Текст выступления:

Арал тағдыры – ел тағдыры
1. Арал тағдыры – ел тағдыры: негізгі мәселелер мен маңызы

Арал теңізі – табиғат пен адам өміріндегі ұлы сынақ. Бұл алып су қоймасы еліміздің өткенін, бүгінін және болашағын байланыстыратын ерекше нышан. Оның тағдыры – тек экология немесе географияның мәселесі ғана емес, сонымен бірге халықтың тұрмысы, мәдениеті мен болашағының басы-қасақаны болып табылады. Бұдан онжылдықтар бұрын суға толы болған Арал теңізі, бүгінгі күні қалай өзгерді, оның артындағы себептер мен зардаптар туралы әңгіме бастаймыз.

2. Арал теңізінің орын мен тарихы

Қазақстан мен Өзбекстан шекарасында орналасқан Арал теңізі бұрын үлкен су массасына ие, табиғи байлыққа толы су айдыны болды. Ежелгі замандарда бұл жердің маңызы зор еді, көл-судың жағасында қызылша, балықшылық және ауыл шаруашылығы дамыды. Көптеген ұрпақтар оның бойында тыныш өмір сүріп, өз нанын тапты. Бұл теңіз өз ортасындағы бай экожүйе мен адамзаттың өмір сүруіне қажетті ресурс ретінде ерекше маңызды болды.

3. Су ресурстары және басты өзендер

Арал теңізін судың бөлігі негізінен Әмудария мен Сырдария өзендерінің салаларынан толығып отырды. Бұл екі ірі өзеннің сулары көп ғасырлар бойы егін шаруашылығында, әсіресе мақта өсіру үшін пайдаланылды. Соған байланысты өзен сулары егісі көп аймақтарға бөлінгендіктен, теңізге жететін су көлемі күрт азайды. Су ағымының өзгеруі теңіздің тартылуының негізгі себебі болып табылады, себебі су аз келген соң теңіздің су қоры пайдасызданды.

4. Баяғыдағы Арал: байлық пен береке

Өткенде Арал теңізі тек табиғаттың кереметі ғана емес, сонымен қатар жүздеген ауылдардың және ұлттардың тіршілігінің бастауы болды. Жаз мезгілінде жайлаудағы балықшылар қарбаласқа түсіп, әр түрлі балық түрлеріне толы аңғарды. Су жағалауы мерекелер мен жаңа үрдістердің орталығы іспетті болды. Барша халық үшін Бұл теңіздің байлығы – өзіндік мәдени мұра ретінде бағаланатын үлкен байлық болды.

5. Арал апатының бастауы

1950-1960 жылдары мақта дақылдарын егу үшін су ресурстарын кеңінен пайдалану қолға алынды. Бұл су көздері артық пайдаланыла бастаған кезде су теңіздің оңтүстік бөліктеріне жетпеді және су деңгейі төмендеді. Сонымен қатар, жасанды су арналары құрылып, табиғи өзен ағысының бағытына кедергі жасалды. Бұл жағдай теңіздің экожүйесін бұзып, су қорының төмендеуіне алып келді, әрі осылайша ауқымды экологиялық апаттың бастауы болды.

6. Теңіз тартылуының әсерлері

Теңіздің тартылуы бірден-ақ табиғатқа әсер етті. Су мөлшері азайғаннан кейін, балықтар жойыла бастады, олардың мекені тозды, бұл балық аулайтын халықтардың да өмір сүруіне салдар етті. Сонымен бірге, теңізден ұшып шыққан тұзды құмдар және химиялық қалдықтар жел арқылы кең таралып, адам денсаулығына зиян келтіруге әкеп соқтырды. Жан-жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігіне кері әсер берді, табиғаттағы теңдік бұзылды.

7. Бүгінгі Арал: табиғаттағы өзгерістер

Қазіргі таңда Арал теңізі айтарлықтай шөл аудандарына айналып отыр. Бұрынғы ірі су айдынының орнына көбі тұзды, шөлейт жерлер пайда болды. Теңіздің түбінде қалған кемелердің қаңқалары шөлдегі тікенекке ұқсап, табиғаттың өзгеруін айқындайды. Бұл өзгерістер тіршілік әлеміне қатты әсер етті: жануарлар мен өсімдіктер сирек кездеседі, бұл – табиғи тіршіліктің қиындағанын білдіреді.

8. Балықшылар мен ауылдардың тағдыры

Арал теңізінің тартылуы маңындағы балықшылар мен ауыл тұрғындарының күнделікті өміріне ауыр соққы болып тиіп отыр. Бұрынғы молшылықтан айырылған халық балық аулаудан үмітінен айырылып, жұмыссыздық пен тұрмыс қиындықтарын бастан кешуде. Үй-ішінің табысы азайып, ауылдарда халықтың көбеюі тоқтады, кейбір қыстақтар мүлдем босауға айналды. Бұл апат әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға себеп болды.

9. Табиғатқа әсері: өсімдіктер мен жануарлар

Теңіз маңындағы ормандар азаюда, қамыстар мен су өсімдіктері жойылуда. Бұған байланысты құстардың, соның ішінде аққу мен қаздардың мекендейтін орны қысқарып, олар басқа аумақтарға қоныс аударуға мәжбүр болды. Жануарлар әлемі де зардап шегіп, тіршілік жағдайлары нашарлады. Экожүйенің тепе-теңдігі бұзылып, тіршілік түрлерінің бірде-біреуінің жұрнағы қалмағаны байқалады.

10. Адам денсаулығына зияны

Арал теңізінің тартылуы өңірде тұратын адамдардың денсаулығына ауыр зиян келтіріп отыр. Құрғақ жерде ұшыраған тұзды шаң мен химиялық заттар жел арқылы таралып, тыныс алу органдарына, теріге және басқа бірқатар ауруларға себеп болуда. Балалар мен үлкендердің арасында өкпе, бүйрек және аллергиялық аурулар жиіледі. Бұл экологиялық мәселелер халықтың жалпы өмір сүру сапасын төмендетуде.

11. Арал апаты туралы әлемдік пікірлер

Біріккен Ұлттар Ұйымы Арал теңізін аса қауіпті экологиялық апат ретінде танып, оның жағдайын реттеу жұмыстарына халықаралық көңіл бөлуде. Жергілікті және халықаралық ғалымдар осы мәселені зерттеп, оны шешуге арналған бағдарламалар дайындауда. Бұл екпінді өзгерістер әлемдік баспасөзде кеңінен жарияланып, азаматтық қоғамның назарында тұрған өте маңызды тақырып болды.

12. Қазақстан үкіметінің алғашқы қадамдары

Қазақстан үкіметі Арал теңізі мәселесін шешу бағытында бірқатар алғашқы шаралар қабылдады. Су ресурстарын тиімді пайдалану, жаңа су қоймаларын салу және экологиялық жобаларды іске асыру ісі басталды. Ол үшін халықаралық қаржыландыру мен мамандардың көмегі тартылуда. Бұл қадамдар болашақта Арал экожүйесін қайта жаңғыртуға және аймақ тұрғындарының өмір сапасын жақсартуға бағытталған.

13. Кіші Арал жобасы

Кіші Аралға су жіберу арқылы судың деңгейі көтеріліп, тұздығы төмендеуде, табиғат біртіндеп қалпына келтірілуде. Бұл жаңару үміті ауыл тұрғындары мен экология мамандары үшін үлкен мағынаға ие болды. Су көлемінің артуы балықтардың қайта қайтып келуіне жол ашты, онда түрлі құстар да көбейе бастады, бұл табиғи балансты қалыпқа келтірудің басты көрсеткіші.

14. Үміт белгілері: табиғаттың жаңаруы

Теңіз өз деңгейін көтеріп, табиғат жаңаруда. Су айдынының кеңеюі жылы қар суының көбеюіне, ормандардың кішкене болса да қалпына келуіне мүмкіндік берді. Белгілі бір жануарлар мен құстардың қайтып келуі, оның ішінде сирек кездесетін түрлердің көбеюі экожүйенің өзін түзету қабілетін байқатады. Бұл өзгерістер адамға үміт сыйлап, болашаққа сенім арттырады.

15. Музыканың табиғатпен байланысы

Қазақ композиторлары Аралдың тағдырына арналған көптеген әндер мен музыкалық шығармалар жасады. Олар табиғаттың сұлулығы мен оның сақталу маңыздылығын жырға қосып, тыңдаушыларды оны аялауға шабыттандырады. Мұндай музыкалық туындылар экологиялық тәрбиенің маңызды құралына айналып, әсіресе балалар мен жасөспірімдерге табиғатқа деген құрмет пен сүйіспеншілікті оятады.

16. Балалар мен музыкалық шығармашылық

Балалар мен музыкалық шығармашылық — ерекше үйлесімнің жарқыраған мысалы. Музыка балалардың ой-өрісін кеңейтеді, сезімін тереңдетеді. Мысалы, қазақтың атақты күйші-шеберлері мен әншілерінің шығармалары жасөспірімдер арасында музыкалық талғамды, ұлттық рухты қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Ойын арқылы балалар әуеннің әсемдігін, ырғақтың мәнін түсінуді үйренеді, бұл олардың танымдық әлемін байытады.

17. Экологиялық білім және танымал тұлғалар

Қазақстанның белгілі өнер қайраткерлері табиғат қорғау мәселелерінің аясында белсенділік танытып, экологиялық сананың дамуына үлес қосуда. Олар халық арасында қоршаған ортаның маңызын түсіндіруде, экологиялық мәдениетті қалыптастыруға шақырады. Сонымен қатар, мектептерде музыкалық шығармашылық экологиялық білім берудің қуатты құралына айналып отыр. Жас буынға арналған әндер мен мультфильмдер табиғатты сақтаудың маңыздылығын әнмен жеткізіп, оларды табиғатқа қамқор болуға шабыттандырады.

18. Табиғатты қорғау – әркімге міндет

Табиғатты қорғау әр азаматтың парызы болып табылады. Бұл ұғымды қолдау үшін қоғамда түрлі бастамалар жүзеге асырылады. Мысалы, Қазақстанда экологиялық акциялар, тазалық күндері жиі өткізіліп, халықтың назарын табиғаттың саулығына аудару мақсатында көптеген ашық дәрістер ұйымдастырылады. Сондай-ақ, балаларға және үлкендерге арналған арнайы бағдарламалар арқылы қоршаған ортаны қорғаудың маңыздылығы насихатталады. Осылайша, әркім өз үлесін қосып, табиғатқа қамқорлық жасауды үйренеді.

19. Болашаққа сенім мен ізгі істер

Арал теңізінің тағдырын жақсарту үшін барша адамзат бірлесіп әрекет етсе, табиғат өз қалпына келеді деген сенім бар. Ынтымақ пен өзара қолдау арқылы үлкен жетістіктерге жетуге болады. Сонымен бірге, балалар мен ересектер бірге еңбек етіп, қоршаған ортаны қорғау құндылықтарын бойға сіңіруде. Бұл бірлік біздің болашақ ұрпаққа сау, гүлденген және бақуатты мекенді қалдыруға мүмкіндік береді, әрі табиғатты сақтаудың маңызын ұғындырады.

20. Арал тағдыры – баршамыздың ортақ қамқорлығымыз

Арал теңізінің болашағы әрқайсымыздың қарауымызға тәуелді. Табиғатты қорғау және оған қамқорлық жасау түгел қоғамның ортақ жауапкершілігі болып табылады. Бұл әрекеттер жанымыздың тазалығы мен байлығының кепілі. Табиғатқа деген сүйіспеншілік пен құрмет арқылы біз ұрпаққа сенімді және жарқын болашақ қалдырамыз.

Дереккөздер

Апанов, К. В. Экологические последствия иссушения Аральского моря. - Москва, 2018.

Мухамеджанов, Т. Н. История и экология Аральского региона. - Алматы, 2020.

Бекетаева, А. Ж., Садыкова, Д. Д. Влияние деятельности человека на экосистемы пустынь. // Вестник КазНУ, серия биология. - 2021.

United Nations Environment Programme. Aral Sea catastrophe and restoration efforts. - Nairobi, 2019.

Қазақтілді энциклопедиясы. Арал теңізі. - Алматы, 2022.

Нұрлыбаев Ә. Қ., Қоршаған ортаны қорғау негіздері. Алматы, 2019.

Сағындықова Ж. К. Музыка мен экологиялық тәрбие. Қазіргі білім, 2021.

Төлегенова Г. А. Қазақстандағы экологиялық сананы қалыптастыру. Экология және өмір, 2020.

Қожанов М. Д. Арал теңізінің экологиясы және оның сақтау жолдары. Қоршаған орта, 2018.