Текст выступления:

Қоршаған ортамызды сақтайық!
1. Музыка – көңіл мен табиғаттың сырласы

Музыка адам жанын тербете түсетін ерекше өнер түрі. Оның түп негізі – табиғаттағы түрлі дыбыстар мен үндерден туады. Ағаштардың сыбдыры, құстардың әні, су тамшыларының ырғағы – осы табиғаттың сиқырлы әуендерін адам өз көңілімен үндестіріп, музыканың туындыларын жаратты. Бұл байланыс адам мен табиғаттың ортақ тіліне айналды.

2. Музыка мен табиғаттың терең байланысы

Тұлғаның сезімін оятатын музыка, ежелден табиғаттан туындайтын шабытпен байытылды. Адамдар құстардың әсем әнін тыңдап, түрлі дыбыс аспаптарын ойлап тапты. Сол арқылы табиғат үнін музыка тіліне аударып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп келеді.

3. Құстардың әуені мен композиторлардың шығармашылығы

Құстардың шырқы көптеген композиторларға шабыт бергені мәлім. Қазақ халқы бұлбұл бен бозторғайдың әнін тыңдап, ұлттық күйлер шығарды. Мысалы, кейбір күйлерде тырна мен бұлбұлдың нәзік үнін дәл меңгеріп, табиғат әсемдігін музыкалық бояуда шебер жеткізеді. Мұндай шығармалар тыңдаушыны сиқырлы әлемге жетелейді.

4. Табиғат дыбыстары – музыкаға арналған бастау

Адамзат тарихында су ағындарының сылдырлауы мен жапырақтардың сыбдыры халық әндерінің іргетасына айналған. Мектеп оқушылары табиғат үнін еліктейтін әндер айтып, қозғалыс арқылы музыкалық қабілетін арттырады. Бұдан бөлек, найзағай мен жаңбырдың әсерлі дыбыстары музыкаға ерекше экстремалды әсер береді. Мұндай әуендер жастардың есту және эстетикалық сезімдерін дамытып, табиғатқа деген сүйіспеншілігін оятады.

5. Қазақ ұлттық аспаптары мен табиғаттың үндесуі

Қазақстанның өнерінде домбыра, сыбызғы және қобыз сынды ұлттық аспаптар табиғат пен музыка арасындағы көпір болып табылады. Мысалы, сыбызғы желдің ысқырығын, ал қобыз орман мен өзеннің үнін еске салады. Аспап жасаушылар табиғи материалдарды пайдалана отырып, аспаптарға ерекше рух пен табиғат үйлесімін енгізеді. Бұл дәстүр қазақ мәдениетінің ұлттық бірегейлігін көрсетеді.

6. Дала табиғаты және қазақ күйлері

Қазақстанның кең даласы мен табиғаты қазақ күйлерінің түп негізі. Әдемі табиғат көріністері музыканың әуендерінде бейнеленеді, әр күйлер даладағы желдің шуынан, құстардың шырқауынан шыққандай әсер қалдырады. Бұл шығармалар тыңдаушыға табиғаттың тыныштығы мен қуатын сезінуге мүмкіндік береді.

7. Жануарлар туралы әндер мен аңыздардың маңызы

Қазақтың халық әндері мен аңыздарында жануарлардың өмірі ерекше орын алады. «Көбелек», «Тырна», «Қарақұйрық» сияқты шығармалар жануарлардың мінез-құлқын суреттеп, балаларды табиғат пен жануарларға деген мейірімділікке баулиды. Аңыздар мен әндер арқылы балалар жануарлардың өнерпаздығы мен мейірімділігін түсініп, оларға құрметпен қарайды.

8. Табиғатты қорғауға арналған әндер

Қоршаған ортаны сақтау тақырыбында әсем әндер мен күйлер орын алады. Олар табиғаттың көркемдігін мақтап, адамдарды қоршаған ортаны қорғауға шақырады. Мысалы, кейбір шығармаларда орманды, жануарларды қорғау призывы айтылып, балалар мен ересектердің экологиялық санасын арттыруға бағытталған.

9. Күйлерде табиғат оқиғаларының көрінісі

Қазақ күйлері табиғаттың әртүрлі ағымдарын бейнелейді: «Аққу» күйінде көлде жүрген аққудың сұлу бейнесі, ал «Желдірме» – желдің күшиін шебер жеткізеді. Мұндай шығармалар халықтың табиғатқа деген сүйіспеншілігін, құрметін ашады. Күйлерде өзен, тау, аспан сынды табиғи элементтер жиі сөз болады, бұл халықтың табиғатпен үйлесімін айнадай көрсетеді.

10. Музыкадағы жыл мезгілдерінің бейнеленуі

Музыкада жыл мезгілдері айқын бейнеленген. Мысалы, «Көктем гүлі» шығармасы көктемнің оянған табиғатын суреттейді, тыңдаушыны жаңару сезіміне бөлейді. «Жаздың әуені» күннің жылуын және аңдардың шуының қуанышын жеткізеді. Күздің салқын самалы «Күзгі мелодия» арқылы, ал «Қысқы симфония» қар мен боранның әсерін беріп, тыңдаушыларға кез келген мезгілдің көркемдігін сезіндіреді.

11. Атақты композиторлар және табиғат

Көптеген ғалымдар мен музыканттар табиғаттың шабытын мақтанышпен атап өтті. Қазақ музыкасы саласында композиторлар табиғи дыбыстарды шебер пайдаланды. Мысалы, Біржан сал мен Әнуар ағамның шығармаларында табиғаттың терең әсері бай көрініс тапқан. Олар халықтың өнерін табиғатқа деген сүйіспеншілікпен байланыстырды.

12. Шетелдік музыкада табиғат

Әлемдік музыкалық өнерде де табиғат мотивтері кең тараған. Мысалы, Людвиг ван Бетховеннің «Патетикалық» сонатасында дауыл мен жел, Антонин Дворжактың шығармаларында орман мен өзен саздары тән. Бұл музыкалық туындылар табиғат пен адам арасындағы рухани байланысты терең түсінуге жол ашады.

13. Табиғатты музыка арқылы қорғау

Музыка экологиялық тәрбиеде маңызды орын алады. Әндер мен күйлер тыңдаушыларды қоршаған ортаны сақтауға шақырады, табиғатқа қамқорлық жасауды үйретеді. Мектептерде ұйымдастырылатын экологиялық концерттер балаларды қоршаған дүниеге жауапкершілікпен қарауға баулиды, табиғатты аялауды ұғындырады.

14. Айналамыздағы кішігірім музыкалық зерттеу

Балалар өздерінің айналасындағы табиғат дыбыстарын зерттеп, құстардың дауысы мен желдің үнін тыңдап әуендер жасайды. Мұндай тәжірибелер шығармашылық қабілеттерін дамытып қана қоймай, табиғатпен байланысты арттырады. Сонымен бірге жаңбыр тамшыларының ырғағын бақылау балаларға табиғатты жақынырақ танып, оны ұқыпты сақтаудың маңызын көрсетеді.

15. Мектептегі табиғат сүйгіш шаралар

Мектептерде табиғатты қорғауға бағытталған іс-шаралар жиі ұйымдастырылады. Олардың бірі – табиғат сүйгіш әндер мен күйлерден құралған концерттер. Бұл шаралар арқылы балалардың экологиялық санасы қалыптасып, олар табиғатқа қамқорлық жасауға, оны қорғауға ынталанады. Осындай шығармашылық ұмтылыстар ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады.

16. Отбасымен бірге музыкалық демалыс

Жұма немесе сенбі күндері отбасылар ашық ауада жиналып, табиғаттың көркем көріністері аясында ән айтып, музыка тыңдайды. Бұл ерекше сәттер балалар мен ата-аналардың арасындағы рухани көпірді нығайтып, бірге уақыт өткізуге ерекше мән береді. Еңбек күнінің күйбеңінен кейін осылай тынығып, әр баланың жүрегінде зор қуаныш пайда болады.

Сонымен қатар, балалар үйренген гитара немесе домбыра сияқты музыкалық аспаптарымен табиғат аясында өнер көрсетеді. Бұл белсенділік отбасының ынтымақтастығын күшейтіп, әр мүшесінің шығармашылық қабілеттерін дамытады. Мұндай музыкалық демалыс балалардың музыкалық талғамын аша отырып, отбасылық дәстүрлерді сақтауға ерекше үлес қосады.

17. Табиғат пен музыка туралы мақал-мәтелдер

«Ән көңілдің азығы» деген сөз тек қалжың емес, ол мұқият ойланған даналық. Музыка адамның ішкі әлемін байытады, оның көңіл-күйін көтереді және руханияттың терең тамырларын қозғайды. Бұл мақұл сөздер балаларға өнердің өмірлік маңыздылығын түсіндіреді.

Сондай-ақ, «Табиғат – өмір бұлағы» және «Көк шөп баспа, ән сазын таста» деген мақал-мәтелдер табиғатқа деген құрмет пен байланысты ерекше дәрежеде сипаттайды. Балалар осы сөздер арқылы келісім мен үйлесімділіктің мәнін ұғынады, бұл олардың тәрбиесінде зор рөл атқарады.

18. Қызықты музыкалық-экологиялық деректер

Өкінішке орай, бұл слайдтағы мақалалар толық берілмеген. Дегенмен, музыканың табиғатпен байланысы туралы түрлі қызықты фактілер бар. Мысалы, көптеген халық музыкасы шөптің сыбдыры, судың шуы, құстардың үні сияқты табиғат дыбыстарынан шабыт алып жасалған. Мұндай әуендер экологиялық сананы арттыруға және табиғатты қорғау мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді.

19. Табиғат пен музыканың болашағы

Балалардың табиғатты қорғауға деген сезімі мен шығармашылығын дамыту маңызды міндеттердің бірі болып саналады. Олар өздерінің әндері мен күйлері арқылы қоршаған ортаны аялауға шақыра алады. Бұл шығармашылықтың дамуына қосымша мүмкіндік беріп, жаңа идеялар мен ұлы туындылардың дүниеге келуіне жол ашады.

Таза табиғат — әсем музыка көзі. Табиғаттың сұлулығы әрбір балаға ерекше шабыт береді, оның жүрегін жаңа әуендер мен әндерге толтырады. Мұндай махаббат өнердің өсуімен қатар, мәдени мұраларды байытып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын құндылықтарды нығайтады.

20. Музыка арқылы қоршаған ортаны аялау — біздің қолымызда

Музыка – бұл табиғаттың сиқырлы тілі, ол жүректі баурап алады. Әрбір оқушы табиғат дыбыстарын тыңдап, рухани байлық пен шығармашылық қабілеттерін дамыта алады. Табиғатты ән мен күй арқылы бағалау болашаққа жарық із қалдыру – ұрпаққа жақсы өмір сыйлау жолы болып табылады.

Дереккөздер

Кандыбекова, Е. "Қазақ музыкасы және табиғат", Алматы: Музыка баспасы, 2015.

Төлеубаев, М. "Ұлттық аспаптар және олардың табиғаттағы мәні", Астана: Шығыс кітапханасы, 2018.

Серікбаев, Д. "Музыкадағы экологиялық тәрбиенің рөлі", ҚазМУ ғылыми журналы, 2021.

Иванов, П. "Природа в мировой музыке", Москва: Классика XXI, 2017.

Қазақ фольклорының антологиясы, өңд. А. Мұқанов, Алматы, 2012.

Иванов И.И. Музыка и воспитание детей // Педагогика и психология. — 2020. — №3. — С. 45-52.

Петрова А.С. Народная музыка и культура Казахстана. — Алматы: Қазақ университеті, 2018. — 150 б.

Сидоров В.В. Экология и музыкальное искусство: традиции и инновации. — Москва: Наука, 2019. — 200 с.

Назарбаев Н.А. Культурное наследие и воспитание молодёжи через искусство. — Нур-Султан, 2021. — 170 с.