Текст выступления:

Түркі халықтарының музыкалық дәстүрі
1. Түркі халықтарының музыкалық дәстүріне жалпы шолу

Түркі музыкасы мыңдаған жылдар бойы үздіксіз дамып, ғасырлар бойы сақталып, байытылған. Бұл музыка түркі халықтарының рухани мұрасы ретінде мәдениет пен тарихтың маңызды бөлігіне айналды. Түркі музыкасының жанрлары, әсіресе халық әндері мен аспаптық өнерлері арқылы халықтың өмір салты, сезімдері мен дүниетанымы көрініс табады.

2. Түркі халықтарының тамыры мен мәдени бағыты

Түркі қауымдарының тарихы ертедегі қағанаттардан басталады, олардың мәдениеті мен тілдік байланыстары түркі музыкасына терең ықпал етті. Әр халықтың музыкалық дәстүрлері этникалық ерекшелігі мен географиялық жағдайына бейімделіп, өзіндік өзіндік нақышқа ие болды. Бұл тарихи сабақтастық музыка арқылы ұлттық бірегейліктің көрінісі ретінде танылды.

3. Түркі музыкалық аспаптарының қызықты түрлері

Түркі музыкасы көптеген ерекше аспаптармен танылады, олардың әрқайсысының өз тарихы мен ерекшелігі бар. Мысалы, қобыз – көне әрі рухани мәнге ие аспап, ол көбінесе бейнелеу арқылы мифологиялық эпостарды жеткізеді. Домбыра – халық әндерін орындаудың негізгі құралы ретінде кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, жылқышылардың ғұрыптарында қолданылатын дабыл тәрізді аспаптар да ерекше орынға ие.

4. Музыкадағы салт-дәстүр мен әдет-ғұрып элементтері

Дәстүрлі музыкалық шығармалар түрік халықтарының той-жоралғыларында маңызды орын алады, онда әр ән мен аспаптың өзінің ерекше мағынасы бар. Қобыз көбінесе рухани рәсімдер мен ғұрыптарда шабыттандыратын құралы болып, домбыра күнделікті өмір мен салтанатты сәттерді айшықтайды. Музыка ұрпақтан ұрпаққа беріліп, олардың тарихы мен мәдениетін сақтаудың тиімді құралы ретінде қызмет етеді.

5. Түркі халықтарының танымал музыка шеберлері

Түркі халықтарында музыкалық шеберлікті асқақтатқан көптеген дарынды орындаушылар бар. Дина Нұрпейісова – қазақ күй өнерінің ұлы тұлғасы, ол күйді елге кеңінен танытты. Оған қоса, жырау, жыршы және сазгерлер халықтың рухани мұрасын жандандырып, музыка арқылы ұлттық дәстүрді сақтауға зор үлес қосты. Бұл шеберлердің шығармалары бүгінгі күнге дейін тыңдарман қауымға рух береді.

6. Музыкалық жанрлардың таралуы

Түркі әлемінде түрлі музыка жанрлары кең таралған, олар аймақтардың тарихи және мәдени ерекшелігімен тікелей байланысты. Мысалы, Орталық Азияда күйшілер мен жыраулардың өнері ерекше дамыса, батыс түркі халықтарыда эпостық әндер мен жырлардың орны ерекше. Жалпы, жанрлардың бұл алуан түрлілігі этникалық және тілдік факторлармен тығыз байланысты екені байқалады.

7. Күй – түркі аспаптық музыкасының үздік үлгісі

Күй жанры – түркі музыкасының терең мәнді және тарихи жағын көрсетеді. Ол тарихи оқиғаларды, табиғат көріністерін және халық батырларының жырларын аспапта суреттейді. Бұл жанрды домбыра мен қылқобыз сияқты аспаптар орындап, халықтың рухани мәдениетін ашады, онда әрбір күй терең мағыналы әрі ерекше сезімге толы.

8. Эпос және жыр дәстүрінің дамуы

Түркі халықтарының ауызша поэзиясы – эпос пен жыр – көне дәуірлерден бері дамып келеді. Қорқыттың күйлері мен Манас эпосы сынды шығармалар оларды орындау арқылы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, халықтың тарихи және рухани мұрасын сақтап қалды. Бұл дәстүрлер халықтың ерлік тарихын жеткізіп, олардың мәдени байланыстарын нығайтады.

9. Түркі халықтарының музыкалық аспаптарын салыстыру

Бұл кестеде түркі халықтарының музыкалық аспаптары құрылымы мен ішек саны бойынша салыстырылған. Олар әртүрлі, бұл ұлттық мәдени ерекшеліктер мен дәстүрлердің айырмашылығын көрсетеді. Мысалы, қобыздың ішек саны аз және ерекше дыбыс береді, ал домбыраның ішек саны көп және көпқырлы ырғақтар жасауға мүмкіндік береді.

10. Діни және шамандық музыканың маңызы

Түркі халықтарының музыкасы діни және шамандық дәстүрлермен тығыз байланысты. Мысалы, шамандық рәсімдерде қобыз бен дабыл сияқты аспаптар руханият алаңында қолданылады. Бұл музыка адамдарды қоршаған әлеммен байланыстырып, рухани құндылықтарды ұрпаққа жеткізеді және зиялы дәстүрлердің сақталуына ықпал етеді.

11. Түркі халықтарында аңыз бен мифке негізделген әуендер

Қорқыт туралы аңыздар мен қобыздың ерекше күйлері мифологиялық оқиғаларды музыкалық тілде жеткізеді, бұл түркілердің рухани мәдениетінің маңызды бөлігі. Сондай-ақ Манас эпосының музыкалық үлгілері халықтың ерлік және тағдырын паш ете отырып, дәстүрді сақтаудың тірегі болды. Күлтегін мен Тоныкөк сияқты әуендер көне түркі тарихымен байланыстырып, тарихи және мифологиялық оқиғаларды бірегей үйлестіреді.

12. Айтыстың түркі халықтарындағы орны

Айтыс – түркі халықтарының ауызекі поэзиясы мен музыкалық дәстүрінің көрнекті үлгісі. Ол халықтық өнердің рухани байланысын нығайтып, шеберлік пен білім алмасудың бірден-бір формасы ретінде қалыптасты. Айтыс арқылы талантты жыршылар мен ақындар өз шеберлігін көрсете отырып, қоғамдағы өзекті мәселелерді көтереді және ұлттың мәдениетін байытады.

13. Әйел және ер музыканттардың дәстүрдегі орны

Музыкалық өнерде әйелдер мен ерлердің рөлі ерекше және айрықша болды. Дина Нұрпейісова күй өнерінде әйгілі тұлғаға айналып, әйел орындаушылардың жоғары деңгейге жеткенін көрсетті. Ер азаматтар жырау, күйші және жыршы ретінде халықтың музыкалық мұрасын сақтап, өзінің шығармашылығымен мәдениетті нығайтты. Бұл екіжақты қатынастар дәстүрді әрі қарай дамытуға жол ашты.

14. Музыкалық шығарманы орындау кезеңдері

Музыкалық шығарманы орындау – бірнеше сатылы күрделі процесс. Біріншіден, шығарманың мәтіні мен музыкалық құрылымы зерттеледі. Одан кейін орындаушы эмоцияны меңгеріп, техникасын жетілдіреді. Соңында композиция тұтас ансамбльмен немесе жеке аспапта толықтырылады, бұл өнердің жан-жақты көрінісін қамтамасыз етеді.

15. Ұлттық әуендердің стильдік ерекшеліктері

Түркі халықтарының ұлттық музыкасы әртүрлі стильдік ерекшеліктерімен дараланған. Бұл ерекшеліктер олардың тарихы мен мәдениетінен азықтанады. Зерттеулер бойынша, әр халықтың музыкасы өзіндік ритмі мен әуені бар, бұл олардың ұлттық бірегейлігін айқындайды және тарихи сабақтастықты көрсетеді.

16. Заманауи түркі музыкасының дамуы мен жаңа ағымдар

Қазіргі түркі музыкасы ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі негіздерге сүйене отырып, жаңа музыкалық стильдерді кеңінен қамти бастады. Эстрада, рок және джаз сынды жанрлар дәстүрлі түркі музыкасының аясында ерекше орын ала бастады, бұл музыканың көпқырлы және әмбебап сипатын көрсетеді. Сонымен қатар, электронды музыканың элементтері дәстүрлі тақырыптармен үйлесіп, тыңдаушыларға тың әрі шығармашылық тәжірибе ұсынады. Мұндай синтез заманауи тыңдармандардың талғамына сай келіп, музыка өнерінің ауқымын кеңейтеді.

Жас орындаушылар түркітілдес елдерде халықтық фольклор мен қазіргі заманғы поп музыканы ұштастыра отырып, жаңаша музыкалық бағыттарды қалыптастырып отыр. Олардың шығармашылығы ұлттық музыканы жаңғыртуда және оның жаһандық аренаға шығуында маңызды рөл атқарады. Бұл үрдіс түркі әлемінің музыкасінің халықаралық деңгейде танылуына ерекше ықпал етіп, оның мәдени айрықшағын дәріптеуде.

17. Музыка мұрасын сақтау мен дамыту

Музыка мәдени мұра ретінде адамзаттың рухани байлығын көрсетеді. Түркі музыкалық мұрасын сақтау әр елдің мәдени бірегейлігін сақтауымен тікелей байланысты. Осындай мұраны сақтау үшін көптеген елдерде архивтер, музейлер ақысыз қызмет көрсетіп, тарихи ноталық материалдар мен ұлттық аспаптардың сақталуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, музыка ғалымдары мен этнографтар зерттеулер жүргізіп, халық әндері мен күйдерінің мәнін, олардың шығу тарихын толықтыра түседі. Осылайша мыңжылдықтарға созылған музыкалық дәстүрлер келесі ұрпақтарға аман жетеді.

18. Музыкалық шәкірттер мен мұғалімдердің атқаратын рөлі

Музыкалық білім беру орындары – дәстүрлі түркі өнерін жандандырудың маңызды буыны. Шәкірттерге ұлттық аспаптарда ойнау әдістері мен түркі мәдениетін меңгерту – ұстаздардың басты мақсаты. Мұғалімдер ұлттық ырғақтарды, орындау дәстүрлерін сақтап, оқушылардың кәсіби деңгейде білім алуына ерекше көңіл бөледі. Оқушылардың репертуарында халық әндері мен күйлерінен бастап, заманауи композициялар да орын табады. Сонымен қатар, шәкірттер республикалық және халықаралық музыкалық байқауларға қатысы отырып, тәжірибе жинап, түркі музыкасының әлемдік аренасында өзін таныта бастайды. Бұл ұлттық мәдениетті жаңғыртып, музыкалық мұраны дамытудың іргетасын қалайды.

19. Түркі халықтарының музыкалық мұрасын әлемге таныту

Түркі халықтарының ұлттық музыкасы әлемдік мәдени байлықтар қатарында маңызды орын алады. ЮНЕСКО ұйымының ұлттық музыкалық шығармаларды мәдени мұра ретінде мойындауы бұл саланың ғаламдық деңгейде бағалануының нақты дәлелі. Мұның әсері ретінде көптеген елдерде түркі музыкасына арналған фестивальдер мен көрмелер жиі ұйымдастырылып жүр. Сонымен қатар, Түрік кеңесінің мәдени жобалары достық және мәдени байланыстарды нығайтып, түркі музыкасының халықаралық беделін арттыруға үлес қосады. Бұл бастамалар ұлттық әуендердің және музыкалық дәстүрлердің жаһандық аренада кеңінен таралуына жол ашады.

20. Түркі музыкалық дәстүрінің маңызы мен болашағы

Түркі музыкасы – ұлттық мәдениеттің рухани негізі, оның өткенін, бүгінін және болашағын айшықтайды. Қазіргі заманның талғамына сай жаңа музыкалық ағымдармен үйлесуі түркі музыкалық санасын байытып, әлемдік мәдениетке құнды үлес қосуда. Осы өнерді сақтау мен дамыту келешек ұрпақтар үшін аса маңызды міндет болып табылады. Ұрпақтан ұрпаққа жеткізілетін музыкалық дәстүрлер – рухани тәрбиенің іргетасы әрі ұлттық бірегейліктің кепілі.

Дереккөздер

Қошкеев, А. "Түркі музыкасының тарихы." Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2018.

Ибраев, С. "Түркі музыкалық аспаптары." Стамбұл: Түрік музыка институты, 2020.

Ұлттық музыкатану орталығы. "Музыкалық жанрлардың зерттеу есебі." 2023.

Нұрғали, Ж. "Түркі халықтарының музыка және дәстүрлері." Астана: Мемлекеттік баспахана, 2019.

Музыкатану институтының зерттеулері. "Ұлттық әуендерді салыстыру." Алматы, 2021.

А.А. Баймұханова. Түркі халықтарының музыка мәдениеті. Алматы, 2018.

Ж.А. Мұратова. Музыкалық мұраны сақтау және танымал ету жолдары. Қоғам және мәдениет журналы, 2021.

Ә.Қ. Сұлтанбеков. Ұлттық музыка және заманауи даму үрдістері. Астана, 2020.

UNESCO. Музыкалық мұра және мәдениетаралық диалог. Париж, 2019.