырамен бірге – рухани байлыққа

Домбыра ұлттық рухымыздың белгісі және мәдени мұра ретінде үлкен мәнге ие. Бұл аспапты үйрену арқылы балалар өздерінің мәдени тамырларымен байланысты нығайтады. Домбырамен танысу балаларды зерек, шығармашыл әрі қайырымды азамат болуға тәрбиелейді. Осылайша, домбыра қазақ халқының рухани байлығын сақтау мен дамыту жолындағы маңызды амалдардың бірі болып табылады. Келешек ұрпаққа бұл мәдени мұраны жеткізу - бәріміздің ортақ парызымыз.

Дереккөздер

Ардынбаев, М. Домбыра және ұлттық музыка мәдениеті. — Алматы: Қазақ университеті, 2010.

Қазақтың халық музыкасы: Тарихы мен дәстүрлері. — Астана: Қазыбек би баспасы, 2015.

Төлеубаев, Д. Күй өнерінің даму тарихы. — Алматы: Жазушы, 2008.

Қазақстан Республикасының заңнамалық деректері, 1995 жыл.

Ұлттық домбыра күні: мерекенің мәні мен маңызы. Мәдениет журналы, 2020.

Султанмаханов, Т. "Домбыра және қазақтың ұлттық мәдениеті". Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2015.

Омарова, Г. "Балалар мен ұлттық музыка". Шымкент: Білім, 2018.

Нұртазинов, С. "Қазақ халық өнері тарихы". Астана: Рух, 2020.

Төлегенов, Ә. "Домбыраның музыкалық педагогикада рөлі". Қарағанды: Мәдениет, 2019.