Текст выступления:

Көне қобыз сарыны
1. Көне қобыз сарыны: Әнші аспаптың сиқырлы әлемі

Қобыз — бұл тек музыкалық аспап қана емес, ол қазақ халқының рухани байлығын, өткен ғасырлардағы мәдени мұрасын қамтитын терең символ. Оның үні — жаныңа үңілетін үн, мұң мен шаттықтың бірігуі, ғасырлар бойы келе жатқан ерекше саз.

2. Қобыз – рухани байлықтың бастауы

IX-X ғасырларда пайда болған қобыз алғашында бақсылардың ерекше емдік және мерекелік аспабы болған. Ол түркі халықтарының мәдениетінде ерекше орын алып, рухани дүниесінің кілті ретінде өзінің құндылығын сақтап келеді.

3. Қобыздың сыртқы бейнесі

Қобыз — әдемі және мәнді аспап. Оның денесі әдетте ағаштан жасалады, ал үсті терімен қапталған. Қылдары — жылқының құйрығынан алынған, олар нәзік әрі мықты. Осы аспаптың қарапайымдылығында терең мағына жатыр, ал оның көрінісі өзі де өнер туындысы іспетті.

4. Қобыз туралы халық аңыздары

Қорқыт ата — қобызды жасаған данышпан әрі емші ретінде танылған, оның айтуынша, қобыз қуаныш пен мұңды жеткізетін қасиеттерге ие болған. Халық аңыздарында бұл аспаптың үні табиғат дыбыстарына ұқсайды, жел мен судың сылдырын еске салады, сондай-ақ адамның рухани баспалдақтарын бейнелейді.

5. Қобыздың жұмбақ сарыны

Қобыздың әуені тым терең әрі нәзік, ол тыңдаушының жүрегіне жетіп, рухани әсер береді. Оның үнінде мұң мен қуаныш қатар өріліп, әрбір дыбыс табиғаттағы элементтер мен адамның ішкі күйін бейнелейді. Бұл сарыны рухани тербелістен бөлек, мәдени мұраның баға жетпес бөлігі болып табылады.

6. Қобыздың ежелгі иесі – бақсы

Бақсылар қобыздың алғашқы иелері ретінде белгілі, олар бұл аспапты ем-дом үшін пайдаланды. Олардың қобыз бен сиқырлы жоралғылары ұлттың рухани өмірін тереңдете түсті. Бұл аспап арқылы бақсылар халықтың өмірлік мәселелерін шешіп, табиғатпен байланыс орнатты.

7. Қорқыт ата – қобыздың даңқты иесі

Қорқыт ата — қобыз аспабының ең атақты иесі және қазақ мәдениетінің ұлы тұлғаларының бірі. Ол қобыздың принциптерін зерттеп, бұл аспаптың рухани мәнін халыққа насихаттады. Сонымен бірге оның күйлері мен еңбектері ғасырлар бойы халықтың жүрегінде сақталды.

8. Қобыздың түрлері

Қылқобыз — қобыздың ең ежелгі түрі, оның үні жұмсақ әрі мұңды, рухани үнге толы. Примқобыз және Нарқобыз мектеп оркестрлерінде кеңінен қолданылатын аспаптар. Примқобыз — жеңіл әрі кішірек, ал Нарқобыз — үлкенірек әрі терең әрі салмақты дыбысты береді, осы ерекшеліктерімен олардың әрқайсысы өз функциясына сай пайдаланылады.

9. Қобыз әуенінде не бар?

Қобыздың үні табиғаттағы желдің сыбыры мен құстардың үнін еске салады. Әуені баяу және жылдам темптерде орындалып, әр көрерменге ерекше сезім сыйлайды. Қобыз күйі көбінесе табиғат көріністерін суреттеп, батырлық ерліктерді мадақтайды. Оның әуені тыңдарманның санасын баурап, рухани тыныштық пен шабыт береді.

10. Қобыз және балалар

Балалар қобыздың сиқырлы үніне ерекше қызығушылықпен қарайды. Олар қобыз арқылы қазақтың мәдениетімен танысып, осы аспаптың тарихы мен өзіндік үнін бойларына сіңіреді. Қобыздың жұмсақ дыбысы балаларға рухани дем береді, олардың ерекше эмоцияларын оятады.

11. Қобыз жасауға не керек?

Қобыздың денесін жасау үшін берік әрі жеңіл үйеңкі мен қояншөп ағаштары қолданылады, олар аспаптың дыбысын табиғи әрі терең етеді. Ішкі бөлігіне қой терісі жапсырылады, ол дыбыстың сапасын арттырады және ерекше үн шығарады. Қылдары жылқының құйрығынан алынады, олар аспапқа жұмсақ әрі нәзік үн сыйлайды.

12. Қобыз күйлері қалай ерекшеленеді?

Қобыз күйлері көбінесе табиғат пен адамның өмірінен алынған әуендерден тұрады. Олар батырлар туралы аңыздар, ертегілер мен табиғат көріністерін суреттейді. «Қорқыттың күйі», «Желмая», «Аққу» сияқты шығармалар қазақ халқының рухани мұрасын айқындайды, әр күйдің өзіне тән мәнері мен мазмұны бар.

13. Қобыз және қазіргі заман

Қобыз бұрын да, қазір де қазақтың музыкалық және рухани өмірінің маңызды бөлігі болып табылады. Қазіргі ұрпақ бұл аспаптың ежелгі дәстүрлерін жаңғыртып, оны заманауи композицияларға енгізуде. Қобыздың үні халықаралық сахналарда да танымал, қазақ мәдениетінің дамуын көрсетеді.

14. Танымал қобызшылар

Қобызшы Ермек Құманғалиев — аспаптың шебері және оның үні арқылы ұлттық ерекшелікті жеткізуші. Тағы басқа қобызшылар қобыздың дәстүрін жалғастырып, қыз балалар мен ұлдарға рухани тәрбие беруде. Бұл ұрпақтар аспаптың мәнін терең түсініп, оның сән-салтанатын әлемге танытуда.

15. Қобыз үнімен емдеу дәстүрі

Қобыздың емдік әсері ежелгі дәуірден белгілі, оның үні стрессті жеңілдетіп, тыныштандырады. Сонымен қатар қобыз музыкасы жүрек пен жүйке жүйесіне оң ықпалын тигізеді. Осының арқасында қобызды пайдалану дәстүрлі медицина мен рухани тәжірибеде кеңінен қолданылады.

16. Қобыз жасайтын шеберлер

Қобыз – қазақ халқының ән мен күйінің айнасы, оның әрбір әуені рухымыздың тереңінен бастау алады. Осы ерекше аспаптың жасаушысы – қобыз шеберлері. Олар шеберліктің маңызын терең түсініп, баға жетпес дәстүрлерді ұстанады. Қобыз құрастыруда ағаштың ерекше түрлерін мұқият таңдап, аспаптың сырлы үнін әсемдейді. Әрбір қолөнер туындысында ұқыптылық пен шығармашылық үйлеседі.

Әр қобыз – бірегей. Олардың пішіні, өрнектері және үнінің тереңдігі түрліше. Сондықтан Қазақстанның әр өңірінде қобызшы шеберлердің өзіндік қолтаңбасы бар. Олар ұлттық дәстүрлерді сақтай отырып, музыкалық мұрамызды жаңа буынға жеткізуде маңызды рөл атқарады. Бұл даралық қобыздың рухани құндылығын арттырып, оның тарихы мен мәдениетінен сыр тартады.

17. Қызықты деректер: Балалар және қобыз

Қобыздың әуені ертеден-ақ балалардың өмірінде ерекше орын алған. Бұрынғы замандарда бұл аспаптың сиқырлы дыбысы балалардың қиялын оятып, әлемді ашуға көмектескен. Қобыз үнінің жұмсақтығы мен көңілге жылы тиетін қасиеті олардың көңіл күйін көтерген.

Кейбір қазақтың ауылдарында балалар ұйықтар алдында қобыз әуенімен сусындап, оның тыныштандыратын үнінен шаттық пен жылулық тапқан. Сонымен қатар, қобызшылар балаларға арнайы жасалған әуендерді орындап, ұлттық аспапқа деген қызығушылықты арттырған. Осының арқасында балалар музыкалық өнерге деген құштарлық пен мәдениеттіліктің негізінде тәрбиеленген.

Балалар қобыз үйірмелерінде аспапты меңгерумен айналысып, оны жасау мен ойнатуды білуде. Бұл үйірмелер ұлттық дәстүрімізді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге үлкен үлес қосуда.

18. Қобыз тәрізді ойыншықтар мен кітаптар

Балаларға арналған қобыз пішінді ойыншықтар ұлттық музыкалық игілікті жылтыратып, сүйіспеншілікті арттыруда үлкен маңызға ие. Ойын барысында олар қазақтың музыкалық дәстүрлерін танып, құндылықтарды үйренеді.

Сонымен қатар, суреттері мен ертегілері бар балалар кітаптарында қобыздың тарихы мен қызықты деректері жинақталған. Бұл кітаптар балаларға ұлттық мәдениетті тануға жол ашады, олардың тарихи болмысын түсінуге көмектеседі және шығармашылық дамуына серпін береді.

19. Қобыздың бүгінгі ұрпаққа әсері

Ғалымдардың зерттеулері көрсеткендей, қобызды меңгеретін балалардың басым көпшілігі, атап айтқанда жетпіс үш пайызы, ұлттық мәдениет пен өнерге қарсы ерекше қызығушылық танытады. Бұл көрсеткіш – ұлттық өнер мен дәстүрді сақтап, оны жаңғыртатын ұрпағының пайда болғанының айғағы.

Қазақстанның ұлттық мәдениет институтының мәліметі бойынша, қобыз үйренген балалар арасында мәдени мұраны құрметтеу және оны кейінгі буынға жеткізуге деген ынта айтарлықтай артады. Бұл статистика ұлттық өнердің әлеуетін нығайтып, оның тұрақтылығын көрсетеді.

20. Қобыз – ұрпақтан ұрпаққа берілетін өнер

Қобыздың сарыны – қазақ өнерінің алтын қазығы. Бұл аспап ұлттық рухтың қолданысындағы маңызды элемент ретінде саналады. Қобыз арқылы балалар өз мәдениетін терең түсініп, болашақта өнерді әрі қарай дамытады. Өз кезегінде, ұлттық өнерді сақтап, нығайту елдің рухани әлемін байытып, ұлттың болашаққа деген сенімін арттырады.

Осындай дәстүрлерді ұрпақтарға жеткізу – Қазақстанның рухани дамуының негізі болып табылады. Қобыз – тек музыкалық аспап қана емес, ол ата-баба мұрасының, ұлттық болмыстың жасампаз символы.

Дереккөздер

А. Жанабергенов, "Қобыз өнері және мәдениеті," Астана, 2018.

Г. Мұхаммедқали, "Қазақ аспаптары тарихы," Алматы, 2015.

Ш. Айтмұханбет, "Қорқыт ата және қобыз," Нұр-Сұлтан, 2020.

Е. Құманғалиев, "Қобыз күйлері және олардың маңызы," Шымкент, 2019.

Т. Смайылов, "Көне қобыздың сиқыры," Алматы, 2021.

Сеитов, А.Б. Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы. Алматы, 2018.

Жұмабаев, Ұ. Қобыз өнері және ұлттық мәдениет. ҚазҰУ баспасы, 2020.

Қазақстанның ұлттық мәдениет институтының зерттеу есебі, 2023.

Әбілдаев, Б.М. Ұлттық аспаптар мен балалар тәрбиесі. Нұр-Сұлтан, 2019.