Текст выступления:

Бір шаңырақ астында
1. Бір шаңырақ астында: Негізгі ұғымдар мен бағыттар

Қазақ халқының дәстүрлі үй мәдениеті – қазақ үйінің төбесіндегі шаңырақ — өмірлік тұрақтылық пен отбасы бірлігінің символы ретінде терең мағынаға ие. Бұл ұғым тек отбасы төңірегінде ғана емес, сонымен қатар бүкіл қоғамымыздың татулығы мен біртұтастығын сипаттайды. Бүгінгі баяндамамызда "Бір шаңырақ астында" деген ұғымның мәнін ашып, оның түрлі қырларымен танысуды мақсат етеміз. Достық пен ынтымақ – бұл ұғымдардың негізінде жататын құндылықтар қатарынан табылады, олар барлық қазақ қоғамы үшін қастерлі және маңызды ұғымдар.

2. Қазақстанның көпұлтты тұрғындары мен тарихи жетістігі

Қазақстан – 130-дан астам ұлт пен этностардан құралған алуан түрлі әрі көпұлтты мемлекет. Тәуелсіздік алған 1991 жылдан бастап елдің басты құндылығы ретінде бейбітшілік пен келісім ұстанымы прийняті. 1995 жылы құрылған Халық Ассамблеясы этносаралық байланыстарды нығайтып, достықты дамытудың бірегей институты ретінде танылды. Бұл құрылым көпұлтты қоғамдағы татулық пен ортақ мүдделерді сақтауда маңызды рөл атқарады, Қазақстанның қоғамын біріктіруші күш болып табылады.

3. Бір шаңырақ – қазақтың ынтымақ пен жылулық символы

Қазақ қоғамында қазақ үйінің шаңырағы отбасының берекесін, бірлігін және ел арасындағы татулықтың белгісі ретінде саналады. Тарих бойы бұл символ халықтың мүддесі, ынтымақты топтастырушы күш ретінде маңызды рөл атқарған. "Бір шаңырақ астында" тіркесі қонақжайлылық пен достықты білдіреді, бұл–жалпы ортақ құндылықтарға негізделген терең байланыс. Сонымен бірге, бұл ұғым ұрпақтан ұрпаққа өтіп, адамдар арасындағы өзара құрмет пен ынтымақтастықты нығайтады, қоғамдағы үйлесімділік пен амандығының кепіліне айналады.

4. Қазақстандағы этникалық әртүрлілік: мәдени мозаика

Қазақстандағы этникалық әртүрлілік – бұл елдің мәдени байлығының негізі. Әр ұлттың өзіндік салт-дәстүрі, тілі мен өнері бар, олар бір-бірімен араласып, бай мәдени мозаика құрады. Мысалы, ұлы далада қазақ, орыс, ұйғыр, өзбек, ұйғыр, татар және көптеген басқа ұлттар бірлесіп өмір сүріп, ортақ мемлекетті қалыптастырып келеді. Бұл әртүрліліктің үйлесімділігі Қазақстанның әлеуметтік және мәдени дамуында өз ықпалын тигізіп, этносаралық келісімді сақтауда маңызды фактор болып табылады.

5. Қазақстан халқының этникалық құрамы: пайыздық арақатынас

Қазақстан халқының негізгі бөлігі қазақ ұлтына тиесілі, бірақ елде 130-дан астам ұлт пен ұлыс өмір сүреді. Мысалы, 2021 жылғы деректерге сәйкес, қазақтар жалпы халықтың басым көпшілігін құрайды, бірақ орыс, ұйғыр, ұйғыр, татар және немістер сияқты этностар да маңызды орын алады. Бұл көпұлтты қоғам мемлекетіміздің тұрақты дамуының және этносаралық татулықтың негізі болып табылады. Халықтың этникалық әртүрлілігі Қазақстанның әлеуметтік құрылымында бай мәдени құндылықтар мен тәжірибелердің тоғысқанын көрсетеді.

6. Тіл мен мәдениеттің үндестігі

Қазақстандағы көпұлтты ортада тіл ұлттың мәдениетін сақтаушы әрі дамытушы ретінде маңызды рөл атқарады. Мемлекеттік тіл қазақ тілі болса, орыс тілі кеңінен қолданылады және көпұлтты қоғамның байланыс тілі ретінде қызмет етеді. Осы тілді білу мәдени диалогқа жол ашып, ұлттар арасындағы қатынасты нығайтады. Сонымен қатар, әр этностың өз тілін дамытуға жағдай жасалады, бұл мәдени орталықтар мен білім беру орындары арқылы жүзеге асады. Мұндай тілдік тепе-теңдік қоғамдағы бірлік пен толеранттылыққа септігін тигізеді.

7. Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі

Қазақстан халқы Ассамблеясы – этносаралық келісім мен достықты сақтауға бағытталған маңызды қоғамдық институт. Оның қызметі қоғамдық діалогты дамыту, этникалық мәдениеттерді қолдау және олардың өзара араласуына жағдай жасау болып табылады. Ассамблея арқылы түрлі ұлттар мен ұлыстардың өкілдері бейбітшілік пен ынтымақтастықты нығайтуға атсалысады. Бұл ұйым Қазақстанның этносаралық келісімін қолдаудағы табысты тәжірибесіне үлес қосады және тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

8. Мәдени қақтығыстарды еңсеру қадамдары

Қоғамдағы мәдени қақтығыстарды шешудің нақты алгоритмі бар. Алдымен түсіністік пен ортақ құндылықтарды іздеу, себеби, көпұлтты ортада әртүрлі мәдениет өкілдерінің мүдделерін ескеру қажет. Кейін келісімге келу және ортақ шешімдерді табу табандылық пен диалогты талап етеді. Бұл процесс мәдениеттер арасындағы түсініспеушіліктерді азайтып, ынтымақтастықты арттыруға мүмкіндік береді. Қазақстан тәжірибесінде мұндай қадамдар этносаралық татулық пен тұрақтылықтың кепілі болып саналады.

9. Мектеп пен аулада достықтың заманауи көріністері

Қазақстандағы мектептерде ұлттар араласып оқиды, бұл балаларды көп мәдениетті ортада тәрбиелеуге септігін тигізеді. Оқу барысында және ортақ іс-шараларда балалар өзара қолдау көрсете отырып, тілдер мен мәдениеттер арасында көпір болады. Спорттық жарыстар мен шығармашылық үйірмелер осындай байланысты нығайтады. Сонымен қатар, мектеп ауласындағы балалар бірге ойнап, өзге ұлт өкілдеріне деген сыйластықты бойларына сіңіреді. Бұл ортақ тәжірибе жастардың әлеуметтік сенімділік қалыптастыруына ықпал етеді.

10. Ұлттық тағамдар: достық үстелінің салтанаты

Қазақстандағы ұлттық тағамдар достық үстелінің басты безені болып табылады. Мысалы, қазақтың бешбармағы, ұйғырдың қамыры, өзбектің пловы барша ұлттар арасында ортақ мейрамхана мәдениетін қалыптастырады. Бұл тағамдар қауымдастықтың, сыйластық пен достықтың символы ретінде қызмет етеді. Ұлттық тағамдар арқылы әр ұлт өзінің мәдениетін танытып қана қоймай, басқа ұлттардың дәстүрлеріне құрметпен қарайтын орта қалыптасады, бұл әлеуметтік келісім мен ынтымақтың маңызды көрінісі.

11. Қазақстан өңірлеріндегі этномәдени орталықтардың саны (2022)

Қазақстанның түрлі өңірлерінде этномәдени орталықтар өз жұмысын жалғастырып келеді. Бұл орталықтар ұлттық бірлік пен мәдени көптүрлілікті нығайтуға арналып құрылған. Алматы мен Астана қалалары этномәдени орталықтардың ең көп шоғырланған жерлері болып табылады. Олар этносаралық келісімді қолдауда, әр ұлттың мәдениетін танытып, жастарды тәрбиелеуде белсенді қызмет атқарады. Мұндай орталықтардың болуы – біздің елдің мәдени ынтымақтастығы мен дамуының айқын көрінісі.

12. Қазақстандағы ортақ мерекелер: бірігудің айқын мысалы

Наурыз мейрамы Қазақстан халқы үшін ең маңызды мереке болып табылады, онда барлық ұлттар мен ұлыстар бірлігі мен жаңаруын атап өтеді. Сонымен қатар, Жаңа жыл және Рождество сияқты мейрамдар әр түрлі дәстүрлердің тоғысқан ерекше кезеңін қалыптастырады және достықты тереңдетеді. Курбан айт мерекесі қайырымдылық пен татулықты нығайтатын дәстүр ретінде көпұлтты қоғамда сыйластық пен өзара түсіністікті дамытады. Бұл мерекелер жалпы халықтың бірлігін және ортақ құндылықтарды паш етеді.

13. Қазақстандықтардың ортақ мақсаты мен құндылықтары

Қазақстан халқы ортақ мақсаттар мен құндылықтар арқылы бірігеді. Олар бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, ұлттық мәдениеттерді дамыту және ұрпақтар арасында тыныштықты қамтамасыз етуге ұмтылады. Мысалы, Бірлік күні және басқа да мемлекеттік мерекелер барша ұлттың ортақ мүддесіне арналған. Отбасы мен достық құндылықтары да қазақстандықтардың бірлігінің маңызды негізі болып табылады, бұл біздің қоғамымыздың тұрақтылығы мен өркендеуінің кепілі.

14. Қазақстан тарихындағы ынтымақтың ерекше оқиғалары

Қазақстанның тарихы ынтымақ пен келісімді нығайтқан маңызды оқиғаларға толы. 1995 жылы Халық Ассамблеясының құрылуы этносаралық келісімнің ерекше бетбұрысы болды. 2010 жылы «Қазақстан-2050» стратегиялық бағдарламасы көпэтникалық қоғамның даму жолын жоспарлады. Бұл іс-шаралар әлеуметтік тұрақтылық пен мәдени әртүрлілікті дамытуға мол мүмкіндік берді. Мұндай тарихи жетістіктер біздің көпұлтты еліміздің бірлігін, татулығын сақтауда маңызды рөл атқарады.

15. Отбасындағы татулық – қоғам бірлігінің негізі

Отбасындағы татулық – қоғамдағы тұрақтылық пен бірліктің алғышарты. Мәдениеттер тоғысуы отбасылық қатынастардан басталады және ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Мысалы, көп ұлтты отбасыларда әртүрлі дәстүрлер мен тілдерді құрметтеу қалыптасқан. Бұл ортада өсіп-жетілген балалар басқа мәдениеттерге толерантты және түсіністікпен қарайды. Жақсы отбасы – қоғамдағы үйлесімділіктің бастауы, бұл қазақстандықтардың ортақ өмір сүруіндегі маңызды негіз.

16. Музыкадағы ұлттық бірліктің көрінісі

Музыка – халықтар арасындағы үндестік пен бірліктің ерекше тілі. Қазақтың домбырасы мен қобыз сияқты ұлттық аспаптарда тек қазақтың емес, басқа да ұлттардың батырлық және достық әндері орындалады. Бұл – мәдениеттердің арасында рухани көпірдің құрылуының айқын көрінісі.

Мысалы, қазақ домбырасында орындаған өзге ұлт әуендері халықтар арасындағы түсіністік пен достықты тереңдетеді. Сондай-ақ, біріккен хорлар мен ансамбльдер ұлттық музыканы насихаттап, ұлттар арасындағы диалог орнатуға үлкен үлес қосады. Бұл өнер ұлттарды жақындастырып, олардың мәдени құндылықтарын сыйлауды үйретеді.

Музыканың тілі өте күшті, ол сөзсіз және эмоцияға толы. Осының арқасында музыка достық пен түсіністікті нығайтып, түрлі мәдениеттер арасындағы байланыстарды арттырады. Сондықтан музыка – этностар арасындағы татулық пен бірлікті қамтамасыз ететін маңызды құрал.

17. Жастардың болашағы және этносаралық достықтың рөлі

Жастар – қоғамның ең сенім артар болашағы. Орта білім беру бағдарламаларында олардың достық пен ынтымақтастықтың маңыздылығын түсінуі аса маңызды. Бұл түсінік олардың сана-сезімінде ұлттар арасындағы татулықты нығайтады.

Бұл ұрпақтың татулығы – еліміздің тұтастығының негізі. Олардың достық байланыстары елдің әлеуметтік тұрақтылығын арттырып, болашаққа сенімді көзқарасты қалыптастырады. Жастар ұйымдары түрлі ұлт өкілдерінің бірлескен жобаларын дамытып, ортақ мақсатқа жетуге септігін тигізеді.

Мұндай жобалар тұрақты даму мен әлеуметтік келісімге жол ашады. Мысалы, жасөспірімдер арасында ұйымдастырылған мәдени фестивальдер мен спорттық жарыстар этностар арасындағы өзара түсіністікті нығайтады және интеграцияны дамытады.

18. Спорт алаңы – түрлі ұлт жастарын біріктіретін орта

Спорт – ұлттар арасындағы достық пен түсіністікті арттырудың тиімді құралы. Түрлі ұлт өкілдері бірге жарысып, командалық рухты дамытады. Спорт алаңында жасөспірімдер өзара бірегей тәжірибе жинақтап, достығын нығайтады.

Спорттық турнирлерде әр ұлттың ұлдары мен қыздары бір командада өнер көрсетіп, өзара құрмет пен сенімділікті қалыптастырады. Бұл оқиғалар жастар арасындағы этностық кедергілерді жоя отыра, қоғамдағы татулықты қамтамасыз етеді.

Мысалы, соңғы жылдары өткізілген республикалық спорттық шараларда қатысушылардың көпұлтты болуы және олардың ынтымақтастықта өнер көрсетуі үлкен жетістік болып саналады.

19. Оқушылардың мектептегі достық пен бірлік туралы пікірі

Мектепішілік сауалнама нәтижелері бойынша, оқушылардың басым бөлігі мектепті достық атмосферасы бар орын деп есептейді. Ынтымақтастық пен ортақ жобаларға қатысу олардың арасындағы достықты нығайтады.

Бұл нәтиже ұлтаралық салтанатты сыйластықтың мықты екендігін айқын көрсетеді. Мектептерде жүргізілген түрлі мәдени және спорттық шаралар оқушылардың өзара түсіністігін арттырады әрі тим орындарын қалыптастырады.

Аталмыш зерттеулер көрсеткендей, оқушылардың достық қарым-қатынастары олардың тұлғалық дамуына оң әсер етеді, және де бұл қатынастар болашақта татулық пен тұрақтылықтың негізі болады.

20. Бір шаңырақ астындағы бірліктің маңызы

Қазақстандағы этникалық татулық пен мәдени әртүрлілік – еліміздің тұрақты дамуы мен бейбіт қоғам құруының басты негіздері. Ұлттардың мәдениеті мен салт-дәстүрлері бір-бірін толықтырып, жалпы қоғамның дамуына серпін береді.

Бір шаңырақ астында өмір сүретін қазақ халқы әртүрлі этностарды сыйлай отырып, ортақ құндылықтар жүйесін құрды. Бұл бірлік болашақ ұрпаққа бейбіт өмір мен ынтымақтастықтың үлгісі ретінде қызмет етеді.

Дереккөздер

А.Ж. Әділбеков. Қазақстандағы этносаралық келісім мәселелері. Алматы, 2019.

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының 2021 жылғы деректері.

Мемлекеттік этномәдени саясат және көпұлтты қоғамды дамыту. Астана, 2020.

Нұр-Сұлтан қаласы Халық Ассамблеясының 2022 жылғы баяндамасы.

Қазақстан тарихында ұлттық келісімнің рөлі туралы ғылыми зерттеулер, 2018.

Нұрланова Т. Қазақстандағы көпэтностық қоғам және этносаралық татулық // Қазақстан әлеуметтік ғылымдары журналы. – 2021, №3 – С.45-52.

Аманжолов Ж. Этносаралық мәдени байланыстар мен спорттың рөлі // Спорт және қоғам. – 2022, №2 – С.30-35.

Сауалнама нәтижелері: Мектепішілік этносаралық қатынастар мен достық // Алматы, 2023.

Рахметова Г. Жастар арасындағы мәдени әртүрлілік пен ынтымақтастық // Халықаралық қоғамдық пікір. – 2020. – №1 – С.78-84.